Peyğəmbərimizin (sav) Yuxu Rejimi

Peyğəmbərimiz Hz. Muhəmmədin (s.ə.s) gün ərzində neçə saat yatdığını dəqiq bir şəkildə söyləmək əlbəttə ki, mümkün deyil. Çünki o dövrdə bu cür detallı saat əsaslı qeydlər aparılmırdı. Amma bizə qədər çatmış rəvayətlər və işarələr vasitəsilə müəyyən bir ümumi təsəvvür formalaşdırmaq mümkündür. Burada verilən məlumatlar, gündəlik normal hallara – yəni səfər, xəstəlik, uşaqların ağlaması və ya aclıq kimi fövqəladə vəziyyətlər xaricindəki vaxtlara aiddir.

Gecə Yatma Vərdişləri

Peyğəmbərimiz (sav) işa namazını Məscid-i Nəbəvidə camaatla qıldıqdan sonra evinə dönərdi. Bugünkü təqvimlə götürsək, məsələn yanvar ayının sonlarında, Mədinədə işa azanı təxminən 19:35-də oxunur və namazla birlikdə evə çatmaq təqribən 21:00 olur.

Evə gəldikdən sonra dərhal yatağa keçməzdi. Əvvəlcə bəzi hazırlıqlar edərdi:

• Əgər ehtiyacı olarsa, namaz dəstəmazı alardı.

• Gözlərinə sürmə çəkərdi.

• Misvakla dişlərini təmizləyərdi.

• Həyat yoldaşları ilə bir qədər vaxt keçirərdi – bu da təxminən bir saat çəkərdi.

Yatmazdan əvvəl daim oxuduğu bəzi dualar və surələr var idi:

• Fatihə, Kafirun, İxlas, Fələq və Nas surələrini oxuyardı.

• “Ey Allahım! Sənin adınla ölür, Sənin adınla dirilirəm” deyə dua edərdi.

• İki əlini birləşdirər, içlərinə üfürüb İxlas, Fələq, Nas surələrini oxuyar və sonra əlləri ilə bütün bədəninə sürtərdi – bunu üç dəfə təkrarlayardı.

• Başqa dualarında isə “Bizi yedirənə, içirənə, qoruyub yerləşdirənə həmd olsun – çünki nə qədər kimsəsiz və sığınacaqsız insanlar var” deyə şükür edərdi. Hədislərdə başqa bir çox dualar keçir ki, bu da Peyğəmbərimizin (sav) etdiyi duaların fərqli-fərqli olduğunu göstərir.

Bu hazırlıqlardan sonra, təxminən saat 22:00-da yatağa keçər və yuxuya gedərdi.

Gecə Oyanışı və Təhəccüd

Peyğəmbərimiz təqribən sübh vaxtından 1-1.5 saat əvvəl – yəni bu günlə müqayisə etsək, saat 03:00 radələrində – oyanardı.

Oyanandan sonra:

• Əgər qüsl ehtiyacı varsa qüsl alardı, yoxdursa dəstəmaz alardı.

• Sonra təxminən 1-1.5 saat davam edən təhəccüd namazı qılardı. Adətən 12 rükət olduğu rəvayət olunur.

• Təhəccüddən sonra vitr namazını da qılardı.

• Bəzən bu namazdan sonra bir qədər uzanaraq istirahət edər, bəzən isə oturub sübh namazını gözləyərdi.

Sübh və Günorta Saatları

Sübh namazı üçün dəstəmaz alar, Məscid-i Nəbəviyə gələr və camaatla namazı qıldırardı. Namazdan sonra bir müddət məsciddə oturar, ya da evinə dönüb bir qədər dincələrdi. Günə çox erkən başlayardı və sübh bərəkəti ilə bağlı çoxlu tövsiyələr verərdi.

Gecə yuxusuna əlavə olaraq, Peyğəmbərimizin (sav) günorta vaxtı bir az istirahət etdiyi – “qaylulə” adlanan – bir yuxusu da var idi:

• Bəzən zöhr namazından əvvəl, bəzən də sonra olurdu.

• Bu yuxu adətən 30 dəqiqədən 1 saata qədər çəkərdi.

• Yanvar ayı sonu üçün Mədinədə zöhr namazı 12:30-da oxunur. Bu zaman Peyğəmbərimiz namazdan sonra təxminən bir saatlıq qaylulə edərdi.

Ümumi Yuxu Miqdarı

Bütün bu məlumatlara əsaslanaraq belə bir nəticəyə gəlmək olar:

• Gecə yatdığı fasiləsiz yuxu: təxminən 5 saat (22:00–03:00)

• Günorta qaylulə: təxminən 1 saat

• Ümumilikdə orta hesabla 6 saatlıq bir yuxu müddətindən söhbət gedə bilər.

Peyğəmbərimizin yuxu rejimi sanki bir insanın gününü ən məhsuldar şəkildə dəyərləndirməsi üçün hazırlanmış bir proqram kimidir. Necə ki, bir aşbaz yeməyin dadını artırmaq üçün bütün ərzaqları və bişirmə zamanlarını dəqiq ölçür, Peyğəmbərimiz də (sav) həm bədənə, həm ruha faydalı bir rejim ortaya qoymuşdur. Bu rejimdə həm feyz var, həm nizam, həm də bərəkət.

Mövlud: Kamalın və Qurtuluşun Vəsiləsi

Peyğəmbərimizin (sav) Doğumu və Nübuvvətin Mahiyyəti

Qədr gecəsi necə ilk vəhyin endiyi gecə olaraq xüsusi bir məna daşıyırsa, bəzən Mövlud gecəsinin də eyni şəkildə xüsusi olub-olmaması müzakirə olunur. Amma bizim üçün əsas məsələ budur ki, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) insanlıq tarixini kökündən dəyişdirən böyük bir şəxsiyyətdir. Onun dünyaya gəlməsi ilə Hicazdan başlayan bir hərəkat çox qısa zamanda dünyanın böyük bir hissəsinə yayıldı və tarixə yeni bir istiqamət verdi. Ona görə də onun həyatının hər anı — uşaqlığı, gəncliyi, münasibətləri — sadə bir dövlət adamının həyatından qat-qat daha qiymətlidir. Çünki onun doğumu ilə bəşəriyyət yeni bir mərhələyə qədəm qoydu, yeni bir mədəniyyət doğuldu və klassik dünyanın zirvəsini təmsil edən bir dövr başladı.

Nübuvvət Allahın bir lütfüdür, öyrənməklə, zəhmətlə qazanılan bir məqam deyil. Peyğəmbər olaraq doğulmaq İlahi iradənin seçimidir. Peyğəmbərimizin (sav) “Mən, hələ Adəm (ə.s) ruh ilə cəsəd arasında ikən peyğəmbər idim” kəlamı da bu həqiqəti göstərir. Buna görə də peyğəmbərlərin həyatları, risalət vəzifəsini rəsmi olaraq başlamazdan əvvəl də o məqama yaraşır bir kamilliklə keçir.

Xətmi-Nübuvvət və İnsan İdrakının Zirvəsi

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) nübuvvət silsiləsinin son halqasıdır. Öz ifadəsi ilə desək, “tamamlanmış bir binadakı son kərpic”dir. Quranda “Bu gün sizin dininizi kamil etdim” ayəsi təkcə hökmlərin tamamlanması deyil, həm də insanlığa verilən İlahi idrakın, mənəvi kamilliyin zirvəyə çatması deməkdir. Allahın Peyğəmbərimiz barəsində “Sən böyük bir əxlaq üzərəsən” buyurması, insan haqqında verilə biləcək ən böyük şəhadətdir. Bütün peyğəmbərlər bəşərin idrak və mənəviyyat zirvəsini göstəriblərsə, Peyğəmbərimizin risaləti bu zirvənin ən kamil nöqtəsidir. Bu kamillik artıq artıra biləcəyimiz deyil, qorunub yaşanacaq bir haldır.

Nur Ayəsi və Həqiqət-i Muhəmmədiyyə

Təfsirçilərdən Muqatil ibn Süleyman Qurandakı “Nur ayəsi”ni şərh edərkən, buradakı “Allah göylərin və yerin nurudur” ifadəsindən sonra gələn “Onun nurunun misalı…” hissəsinin Peyğəmbərimizə işarə etdiyini qeyd edir. Buradakı “şərqə və qərbə aid olmayan mübarək zeytun ağacından yandırılan çıraq” təsviri də onun nurunun məkan və zamanla məhdud olmadığını, qiyamətə qədər bütün insanlığa yönələn bir aydınlıq olduğunu göstərir. Ona görə də Peyğəmbərdən danışmaq, Allahın insanlığa bəxş etdiyi ən böyük lütfdən danışmaq deməkdir.

Peyğəmbərimiz Məqsəd-Səbəb (Son Səbəb) Kimi

Filosofların “qayə səbəb” adlandırdığı anlayışa görə, hər bir şeyin məqsədi əvvəl düşünülür, amma ən sonda ortaya çıxır. Əgər insanlıq üçün nəzərdə tutulan hikmətin zirvəsi Peyğəmbərimizin (sav) varlığı ilə təcəlli edibsə, deməli o, varlıq ağacının həm toxumu, həm də bəhrəsidir. Ondan əvvəl baş verənlər sadəcə onun gəlişi üçün hazırlıq idi. Onun “sonuncu peyğəmbər” olması sadəcə bir ardıcıllığın bitməsi deyil, İlahi hikmətin bəşəriyyət üçün kamil şəkildə üzə çıxmasıdır.

Mövlud Ənənəsinin Tarixi

Peyğəmbərimizin (sav) dövründə və Xüləfa-i Raşidin zamanında ayrıca bir Mövlud gecəsi qeyd olunmurdu. Bunun səbəbi də cəmiyyətin hələ təzəcə bütpərəstlikdən uzaqlaşması və hər hansı təmtəraqlı mərasimlərin yenidən bütpərəstliyə meyl etdirə bilməsi qorxusu idi. İlk Mövlud mərasimləri Fatimilər dövründə, 10-cu əsrdə Misirdə ortaya çıxmışdır. Sonrakı əsrlərdə xüsusilə Əyyubilər zamanı böyük şənliklərə çevrildi. Bu mərasimlər zamanla müsəlmanların ortaq bayram ruhuna qatıldı və Peyğəmbər (sav) sevgisinin toplu şəkildə ifadə olunmasına vasitə oldu.

Süleyman Çələbi və “Vəsilətün-Nəcat”

Türk dünyasında Mövlud ənənəsini möhkəmləndirən əsas əsər Süleyman Çələbinin “Vəsilətün-Nəcat”ıdır. Bu əsər 1409-cu ildə Bursa şəhərində yazılıb. Maraqlısı odur ki, əsərin yazılışına səbəb bir vaizin “peyğəmbərlər arasında fərq yoxdur” deməsi üzərinə başlanan müzakirələr olub. Çələbi isə buna cavab olaraq yazdığı beyitlərlə əsərə başlamışdır.

“Vəsilətün-Nəcat” sadə, anlaşıqlı, amma eyni zamanda çox dərin və güclü bir dildə yazılmışdır. Əsərin mövzusu Peyğəmbərimizin (sav) kamil insan olaraq təcəllilərini — doğumu, möcüzələri, meracı və vəfatını əhatə edir. Bu əsərdə həm İslam düşüncəsinin fəlsəfi qatları — xüsusilə Vəhdət-i Vücud anlayışı — əksini tapır, həm də insanın xilas arzusu, şefaət ümidi ifadə olunur.

Türk Dövlətlərində Mövlud

Mövlud mərasimləri tədricən Osmanlı dövründə dövlət səviyyəsinə qaldırıldı. II Murad və Sultan Süleyman dövründə yarı-rəsmi xarakter daşıyırdısa, III Murad zamanında artıq rəsmi dövlət mərasiminə çevrildi. Bu gün oxunuş tərzləri bəzən mətni anlamağı çətinləşdirir, amma “Vəsilətün-Nəcat” təkcə bir ədəbi şah əsər deyil, həm də mənəvi həyatımıza ruh qatan bir mənbədir.

Allahdan istəyimiz bizi Rəsulunun (sav) sevgisi ilə lütfləndirsin və şəfaətinə çatdırsın. 

Peyğəmbərimizin (sav) Bir Günü

Bu yazıda, Peyğəmbərimiz Hz. Muhəmmədin (s.ə.s.) adi bir gününün necə keçdiyini – xüsusilə də Ramazan ayı olmayan bir cümə axşamını – qısaca təsvir etməyə çalışacağıq. Məqsədimiz Onun gündəlik həyatına bir qədər də yaxınlaşıb bəzi mühüm məqamları daha aydın başa düşməkdir.

Sübh namazı və ondan sonrakı məclis

Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) günü, Mədinə məscidinin müəzzini Abdullah ibn Ümmü Məktumun səsləndirdiyi azanla açılırdı. Çox vaxt artıq oyanıq olurdu, bəzən isə azan səsinə qalxırdı. Dəstəmaz alıb bir qədər uzanır, bu zaman belə zikr və dua ilə məşğul olurdu. Sonra Bilal-i Həbəşi bir azan daha oxuyar, Peyğəmbərimiz hansı xanımının otağındadırsa (çox vaxt Hz. Aişənin otağı yaxın idi, amma 9 otaq mövcud idi) ordan çıxardı. Ənəs ibn Malikdən (r.a) gəlib çatmış rəvayətə görə, O, Məscid-i Nəbəviyə çox asta addımlarla gedərdi ki, görənlər Onu izləyib feyz alsınlar.

Namaz vaxtı çatanda iqamə oxunar, Allah Rəsulu (s.ə.s.) imam kimi önə keçər, camaata düz saf tutmağı, çiyin-çiyinə, ayaq-ayağa durmağı tövsiyə edərdi. Bu, təkcə namazın deyil, həyatın da bir nizamda olmasının simvolu idi. Hz. Ömərin (r.a) də bu mövzuda camaatı düzəltmək üçün arxa sıralarda saf düzənini yoxladığı məlumdur.

Sübh namazında adətən 40-50 ayə oxuyardı. Bəzən daha uzun çəkərdi. Hz. Aişə (r.a.) deyir ki, Rəsulullah Quranı o qədər açıq-aşkar və aydın oxuyardı ki, sözləri saymaq mümkün olardı. Bir çox səhabə sadəcə Onun arxasında namaz qılmaqla Quranı əzbərləmişdir. Sübh namazı təxminən 20-25 dəqiqə çəkərdi.

Namaz bitəndə hamı öz yerində zikrini, təsbihini edərdi. Peyğəmbərimiz də orada oturur, bəzən yarım saat, bəzən bir saata qədər zikr və dua ilə məşğul olardı. Səhabələr də Onu izləyər, eyni ilə edərdi. Osmanlı dövründə bu təsbihatın camaatla edilməsi də insanların fərdi şəkildə etməməsi ehtimalına qarşı düşünülüb.

Zikrini tamamladıqdan sonra camaata üz tutar, çox vaxt suallar verər, yuxuları soruşar və yozardı. Bəzən özü də gördüyü yuxunu danışar, ya da Mədinədə baş verən bir hadisəni izah edərdi. Çöl tərəfdən gələnlər sual verdikcə, səhabələr daha çox öyrənərdi.

Suallara dair nümunələr:

• Biri Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) nəsəb kökünü soruşmuş, O da: “Mən atam İbrahimin duası, qardaşım İsanın müjdəsi, anam Aminənin yuxusuyam” – demişdi.

• Başqa biri babası Əbdülmuttəlib haqqında soruşmuş, Peyğəmbərimiz də 8 yaşında babasının yanında keçən xatirələrini bölüşmüşdü.

• Bir sual da valideynlərinin axirət vəziyyəti ilə bağlı idi. Rəsulullah onların hənif (tövhid əhli) olduqlarını bildirmişdi.

Bu söhbət bəzən bir saata qədər davam edər, səhabələr üçün ruhani bir qida olardı.

Duha namazı və günlük işlər

Söhbət bitdikdən sonra Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) yerində oturur, duha vaxtı girəndə 2 rükət duha namazı qılardı. Bəzən isə mühüm səbəblərdən dərhal məsciddən ayrıldığı da olurdu – məsələn, İla hadisəsi zamanı bir ay xanımları ilə danışmadığı vaxtlarda belə söhbətlər olmamışdı.

Namazdan sonra, yəni təxminən saat 7:30-8 arası hansı xanımının evində qalıbsa ora geri qayıdar, “Nə var?” deyə soruşar, varsa səhər yeməyi yeyərdi. Əgər süfrədə bir şey yox idisə, “Allah bu gün bizə ruzi verməyibsə, oruc tutarıq” deyərək oruca niyyətlənərdi. Lakin bu seçdiyimiz cümə axşamı günü Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) oruclu deyildi.

Təxminən saat 8:30-dan sonra Mədinə küçələrində idi: xəstə ziyarət edər, ehtiyacı olanlara baş çəkər, bazarı nəzarətdə saxlayar, Mədinənin idarə işlərinə baxardı. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) yeriyərkən dik durar, addımlarını sürətlə atar, israf etmədən, ehtişam göstərmədən yeriyərdi.

Zöhr və Əsr namazları

Peyğəmbərimiz günorta, əgər yaydırsa namazdan əvvəl, qışdırsa sonra bir qədər yuxu (qaylulə) edərdi. Zöhrün ilk sünnətini evində qılar, məscidə gedər, fərzi camaatla qıldırar, sonra ya yerində, ya da evində zikrini edərdi. Zöhrdən sonra son sünnəti də evində qılardı, bunu, evlərin qəbiristan olmaması tövsiyəsinə uyğun edərdi.

Hicrətin altıncı ilindən sonra Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) xüsusilə cümə axşamı günorta vaxtını qadınlara ayırardı. Məscid böyüdükcə qadınlar suallarını rahat soruşa bilmədiyi üçün xüsusi bir gün təyin edilmişdi. Peyğəmbərimiz bu vaxtda qadınlarla bir saata qədər söhbət edər, suallarını cavablayardı.

Sonra yenə işlərinə dönər, məktublar, Suffa tələbələrinin təhsili kimi işlərlə məşğul olardı.

Əsr vaxtı yenə məsciddə olar, namazını qılar, sonra xanımlarını ziyarət edərdi. Bu ziyarətlər həm ailəvi, həm də dini tərbiyə baxımından əhəmiyyətli idi. 

Axşam və işa namazları

Axşam namazını camaatla qıldırar, o gecə hansı xanımının evində qalacaqsa, digər xanımlarını da ora toplayar, birlikdə söhbət edər, axşam yeməyini yeyərdi. Yemək çox vaxt sadə olardı – bir stəkan süd, bir neçə xurma kifayət edərdi.

İşa namazından sonra isə əgər zərurət yoxdursa, artıq danışmaz, birbaşa evinə çəkilər və gecə həyatına başlayardı...

Bu qısa xülasə, Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) gündəlik həyatına dair kiçik bir pəncərədir. Onun bu gözəl nizamını öyrənib həyatımıza daşımaq bizim üçün böyük bir qazanc olar.

Peyğəmbərimizin Qızlarının Evlilikləri və Miladi VI Əsr Ərəb Evlilik Adətləri

Miladi VI əsrdə, yəni İslamın gəldiyi dövrdə ərəb cəmiyyətində evlilik ənənələrini nəzərə almadan o dövrün evlilik hadisələrini anlamaq çox çətindir. Bugünkü düşüncə tərzi ilə baxanda bir çox nüanslar insana qəribə gəlir, amma o vaxtkı cəmiyyətin adət-ənənələri bunları tam normal qarşılayırdı.

Dövrün Evlilik Ənənələri

• Evlilik yaşı və həddi-büluğ: O dövrdə qızlar büluğa çatan kimi ərə verilirdi. Bu, adi və yayğın bir hal idi.

• Beşik kertməsi: Hətta uşaqlar hələ doğulmamışdan əvvəl belə valideynlər bir-birilərinə söz verib uşaqlarını nişanlayırdılar. Bu cür erkən razılaşmalar geniş yayılmışdı.

• Yaş fərqi: O vaxt qadınla kişi arasında yaş fərqinə çox da önəm verilmirdi. Bəzən qadın böyük, bəzən kişi böyük olurdu. Məsələn, Peyğəmbərimiz (s.ə.s) 25 yaşında ikən Hz. Xədicə ilə evləndi, Hz. Xədicə isə o zaman 40 yaşında idi. Başqa bir misal, Peyğəmbərimiz Sevdə anamızla evləndikdə Sevdə ondan təxminən 10 yaş böyük idi. Əshabdan Ümmü Eymən ilə Zeyd bin Harisə arasında da yaş fərqi var idi — Ümmü Eymən Zeyddən böyük idi.

• Çox evlilik və boşanma: Həm kişilər, həm də qadınlar bir neçə dəfə evlənir, boşanır və yenidən ailə qururdular. Bu cəmiyyət üçün yadırğanacaq bir hal deyildi. Məsələn, bir qadının 5-6 dəfə boşanıb yenidən ailə qurmasına belə rast gəlinirdi. Kişilər üçün də çoxarvadlılıq adi idi. İslam gəlişindən sonra bu, dörd qadınla məhdudlaşdırıldı və bu da o dövr ərəbləri üçün əslində yeni bir qayda idi.

• Mehir: Peyğəmbərimiz qızlarını ərə verəndə təxminən 450-500 dirhəm mehir alardı. Bugünkü pulla desək, bu məbləğ orta hesabla 50 qoyun dəyərində ola bilər. Bu miqdar məcburi deyil, amma Peyğəmbərimizə bənzəmək məqsədi ilə bu miqdarda mehir vermək savab sayıla bilər.

Peyğəmbərimizin Dörd Qızının Evliliyi

Hz. Peyğəmbərin Hz. Xədicədən dörd qızı olmuşdur: Zeynəb, Rüqeyyə, Ümmü Gülsüm və Fatimə. Hər dördünü də həyatda ikən evləndirmişdir.

• Hz. Zeynəb: Peyğəmbərimizin ən böyük qızı idi. Peyğəmbərliyindən əvvəl, təxminən 9-11 yaşlarında ikən xalası Halə binti Huveylidin oğlu, Məkkənin tanınmış tacirlərindən Əbu’l-As ibn Rabi ilə evləndi. Əbu’l-As əvvəlcə müsəlman olmamış, hətta Bədir döyüşündə müşrik ordusunda iştirak etmişdi. Zeynəb anamız ərinin əsirlikdən azad olunması üçün boyunbağını göndərmişdi. Sonradan Əbu’l-As müsəlman oldu.

• Hz. Rüqeyyə və Hz. Ümmü Gülsüm: Bu iki bacı əvvəlcə Peyğəmbərimizin əmisi Əbu Ləhəbin oğulları ilə nişanlanmışdı. Amma Təbbət surəsi nazil olanda Əbu Ləhəb və həyat yoldaşı Ümmü Cəmil buna dözməyib nişanları pozdurdular. Rüqeyyə anamız nişanı pozulduqdan sonra 12-13 yaşlarında Hz. Osmanla evləndi və ilk müsəlmanlarla birlikdə Həbəşistana hicrət etdi. Oradan qayıdıb Mədinəyə gəldikdən sonra Bədir döyüşündən sonra xəstələnib vəfat etdi. Rüqeyyənin vəfatından sonra Hz. Osman Ümmü Gülsüm ilə evləndi. O vaxt Ümmü Gülsümün yaşı təxminən 21-22 idi ki, bu da o dövr üçün artıq bir qədər yetkin yaş sayılırdı. Hz. Osman bu səbəbdən "Zinnureyn" (İki Nur Sahibi) ləqəbini aldı.

• Hz. Fatimə: Təxminən 18-19 yaşlarında Hz. Əli ilə evləndi. Hz. Əli ondan 5 yaş böyük idi. Bu nikah hicrətin ikinci ilində baş tutdu.

Ögəy Qızlarına Davranışı

Peyğəmbərimiz (s.ə.s) öz doğma qızlarına necə ata olmuşdusa, ögəy qızlarına da eyni şəfqət və diqqətlə yanaşmışdı. Onların da evliliyini şəxsən özü təşkil edirdi. Hz. Xədicənin əvvəlki ailəsindən olan qızı Hind binti Atiki yaşı çatanda Sayf ibn Ümeyyə ilə evləndirdi. Bu nəslə "Bənu Tahirə" deyilirdi. Həmçinin Ümmü Sələmə anamızın qızı Zeynəb binti Əbu Sələməni Abdullah ibn Zəma ilə, Həbibə anamızın qızı Həbibə binti Ümmü Həbibəni isə Urvə ibn Məsudun oğlu Davud bin Urvə ilə evləndirdi.

Bu nümunələr Peyğəmbərimizin (s.ə.s) fədakar və şəfqətli ata obrazını göstərir. O, doğma-ögəy fərqi qoymadan hamısını eyni məhəbbətlə böyütmüş, evləndirmişdir. Bu mirasdan dərs alıb öz ailə həyatımıza da bu prinsipləri tətbiq etmək bizlər üçün də mühümdür.

Ənsar-Mühacir qardaşlığı: İslam cəmiyyətinin dayağı və ailəvi əhəmiyyəti

Rəsulullah (sallallahu aleyhi və səlləm) Məkkədən Mədinəyə hicrət edəndə məqsədi Yəsribi haqq-ədalət üzərində qurulan bir İslam şəhərinə çevirmək idi. Bu məqsədi reallaşdırmaq üçün o, ardıcıl və düşünülmüş şəkildə yeddi əsas addım atdı.

İslam cəmiyyətinin inşasının yeddi əsas mərhələsi:

• Məscidin inşası: İslam cəmiyyətinin mərkəzi məscid idi. İbadət, elm və ictimai həyat burada birləşirdi.

• Mənzillərin salınması: Məscidin yaxınlığında həm Peyğəmbərin qalacağı, həm də məktəb kimi istifadə ediləcək otaqlar tikildi.

• Suffa məktəbinin yaradılması: Müsəlmanların elmə bağlılığını gücləndirmək və şüurlarını tərbiyə etmək üçün Suffa meydana gəldi.

• Muaxat (Ənsar-Mühacir qardaşlığı): İlk üç mərhələ tamamlandıqdan sonra Ənsar ilə Mühacir arasında qardaşlıq bağları quruldu.

• Mədinə Sənədi: Tarixin ilk yazılı konstitusiyası olan Mədinə Sənədi hazırlandı.

• Mədinə bazarının təşkili: İqtisadi müstəqilliyi təmin etmək üçün Mədinədə müsəlmanlara məxsus bazar quruldu.

• Mədinə müdafiə sistemi: Əvvəlcə kəşfiyyat şəbəkəsi, sonra isə ordu təşkil edilərək Mədinənin müdafiəsi və İslamın yayılması üçün tədbirlər görüldü.

Muaxat: Ənsar-Mühacir qardaşlığı necə baş verdi?

Məscid, Suffa və mənzillər hazır olandan sonra Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) Ənəs bin Maliki göndərərək Ənsar və Mühacirləri topladı. İbn Sədin verdiyi məlumata görə, 50 Ənsar 50 Mühacir ilə qardaşlaşdırıldı. Bəzi mənbələr, məsələn Məqrizi, bu rəqəmi 93 Ənsar və 93 Mühacir olaraq qeyd edir. Peyğəmbərimiz bu qardaşlaşdırmanı təsadüfi yox, olduqca məntiqli və incə düşüncə ilə həyata keçirdi.

Qardaşlaşdırılan bəzi sahabələr:

• Hz. Əbu Bəkr — Xaricə ibn Zeyd

• Hz. Ömər — İban bin Malik

• Hz. Osman — Əvs bin Sabit

• Əbu Ubeydə ibn Cərrah — Muhəmməd ibn Məsləmə

• Əbdürrahman ibn Avf — Səd bin Rəbi

• Zübeyr bin Əvvam — Kab bin Malik

• Talha ibn Ubeydullah — Ubey ibn Kab

• Səd bin Əbi Vəqqas — Səd bin Muaz

• Səid ibn Zeyd — Rafi ibn Malik

• Musab ibn Umeyr — Əbu Eyyub əl-Ənsari

• Ərqam bin Əbil Ərqam — Əbu Talha Zeyd bin Səhl

• Səlman-ı Farisi — Əbu Dərda

Hz. Əlinin xüsusi vəziyyəti

Qardaşlaşdırma bitdikdən sonra Hz. Əli boynu bükük şəkildə Peyğəmbərin yanına gəlib dedi: “Ya Rəsulallah, hamını bir-birinə qardaş etdin, məni isə etmədin.” Allah Rəsulu ona belə buyurdu: “Ey Əli, sən dünya və axirətdə mənim qardaşımsan.” Bəzi mənbələr Hz. Əlinin Sehl ibn Huneyflə qardaş edildiyini qeyd etsə də, əksər rəvayətlərə görə Peyğəmbərimiz Hz. Əlini özünə saxlayıb, onu şəxsən öz qardaşı elan edib.

Qardaşlığın ailəvi tərəfi və qadın sahabələr

Siyər mənbələrində əsasən kişilər arasında qardaşlıq bağlarının qurulduğu deyilsə də, əslində bu bağlar ailələri də əhatə edirdi. Məsələn, Hz. Əbu Bəkr Xaricə ibn Zeyd ilə qardaş olanda, onların ailələri də bir-birinə yaxınlaşdı. Buna görə ayrıca qadınlar üçün ayrıca bir qardaşlaşdırma həyata keçirilmədi.

Amma istisnalar da olub. Məşhur nümunələrdən biri Hz. Aişə anamız ilə Əbu Əyyub əl-Ənsarinin xanımı Ümmü Əyyub arasında qurulan qardaşlıqdır. Əbu Əyyub, Musab bin Umeyrin qardaşı idi, Musabın xanımı Hamnə binti Cahş da Ümmü Əyyub ilə bacı hesab edilirdi. Üstəlik Rəsulullahın Əbu Əyyubun evində qalması, Hz. Aişə ilə Ümmü Əyyub arasında da xüsusi bir yaxınlıq yaratmışdı. Bu da sübut edir ki, Ənsar-Mühacir qardaşlığı yalnız fərdlər arasında deyil, ailələr arasında da möhkəm bağlar qururdu.

Ənsar-Mühacir qardaşlığının əhəmiyyəti

Bu qardaşlıq modeli İslam cəmiyyətinin əsas dayağıdır. İslam cəmiyyəti qardaşlıq üzərində qurulub, qardaşlıqla möhkəmlənir. Təəssüf ki, bu gün bu ruh tam şəkildə yaşana bilmir. Bu ruhun zəifləməsi müsəlmanların bir bədən kimi birgə hərəkət edə bilməməsinə, parçalanmalarına və düşmən qarşısında zəif vəziyyətə düşmələrinə səbəb olur. Əgər Ənsar-Mühacir qardaşlığı modeli bu gün də düzgün başa düşülsə və tətbiq olunsa, İslam cəmiyyəti birliyini möhkəmləndirmək üçün daha güclü addımlar ata bilər.

Çox evliliyin sayı üzərində bir araşdırma

İstismar olunan məsələlərdən birisi də çox evlilikdir. Bu məsələ haqqında bəzi nüanslara toxunmaq istəyirik.

Quranda dördə qədər evlənə bilərsiniz deyilir, yəni bunun ən yuxarı sayısı 4-dür. Fəqət bu təşviq edilmir, yəni ruhsatdır sadəcə.

Bəs bunun hikməti nədir?

Əfəndimiz (s.ə.v) buyurub: “Çox uşaq doğuran və sevgisi çox olan qadınları nikahlayın, çünki mən qiyamət günündə digər ümmətlərə sizin çoxluğunuzla övünəcəm.” (Əbu Davud, 2050; Nəsai, 3227)

Deməli çox evliliyin ən önəmli hikmətlərindən biri - nəslin bərəkətidir. 

Əfəndimizin (s.ə.v) çox evlilliyinin bəzi hikmətləri var ki, onlardan birisi də ətraf ilə, qəbilələr ilə əlaqə qurmaqdır. Çünki bilirik ki, həmən vaxtlarda evlilik iki qəbilənin əlaqəsini ən yaxşı şəkildə quran üsullardan birisi idi. Əfəndimizin (s.ə.v) etdiyi bu evliliklər üzərindən, tam 32 bacanaq sahibi olmuşdur. 

Bu nümunələr üzərindən indi çox evliliyin bir sıra hikmətindən ikisini öyrənmiş oluruq: 

 1. Nəslin səviyyəsini artırmağa vəsilə olması

 2. Sosyal və siyasi bağları artırmağa vəsilə olması

Bu məsələyə o günün qadınları pəncərəsindən baxtığımızda, qadınların bir kişinin ikinci, üçüncü, hətta dördüncü xanımı olmağı qəbul etmələrinə dair iki önəmli səbəb görürük:

 1. O gün üçün evlilik sosyal bir güvəncə idi.

 2. Əgər dul qalan qadın uşaqlıdırsa, uşaqların yetim qalmaması üçün ən önəmli bir addım idi.

Ayənin üzərində durulması lazım olan ən önəmli xüsus isə ədalət məsələsidir.

“Haqsızlıq etməkdən, ədalətsizlik etməkdən qorxsanız, bir qadın ilə evlənin. Və ya sahib olduğunuz (cariyələr) ilə yetinin. Bu, ədalətdən ayrılmamanız üçün en uyğun olandır.” (Nisa / 3)

Həmçinin Əfəndimiz (s.ə.v): “Kişinin nikahı altında iki qadın olar da, aralarında ədalətə riayət etməzsə, qiyamət günü yarısı düşmüş bir halda, yəni bir tərəfi fəlc olmuş halda gələr.” (Əbu Davud, Nikah, 39; Tirmizi, Nikah, 42)

Burada onu da deyək ki, Nisa surəsi 129-cu ayədə deyilən (“… qadınlar arasında ədalətli olmağa güc yetirə bilməzsiz…”) “ədalət” - sevgidə ədalətdir. Yoxsa Quran’ın bir ayəsi digərinə zidd deyil. Yəni Allah bir yerdə “Ədalətli olun”, digər yerdə isə “ədalətli ola bilməzsiz” deyib zidd sözlər işlətmir. Çünki insan hər kəsə eyni şəkildə sevgi bəsləməyə bilər, hissləri fərqli ola bilər. Fəqət davranışları isə hər bir kəsə qarşı ədalətli olmalıdır.

İndi isə gəlin iki suala qısa nəzər yetirək:

 1. Cahiliyyə dönəmində çox evlilik yayğın idi mi?

 2. İslam dönəmində bu yayğınlıq eyni nisbətlə davam etdimi?

Bu suallara cavab üçün həmən dövrün insanlarının, əsasən də səhabənin həyatlarına baxmaq lazımdır ki, bunun üçün də ən başlıca əsərlərə müraciət etməliyik. Bunlardan əsas olanlar:

İbn Həcər’in əl-İsabə’si, İbn Əsir’in Üsdü’l-Ğabə’si, İbn Abdilbərr’in əl-İstiab’ı, İsfəhani’nin Mərifetü’s-Səhabə’si, Zəhəbi’nin Təcrid’i və İbn Sad’ın Təbəqət’i…

Qaynaqlara müraciət etdikdə çıxardığımız nəticəyə görə; Cahiliyyə dönəmində çox evliliyin çox yayğın olduğunu, tək evlilikdən daha çox olduğunu söyləyə bilmirik. Amma bunu rahatlıqla söyləyə bilirik ki, evliliyin sayı etibarı ilə bir həddi yox idi, bir kişi istədiyi qədər qadınla evlənı bilirdi.

Cahiliyyə dönəmindən çıxmış və İslamı qəbul etmiş səhabədən Hz. Peyğəmbərin (s.ə.v) hüzuruna gələn və dörtdən çox evli olduqlarını söyləyən bəzi isimlər var idi, məsələn:

1. Ğaylan b. Sələmə
2. Urvə b. Məsud
3. Safvan b. Üməyyə
4. Haris b. Qays
5. Nəvfəl b. Muaviyə

Təbii ki, bu isimlər islamı qəbul etdikdən sonra bəzi xanımları ilə boşandılar ki, nikahlı olduqları xanım sayısı 4-ü keçməsin.

İndi isə gəlin baxaq, İslam dönəmində olan insanların (əsasən səhabənin) nə qədəri çox evli idi.

İbn Həcər’in əl-İsabə’sində, toplam keçən şəxs sayısı; 12.304-dür. Bunların, 1551-i xanımdır.

İbn Əsir’in Üsdü’l-Ğabə’sində; toplam keçən şəxs sayısı; 7711-dir. Bunların 1023-ü xanımdır.

İbn Abdilbərr’in əl-İstiab’ında toplam keçən şəxs sayısı 4227-dir. Bunların 402-si xanımdır.

İsfəhani’nin Mərifetü’s-Səhabə’sində toplam keçən şəxs sayısı 4235’dir. Bunların 504-ü xanımdır.

Zəhəbi’nin Təcrid’ində toplam keçən şəxs sayısı, 8866-dır. Bunların 1264-ü xanımdır.

İbn Sad’ın Təqəbət’ində toplam keçən şəxa sayısı, 5554-dür. Bunların 627-si xanımdır.

Əlimizdəki qaynaqlardan təxminən 673 kişinin, 704 xanımın isə evlilik məlumatlarını əldə edə bilirik (əksərisi səhabədir).

Bu 704 xanımdan 534-ü tək kişi ilə evlidir. Bu da 75.8 %-dir (digərləri dul, boşanmış və s.)

Kişilər üzərindən baxdıqda, 673 kişinin məlumatları belədir:

Tək evli olan kişi sayısı 542-dir. 80.5 %

Çox evli olan kişi sayısı 129-dur. 19.1 %

Osmanlı’da çok evlilik dərəcəsi təqribən 5 % civarında idi.

1670-1698 arasında Bursa özəlində edilmiş bir çalışmaya görə, 717 kişinin, 658-i tək evli (91.8 %). 56-sı iki evli (7.8 %), 1-i üç evli, 2 kişi də 4 evli idi.

Quranda Özünü Axtarmaq: Əhnəf ibn Qays’in Səssiz Səsi

İnsan çox vaxt özünü yaxşı tanıdığını düşünür. Amma ən çox yanıldığı yer də elə budur. Çünki əgər insan öz dəyərini, yerini və məsuliyyətini Allahın kəlamının işığında müəyyən etməyibsə, nə qədər çalışsa da, Allahla eyni dili danışa bilməz. Buna görə hər bir mömin zaman-zaman Qurani-Kərimin qarşısında durub özünə bu sualı verməlidir: “Mən kiməm?”

Bu sualın cavabını səmimi şəkildə axtaranlardan biri də İslam tarixində səssiz, lakin dərin iz buraxmış şəxsiyyətlərdən olan Əhnəf ibn Qays idi. O, Allah Rəsulunu (s.ə.s.) görə bilmədiyi üçün ömrü boyu ürəyi nisgilli qalan, lakin müsəlman olduqdan sonra itirdiklərini bərpa etmək üçün qəhrəmanlıqlar yazan bir igid idi.

Hicrətdən üç il əvvəl doğulmuşdu. Qəbiləsinin İslama qarşı məsafəli münasibəti səbəbindən bu nurla gec tanış olmuşdu. Amma Həzrət Ömərin (r.a) dövründə müsəlman olduqdan sonra artıq bir əsgər, bir komandan, ya da bir vali kimi İslama xidmət etməyə başladı. Həzrət Ömərin hörmətini qazandı, Həzrət Osman (r.a) dövründə susqunluğa çəkildi, Həzrət Əlinin (r.a) dövründə isə Cəməl istisna olmaqla daim onun yanında oldu.

Bir gün Müaviyə oğlu Yezidi xəlifə təyin etmək istəyir. Bunun üçün qəbilə başçılarını Şama dəvət edir. Hamı ya qorxudan, ya da mənfəət gözləyərək Yezidə dəstək verir. Növbə Əhnəfə çatır. Sarayda onun sözləri səssizliyi yarır:

“Yalan danışsam Allahdan qorxuram, doğru danışsam sizdən.”

Müaviyə (r.a) bu sözlərin nə demək olduğunu çox yaxşı anlayır və bir daha ondan fikir soruşmur. Əhnəf, məhz belə bir dürüstlüyün və cəsarətin adıdır.

Lakin onun əsl böyüklüyü döyüş meydanında deyil, çadırlar arasında gizlənmişdi. İran səfəri zamanı əsgər çadırları arasında gəzərkən bir səs eşidir. Bir əsgər Quran oxuyur. Diqqətlə qulaq asır. Ənbiya surəsinin 10-cu ayəsi oxunur:

“And olsun, sizə elə bir kitab endirdik ki, sizin bütün şərəf və şanınız ondadır. Hələ də dərk etmirsinizmi?”

Əhnəf yerində donub qalır. Dəfələrlə bu ayəni təkrar edir. Sonra öz-özünə deyir:

"Rəbbim mənə özümü anlatdığı bir kitab göndərib, amma mən bu kitabda özümü heç axtarmamışam."

Dərhal bir Quran istədi. Onu böyük ehtiramla açdı, qarşısında oturdu və oxumağa başladı. Ayələr irəlilədikcə özünə sual verirdi:

“Mən kiməm bu kitabda? Hansı obraz mənə bənzəyir?”

İnkar edənlərə baxdı: “Bu mən deyiləm.”

Münafiqlərə çatdı, ürpəşdi: “Belə olmaq istəmirəm.”

İman edənlərə gəldi, onların gözəl aqibətini oxudu, Cənnət təsvirləri ilə ovsunlandı: “Onlar harada, mən harada?”

Və nəhayət Tövbə surəsinin 102-ci ayəsinə çatdı:

“Digərləri isə günahlarını etiraf etdilər. Onlar yaxşı əməli pis əməllə qarışdırmışdılar. Ola bilsin ki, Allah onların tövbələrini qəbul edər. Şübhəsiz ki, Allah bağışlayandır, rəhm edəndir.”

Bu ayəni oxuyanda Əhnəf göz yaşlarını saxlaya bilmədi:

"Bax budur, mənim yerim buradadır, ey Rəbbim! Günah işləyən, sonra da onu etiraf edən... Bəzən yaxşı işlər görən, amma çox zaman bu yaxşılıqlara pisliklər qataraq çirkləndirən... Ümidsizliyə düşərkən Sənin 'Bağışlayan' və 'Rəhm edən' adını eşidib, ümidə sarılan... Mən buyam və özümü Sənin kitabında tapdım."

Bəs biz necə? Özümüzü başqalarının tərifindən, gözəl sözlərindən tanımağa çalışırıq. Amma əsl məsələ Qurani-Kərimin bizi necə tanıtdığıdır. Əhnəf kimi səmimi şəkildə Qurana yönəlməyə və “Mən kiməm?” sualını verməyə cəsarətimiz varmı?