İnanc dedikdə, sadəcə dini etiqadları yox, ümumiyyətlə, insan zehnində formalaşan bütün təsdiqləri – yəni dünyaya, özünə, Allaha və varlığın mənasına dair qənaətləri nəzərdə tuturuq. Zehin təsdiqsiz mövcud ola bilməz. Başqa sözlə, biliksiz var olmaq – inancsız yaşamaq deməkdir, çünki elə bilginin özü də bir inanc növüdür. İnancın dini yönünə – yəni əqidəyə gəldikdə isə, bu artıq metafizik idrak sahəsinə aiddir. Allahın varlığına, axirətə, kainatla ilahi iradə arasındakı münasibətə, habelə əmr və qadağalara dair qəbul etdiklərimiz bu sahəyə daxildir. Bəzən “İnancsız insan yaşaya bilərmi?” sualı verilir. Cavabımız qısa və qətidir: xeyr, yaşaya bilməz. İstər iman, istər inkar formasında olsun, inanc insanı insan edən idrakın özüdür. İnsan yalnız alət düzəltdiyi üçün deyil, mənəvi və metafizik inanc dünyasına sahib olduğu üçün insandır. Əgər bu inanc təməlləri olmasaydı, biz sadəcə bioloji baxımdan bir qədər uzunömürlü və çevik bir canlıdan artıq olmazdıq. İnancın yerini heç bir dünyəvi dəyər tuta bilməz. Nə iqtisadi düşüncə, nə siyasət, nə də gündəlik zövqlər – heç biri insanın varoluş mənasını doldura bilmir. Ona görə də, inancsız insandan bəhs etmək, boş bir anlayışdan danışmaq kimidir.
Bəziləri düşünür ki, inkar – inancın əksi, ondan uzaqlaşmaqdır. Amma əslində inkar da bir növ inancdır, sadəcə mənfi istiqamətlidir. Məsələn, bir ağacın axirəti inkar etməsindən, yaxud bir heyvanın Tanrını qəbul etməməsindən danışmaq mümkünsüzdür. Çünki onlar idrakın və inancın subyekti deyillər. İnsan olmaq demək, inanmaq və ya inkar etmək bacarığına sahib olmaq deməkdir. Ərəb dilində “inkar” sözünün kökü “nəkəra” – yəni “tanımamaq, yad saymaq” mənasındadır. Bu, əslində ağlın bir hissəsinin qəbul etdiyi şeyi, digər hissəsinin “tanınmaz” kimi təqdim etməsi deməkdir. Yəni, inkar edən belə, bir növ arayış içindədir; o, inancdan qaçsa da, yenə də inancın orbitindən çıxa bilmir. İnsan, inanca laqeyd qala bilməz.
XIX əsrin sonlarından başlayaraq elm sahəsindəki sıçrayışlar bir çoxlarını inandırmışdı ki, guya elmin inkişafı dini tamamilə əvəz edəcək. O dövrdə belə bir fikir yayılmışdı: “Elm orada bitir ki, inanc başlayır (və ya tərsinə)” Halbuki bu düşüncə yanlışdır. İnanc, yalnız məlumatsızlıqdan doğmur. Bəli, bəzən o, bilinməyənə yönəlir, amma eyni zamanda idrak iddiası daşıyır. İnancın kökü, varlığın bütövlüyünə, Tanrıya və axirətə dair dərindən gələn bir anlayışdadır. Bu anlayış isə sadəcə gündəlik bilgilərlə deyil, peyğəmbərlər, ariflər və müdriklərin yaşadıqları daha dərin təcrübələrlə formalaşır.
İnancın həqiqətə uyğun olub-olmadığını dərk etməyin iki əsas yolu var: ağıl yolu və təcrübə yolu.
1. Ağıl yolu (istidlal):
İnsan ağlı bu dünyanı müşahidə etdikcə, hər şeyin özlüyündə tamamlanmadığını görür. Heç bir varlıq, heç bir ideya, heç bir məlumat özü-özünə mənalı deyil. Deməli, bütün bu nizama mənanı və varlığı təmin edən bir “son prinsip” – yəni Allah olmalıdır. Eyni zamanda insanın idrak gücü bu dünyadakı fiziki ömrünü çoxdan aşır. Biz düşüncəmizlə ulduzlara, kainatın əvvəlinə, hətta ölüm sonrası həyata qədər çata bilirik. Amma varlığımız bu qədər geniş idrak üçün çox qısadır. Bu fərq, insanın öz-özlüyündə axirət fikrinə yönəlməsini qaçılmaz edir. Ancaq burada “bəlkə də var” düşüncəsi ilə inanc formalaşdırmaq – yəni ehtiyat üçün inanmaq – həqiqi inanc sayılmaz. Bu, sadəcə ruhi sığorta kimidir, amma iman deyil.
2. Təcrübə yolu:
İkinci yol isə insanın həyatında yaşadığı dərin, bəzən izaholunmaz təcrübələrdir. Bizi gündəlik axından ayıran, varlığı fərqli bir səviyyədə hiss etdiyimiz anlar… Bəzən bu, bir qorxu, bir sevgi, bir itki, yaxud sadə bir yuxu ilə baş verir. Amma nəticədə bu təcrübə insanın dünyaya baxışını tam dəyişir. Bu cür anlar bizi maddi dünyanın sərhədlərindən çıxarıb, varlığın arxasındakı ilahi mənaya doğru aparır. İnsanın bu təcrübələrə diqqət yetirməsi, onları dərk etməyə çalışması – inancın doğrulanmasının ən canlı yoludur.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder