Əsəbiyyət, Mülk və Dövlət: İbn Xəldun'un Perspektivi

İbn Xəldunun düşüncə sistemində mərkəzi yer tutan əsas anlayışlardan biri də əsəbiyyətdir. O, köçəri (bədəvi) icmalardan oturaq (həzəri) cəmiyyətlərə keçidi və bu keçidin son mərhələsində siyasi təşkilatlanmanın mülk formasına çatmasını təbii bir proses kimi izah edir. İbn Xəldunun siyasi baxışını düzgün anlamaq üçün riyasət, mülk və dövlət anlayışlarını bir yerdə nəzərdən keçirmək vacibdir.

Riyasət: Bədəvi Cəiyyətlərin Bərabərlikçi İdarəetməsi

Riyasət anlayışı əsasən köçəri həyat tərzi sürən icmalarda rast gəlinən idarəetmə formasıdır. Burada başçı (rəis) digərlərindən üstün sayılmaz; əksinə, "bərabərlər arasında birinci" mövqeyindədir. Bu cür cəmiyyətlərdə rəsmi hakimiyyət strukturu, qanunları icra edən ordu və ya polis yoxdur. Yazılı qanunlar yerinə adət-ənənələr, yaşlıların sözü əsas rol oynayır. Beləliklə, riyasətdə zorla idarəetmə və mərkəzləşdirilmiş güc anlayışı yoxdur. Tarixi mənbələr Xaricilərin əsasən bədəvi mühitdən çıxdığını və onların bərabərlikçi düşüncələrinin məhz bu köçəri quruluşdan qaynaqlandığını göstərir. Riyasət, müasir mənada dövlət anlayışına uyğun gəlmir.

Mülk: Oturaq Cəmiyyətlərdə Zorun Hakimiyyəti

Oturaq həyat tərzinə keçid isə fərqli bir siyasi quruluş yaradır. Burada icmalar daha böyük və mürəkkəbdir, artıq şəxsi əlaqələr və adət-ənənələr təkbaşına nizam-intizamı qorumağa bəs etmir. Ona görə də cəmiyyətin sabitliyini qorumaq üçün yazılı qanunlara və bu qanunları icra edə biləcək zora ehtiyac yaranır. İbn Xəldun bu mərhələni mülk adlandırır və riyasətdən fərqləndirir.

Onun izahına görə, mülk zor və məcburiyyətə dayanan üstünlük və idarəetmə formasıdır. Burada qanuna tabe olmaq məcburidir, əks halda cəza labüddür. İbn Xaədun mülkü də müxtəlif dərəcələrə ayırır:

• Həqiqi Mülk: Xalqı idarə edə, vergi toplaya, elçilər göndərə, sərhədləri qoruya bilən və üzərində daha güclü bir qüvvə olmayan əsəbiyyətə əsaslanır. Bu, ərazi üzərində tam siyasi və hərbi hakimiyyət deməkdir.

• Əgər bunların bir hissəsi yoxdursa, demək, hakimiyyət natamamdır.

Mülkün əsas əlamətləri belədir:

• Siyasi və hərbi üstünlük,

• Şiddət monopolu,

• İtaəti zorla təmin edə bilmək,

• Dövlətə alternativ bir gücün qarşısının alınması.

Bu xüsusiyyətlər mülkü müasir dövlət anlayışına yaxınlaşdırır. Bayraq açmaq, pul kəsdirmək, sərhəd qorumaq, rəsmi simvollar da mülkün göstəricilərindəndir. Mülk möhkəmləndikcə hökmdarla xalq arasındakı məsafə böyüyür, rəsmi protokollar və qanunlarla sərt bir iyerarxiya formalaşır. Buna baxmayaraq, İbn Xəldunun mülk anlayışı tam olaraq bugünkü dövlətlə eyni deyil. Çünki müasir dövlətdə suverenlik hüquqi əsas kimi ayrıca vurğulanır, halbuki mülk anlayışı daha çox faktiki gücü ifadə edir.

Dövlət: İdarəetmənin İnsan Ünsürü

İbn Xəldun dövlət sözünü müasir mənada mexaniki bir aparat kimi yox, daha çox bu hakimiyyəti həyata keçirən insan qrupu kimi izah edir. Yəni mülk siyasi gücün özüdirsə, dövlət bu gücü idarə edən, onu daşıyan insanlardır. Bu səbəbdən, İbn Xəldunun dövləti Qərb dillərinə və hətta Azərbaycan dilinə də tez-tez sülalə, xənədan kimi tərcümə olunur. Beləliklə, mülk siyasi hakimiyyətin obyekti, dövlət isə onun subyekti kimi görünür.

Bu baxış, müasir siyasətdəki "dövlət" anlayışına ziddir. Çünki müasir dövlətdə sistem insanlardan asılı olmadan işləyən bir mexanizm kimi düşünülür, sanki yetərincə düzgün qurulsa, əbədi işləyəcək. İbn Xəlduna görə isə dövlətin əsasında insan faktoru dayanır. İnsan dəyişirsə, dövlət də dəyişir. Məhz buna görə İbn Xəldun dövlətlərin bir ömrü olduğunu, yaranıb inkişaf etdiyini, sonra isə tənəzzülə uğradığını bildirir. Siyasət də təbiət kimi mühitdən asılıdır və zamana tabedir.

Bir sözlə, İbn Xəldunun mülk və dövlət anlayışları bizə siyasi quruluşları daha canlı, insan mərkəzli və dəyişkən görməyi öyrədir. Onun baxışına görə dövlət statik bir maşın yox, orqanizmdir – insanla var olur, insanla dəyişir.

"Mən"in Varlığının Şübhəsizliyi

İnsanın varlığının inkarolunmazlığı fəlsəfə tarixində ən əsas mövzulardan biridir. Ən sərt şübhəçilik belə insanın öz mövcudluğunu tam rədd etməsinə imkan vermir. Ən maraqlısı da budur ki, tam aldanma ehtimalı olsa belə, bu həqiqət dəyişmir.

Aldadılma ehtimalı və varlıq dəqiqliyi
Tutaq ki, dünyada, göydə, yerdə və ətrafımızda heç nə yoxdur, hətta bütün zehinlər bir-birindən tam ayrılıb. Bu halda belə insan özünün mövcud olmadığına inanmağa qadir deyil. Əgər çox güclü bir aldatma qüvvəsinin bizi hər an aldadıb yanıltdığı fərz edilsə belə, biz aldanan varlıq kimi yenə mövcuduq. Aldadan nə qədər güclü olsa da, aldadılanı tam yox edə bilmir — sonsuza qədər aldada bilər, amma aldananın varlığını “heç”ə çevirə bilmir.

Hətta ən sadə riyazi və həndəsi doğruların (məsələn, 2+3=5, ya da kvadratın dörd tərəfi olması kimi) belə şübhəli və ya yalan olduğu təsəvvür olunsa belə, bunları düşünən bir “mən” var və bu “mən”in varlığı danılmazdır. “Mən varam” ifadəsi ya da bu düşüncə nə zaman qurulsa, o an doğru olur və bu, qaçılmaz bir həqiqətdir.

“Düşünürəm, deməli varam” fərqindən yanaşma
Bu baxış tərzi çox tanınan “Düşünürəm, deməli varam” sözündən bir qədər fərqlənir. Burada vurğu birbaşa “mən varam” fikrinə yönəlir. Məsələn, Latınca orijinalda işlənən (Ego sum, Ego existo) ifadələrində Azərbaycan dilindəki “elə isə” (yəni “deməli”) yoxdur. Buradakı “Ego” sözü də məcburi deyil, sadəcə “gedirəm” və “mən gedirəm” arasındakı vurğu kimi bir məna daşıyır.

Dil məsələləri və anlayış fərqləri
Azərbaycancaya tərcümə edərkən ən çətin məqamlardan biri də Latın dilindəki “Sum” (İngiliscə to be, Fransızca être) və “Existo” (İngiliscə to exist) felləridir. “Sum” həm “mənəm”, həm də “varam” deməkdir, “Existo” isə daha çox “mövcud olmaq” kimi izah olunur. Bu iki ifadə arasında fərqi düzgün tutmaq vacibdir. Bəziləri üçün “varlıq” və “var olmaq” eyni şeydir, bəzilərinə görə isə bütün fəlsəfi fərq buradan başlayır. Odur ki, həqiqi məna üçün orijinal mətnlərə baxmaq əhəmiyyətlidir.

“Hökm”, yoxsa “Ləfz”?
“Mən varam” kimi bir fikri bəzən məntiqdə “hökm” adlandırırlar, amma bu, bəzən çox texniki səslənir. Əvəzində “ləfz” — yəni sadə şəkildə səsləndirilən söz — daha uyğun görünə bilər. Çünki məntiqdə belə “hökm”ün sərhədləri tam aydın deyil, “ləfz” isə daha geniş və anlaşılan bir söz kimi qəbul olunur.

Qəti və zərurət əlaqəsi
“Mən varam” fikrinin zəruri (qaçılmaz) şəkildə doğru olması qətiyyət və zərurət anlayışlarının bir-birinə necə bağlı olduğunu göstərir. Hər zəruri olan şey qətidir, amma hər qəti olan zəruridir demək olmaz — bu, ayrıca düşünülməli bir məsələdir.

• Zərurət anlayışı: Zərurətin azı-çoxu olmur, ya zəruridir, ya deyil. Hipotetik zərurətlər olsa da, dərəcə məsələsi yoxdur.

• Zidd anlayışlar: Zərurətin əksi “imkansız”dır — yəni əksinin mümkün olmaması. Bundan əlavə, “kontenjan” (şərti) da zərurətin əks kateqoriyası kimi çıxır. Hər mümkün olan kontenjan deyil, yəni “mümkündür, amma zəruri deyil” deyə ayrıca bir hal var.

• Dərəcə fərqi: Qətiyyətin (az qəti, şübhəli və s.) dərəcələri var, amma zərurətdə bu cür dərəcə yoxdur.

Varlığın dərk edilməsi və davamlılığı
Nəticə etibarilə, insan nə qədər aldanırsa aldansın, aldanan olaraq varlığı qətidir və heçliyə bərabər deyil. Bu qətiyyət, insan “mən varam” sözünü ya səsləndirdiyi, ya da zehnindən keçirib dərk etdiyi müddətcə qüvvədədir. Əgər bu zehni hərəkəti edə bilmirsə, yəni dərk etmirsə, o zaman bu qətiyyət mövzusu da fərqli şəkil alır. Bu da Dekartın “Ego sum” və ya “Ego existo” ilə “cogito ergo sum” arasındakı fərqi niyə ayrıca müzakirə etdiyini göstərir.

Dolaylı Anlatımın Gücü

Bu gün dini dilin forması, dərinliyə necə varacağımızı və insanla necə bağ quracağımızı müəyyənləşdirən əsas göstəricilərdən birinə çevrilib. Ənənəvi olaraq mənəvi dünyamızda həm doğrudan, həm dolayı yollarla danışmaq mümkündür. Amma zaman keçdikcə bu iki yol arasında ciddi bir balans pozuntusu yaranıb.

Doğrudan Danışığın Yüksəlişi və Onun Məhdudluğu

Son illərdə, xüsusilə də dinlə bağlı rəsmi strukturlar doğrudan danışığın, yəni Qur’an və sünnəyə birbaşa istinadla qurulan çıxışların önə çıxdığını müşahidə edirik. Bu üslub daha rahat və tez başa düşüləndir, amma bir o qədər də səthi və əmr verici tonda olur. İnsan qəlbinə toxunmaq yerinə, ağıl ilə başa düşülən, lakin dildə qalan bir yanaşma yaranır.

Dolayı Anlatımın Qüdrəti

Halbuki dolayı danışıq – yəni həyat hekayələri, peşə təcrübələri, dillə bağlı incəliklər, sənət, poeziya və ədəbiyyat vasitəsilə ötürülən mənalar – insanın ruhuna nüfuz edən, onu dəyişdirən və yetişdirən bir vasitədir. Bu cür anlatım insana yalnız bilgi vermir, eyni zamanda onu hikmət və təcrübə ilə yoğurur.

Bir ayaqqabıçının işində səbri öyrənməsi, ya da bir çobanın gündəlik həyatı içində ilahi imkanlara dair anlayışa gəlməsi – bunlar dini yalnız eşidilən deyil, yaşanılan bir təcrübəyə çevirir. Dilimizdəki “nəsib”, “inşaAllah”, “maşaAllah” kimi ifadələr Allahı gündəlik danışığımıza gətirir, həm də bu dilə zəriflik və ilahi yön verir.

Bu nöqtədə sual yaranır: niyə biz dini, bu qədər zəngin və incə yollarla çatdırmaq yerinə, daha çox təlimata bənzəyən bir üsula üstünlük veririk?

Təhsil, Mədəniyyət və Dolayı Anlatımın Rolu

Təəssüf ki, təhsil sistemimizdə də bu dolayı anlatımın gücü kifayət qədər dəyərləndirilmir. Halbuki dini, mədəni, bədii və poetik bir dil ilə çatdırmaq, onun həyatla bağını daha canlı və təsirli edir. Bu, insanın yalnız ağlına deyil, həm də ruhuna toxunan bir yanaşmadır.

Hazırkı filmlər və təbliğat materiallarında Peyğəmbərimizin (sav) həyatının birbaşa, fakt kimi təqdim olunması isə bu mənəvi toxunuşu itirir. İnsan onsuz da bildiyini sadəcə bir daha da görür, amma ruhu hərəkətə gəlmir.

Hollywood və Dolayı Anlatımın Gücü

Maraqlıdır ki, bu üsulu dini çevrələrdən daha çox, Hollywood kimi mədəniyyət sənayesinin aparıcı qurumları istifadə edir. Məsələn, Tom və Jerry kimi sadə görünən animasiyalar belə, arxa planda kapitalist dünyagörüşünü uşaqlara dolayı şəkildə aşılayır. George Orwell-in 1984 əsəri də dolayı yolla ideoloji bir çərçivə təqdim edir – oxucu fərqində olmadan həmin dünyagörüşünə yönəlir.

Biz isə “Allah insan üçün nədir, insan Allah üçün nədir?” kimi dərin mövzuları dolayı yollarla, incə dillə ifadə etmək bacarığını itirmişik. Bəzən ayə və hədisləri sadalayarkən, fikrin özünü dərinləşdirmək yerinə, onu boğuruq.

Quran və Dolayı Təcrübə

Quran-ı Kərim zahirdə birbaşa danışır kimi görünə bilər. Amma əslində onun bir çox ayəsi – məsələn, göylərdən, dəvədən bəhs edənlər – insanı düşünməyə, təfəkkürə yönəldən dolayı mesajlar daşıyır. Lakin bu ayələr "buyuruq" kimi anlaşılarsa, onların dolayı gücü itir və birbaşa əmrlərə çevrilir.

Şeir, Musiqi və Cahiliyyə

Ərəb ədəbiyyatında şeir və musiqi bir-birindən ayrılmazdır – bir növ dastandır, xalqın duyğusudur. Musiqi və şeir insanı coşquya və ya hüznə sala bilir. Məhz bu potensial səbəbindən bəzi sufi məktəblərdə, məsələn, Nəqşibəndilikdə musiqiyə qarşı ehtiyatlı münasibət olmuşdur. Onlar musiqinin insanda yanıldıcı hala səbəb ola biləcəyini düşünmüşlər.

Şeir və hekayələr insanı “tez anlamaq” hissinə sürükləyə bilər. Lakin bu, bəzən zahiri anlamadır – düşüncə və təfəkkürlə qazanılan dərin bilik deyil.

“Cahiliyyə” anlayışını da bəzən yanlış başa düşürük. Bu, sadəcə "bilik yoxluğu" deyil, "iman yoxluğu" mənasındadır. Platonun mağara bənzətməsi ilə yanaşı düşündükdə, cahillik işığın yoxluğudur, qaranlığın özündən ibarət deyil. Bədir döyüşündən sonra əsirlərə oxuma-yazma öyrətmək tapşırığı verilmişdi – bu da onu göstərir ki, məsələ bilgiylə bağlı deyildi; məsələ qəlbin vəziyyətində idi.

Müasir Dövr, Düşüncə və Tərcümə Problemləri

Bu gün bəziləri Peyğəmbərlərə verilən möcüzələrin yaşadıqları dövrün üstün sahələri ilə uyğun olduğunu deyir – Musa üçün sehr, İsa üçün tibb, Peyğəmbərimiz üçün bəlağət. Amma bu, möcüzəni sanki bir yarışmaya çevirir. Möcüzə, insanı əqli ilə təəccübləndirmək üçün deyil, ruhu ilə silkələmək üçündür.

Quran tərcümələri də yalnız dil biliyi ilə edilə bilməz. Hər bir tərcümə, istər-istəməz bir məzhəbin və ya fəlsəfi baxışın izlərini daşıyır. 

Bizdə düşüncə dünyasının problemi sadəcə tərcümə və ya ifadə tərzində deyil, daha dərindən gəlir. Osmanlıdan bu yana bilik istehsalı sahəsində ciddi çatışmazlıqlar olub. Bugünkü dünyada yeni bir İbn Rüşd, ya da İbn Ərəbi yetişməz deyə bir şey demirik, amma bu gün onların çıxa biləcəyi zəmin artıq Avropa intellektual mərkəzlərindədir təəssüf ki.

Qədər və Uşaqlıq: Bir İman Təcəllisi

Qədər inancı, sadəcə Allahın varlığına inanmaqdan ibarət deyil; əksinə, Onun həm elm, həm də iradəsinə iman etməyin zəruri bir nəticəsidir. Əgər yalnız Allahın hər şeyi bildiyinə inanmaqla kifayətlənsəydik, bəlkə də qədər inancı bu qədər dərinləşməzdi. Amma biliklə yanaşı, bir də o bilik əsasında iradə göstərən bir qüdrətə iman etdikdə, qədər inancı qaçınılmaz olur. Qədər, riyazi şəkildə isbatlana biləcək və ya tam izah edilə biləcək bir məsələ deyil – o, inanc sahəsinə aid olan bir məsələdir. Bu səbəbdəndir ki, qədər məsələsi insan zehninin tam mənasıyla həll edə biləcəyi bir problem deyil və əslində bu sahədə “həll” gözləmək də məntiqli deyil. Məsələ daha çox bir iman, bir qənaət məsələsidir. Qədər, zaman keçdikcə həyatın içində bir-bir açılan düyünlər kimidir, amma bütöv mənzərəsi tam izah edilə bilməyəcək qədər mürəkkəb və qismən müəmmalı qalır.

Uşaqlıq Dövrü və Qədərin Formalaşması ilə Bağlı Mübahisələr

Müasir dövrdə geniş yayılmış fikirlərdən biri də budur ki, insanın qədərinin təməli uşaqlıq dövründə qoyulur. Amma bu yanaşma tam doğru görünmür. Bəli, uşaqlıq dövrü reallıqdır və insanın şəxsiyyətinin formalaşmasında mühüm mərhələdir. Ancaq bu dövrü qədərin formalaşdırıcısı kimi yox, qədərin özünün təzahürü kimi görmək lazımdır. Uşaqlığın insan xarakterinə təsiri inkarolunmazdır, lakin bəzi dini cərəyanlarda və pedaqoji yanaşmalarda səsləndirilən “uşağı 6-7 yaşına qədər bizə verin, sonrası artıq dəyişməz” kimi fikirlər həm şişirdilmiş, həm də reallıqdan uzaqdır Bu tip yanaşmalar bəzən hətta kommersiya məqsədli ifadələrə çevrilə bilər.

Uşaqlara erkən yaşda hər şeyi öyrətmək və onları müəyyən qəliblərə salmaq lazım deyil. Çünki uşaqların çox şeyləri özlərinin təbii inkişaf prosesi ilə mənimsəmək potensialı var. Ata-ana rollarının həddindən artıq ideallaşdırılması da sonradan ciddi təzyiqlər və ya məsuliyyətlər doğura bilər. Daha çox, uşağın qorunduğu, amma müstəqil şəkildə formalaşmağa başladığı yaş mərhələlərinə əhəmiyyət vermək lazımdır. Böyüklərin uşağın necə oynamalı olduğuna qərar verməsi isə çox da doğru yanaşma deyil.

Sosial Mühitin və Həmyaşıdlarının Rolu

Uşağın böyümə prosesində “cəmiyyət” – yəni sosial çevrə – xüsusi önəm daşıyır. Valideynlər, hər nə qədər mühüm rol oynasalar da, uşağın dünyasında ən təsirli fiqurlardan birisi də həmyaşıdlarıdır. Xalaların, dayıların uşaqları və ya qonşuların övladları ilə yaranan təbii və qeyri-rəsmi oyun mühiti uşağın formalaşması baxımından çox təsirlidir. Bu cür oyunlar süni şəkildə qurulmuş və ya sistemləşdirilmiş oyunlardan qat-qat faydalıdır. Məsələn, kənd uşaqları şəhər uşaqları ilə müqayisədə daha erkən məsuliyyətlərlə qarşılaşdıqları üçün şəxsiyyət baxımından daha güclü inkişaf edə bilirlər. Qoyun otarmaq kimi sadə və gündəlik bir iş belə onların dünyagörüşündə iz buraxır.

Nəticə etibarilə, uşağın tərbiyəsini həddən artıq dramatikləşdirməyə və ya “zaman keçdi, fürsət əldən getdi” düşüncəsinə qapılmağa ehtiyac yoxdur. Həyatın axarı içində bir çox şey onsuz da öz yolunu tapacaq və təbii şəkildə formalaşacaqdır.

Yazaraq Düşüncə İnşası və Təhsilin Dönüşməsi

Yazmaq sadəcə düşüncəni ifadə etməyin passiv forması deyil, əksinə, düşüncənin formalaşması və bilginin gerçəyə çevrilməsi prosesidir. Bilik yazaraq mövcud olur; insan zehnindəki fərziyyələr, qərəzlər və zənlər yazı vasitəsilə aydınlığa çıxır və müəyyən bir anlayışa çevrilir. Bu baxımdan yazmaq yalnız akademik bir fəaliyyət deyil, eyni zamanda həyatda qarşılaşdığımız problemlərin həlli, sistemli düşüncə və irəliləyiş üçün əvəzsiz bir vasitədir.

Yazının Bilik Yaradılmasında Əsas Rolu

“Elm qələmlə sabit olar” deyimi də göstərir ki, həqiqi bilik yazmaqla formalaşır. Yazı yoxdursa, orada ya təxmini düşüncələr var, ya da məlumatsızlığın özü hökm sürür. Yazmağa başlamaq insanın nəyi bilmədiyini anlama prosesidir. Bir mövzu üzərində yazmaq istədikdə, təbiətən zehində suallar yaranır və həmin suallarla mətnə, qaynaqlara yaxınlaşırıq. Əks halda, oxunan hər şey sadəcə bir mətndə qalır, zehni fəallıq yaranmır. Bu səbəbdən “əvvəl oxu, sonra yaz” deyimindənsə, “əvvəl oxu, sonra yaz, sonra yenə oxu” prinsipi daha məqsədəuyğundur. Çünki yazmaq məqsədi müəyyənləşdirir, oxumağa isə məna verir. Yazı həm də bilginin hasil olunduğu bir “laboratoriyadır” – sadəcə mövcud biliklərin sərgiləndiyi bir vitrin deyil.

Təhsil Sisteminə Baxış və Yazı Bacarığının Əhəmiyyəti

Yazmaq bacarığı, xüsusilə bizim təhsil sistemimiz üçün bir “həyat-memat məsələsidir”. Orta məktəb dövründə yazmağı öyrənə bilməyən bir gəncin universitetdə ciddi mənada bilik əldə etməsi çətin olur. Çünki universitet təməli orta məktəbdə qoyulan bir mərhələyə söykənir. Məsələ təkcə test sistemi və standartlaşdırılmış qiymətləndirmə üsullarının problemli olması ilə bitmir. Yazı əsaslı öyrənmə mədəniyyəti bütün sahələrdə əsas prinsip kimi qəbul edilməlidir. Bəzən “şifahi mədəniyyət” və “söhbət mədəniyyəti” kimi anlayışlarla yazmama vərdişi əsaslandırılır, lakin bu yanaşma sadəcə yazma ehtiyacını anlamayan tənbəlliyin bir üzrüdür. Əslində “söhbət mədəniyyəti” danışmaqdan çox, ədəb, müşahidə və davranışla öyrənməni ifadə edir, sözlü ənənə isə yalnız xüsusi formalarda – məsələn, dastanlarda – daşıyıcı rolunu oynayır.

Uğur və İntellektual İnkişafda Yazının Yeri

Bir insanın iş həyatında uğurlu olması, hətta rəhbərindən gələn şifahi tapşırıqlara belə yazılı cavab verə bilməsinə, sistemli işləməsinə və qeydlərlə öz inkişafını izləməsinə bağlıdır. Qurum mədəniyyəti və institusional yaddaş da yalnız yazılı bilik və sənədləşmə ilə formalaşa bilər. Təhsildə kəmiyyətə deyil, keyfiyyətə – yəni tələbənin istənilən mövzuda ardıcıl və düşünülmüş yazı yaza bilmə qabiliyyətinə – fokuslanmaq lazımdır. Əgər bir məktəbli iki səhifəlik bir mətni sərbəst şəkildə yaza bilirsə, bu, həmin şagirdin doğru məktəbdə və düzgün müəllimlərlə işlədiyinin göstəricisidir. Əgər bir tələbənin “qələm həyatı” yalnız mesaj yazmaqdan ibarətdirsə, o zaman belə bir gəncin intellektual şəxsiyyət deyil, sadəcə “avomatik diplomlu” biri kimi yetişəcəyi artıq bəllidir.

Yazmaq və Bilginin Paylaşılması: İnsaf

Məlumatın meydana gəlməsi və yayılması ilə bağlı müzakirələrdə ünsiyyətin və qarşılıqlı təsirin nə qədər əsaslı bir yer tutduğu danılmazdır. Xüsusilə də, fikir və düşüncənin ifadəsi və paylaşılması zamanı ortaya çıxan proseslər, bilik sferasının formalaşmasında böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu nöqteyi-nəzərdən, müasir ünsiyyət nəzəriyyələri ilə müəyyən mənada əlaqələndirilə biləcək “insaf” anlayışı üzərindən, bilik paylaşımının daha dərindən izahı mümkündür.

“İnsaf” Anlayışı və “Empatiya”ya Alternativ Bir Yanaşma

“İnsaf” termini, yalnız fərdi deyil, eyni zamanda ictimai əxlaq və münasibətlər müstəvisində də ciddi əhəmiyyət daşıyan bir anlayış kimi önə çıxır. Müasir düşüncədə tez-tez istifadə edilən “empatiya” ifadəsi, ilk baxışda yaxın bir məna daşısa da, bu anlayış kifayət qədər sağlam və mənəvi zəminə söykənmir. Çünki bir insanın özünü tam şəkildə başqasının yerinə qoyması əslində mümkün deyil. Bu səbəbdən, “insaf” anlayışı daha real və praktik bir alternativ kimi dəyərləndirilə bilər. Ərəb dilindəki kökünə baxdıqda, “insaf” – “bölüşmək”, “yarısını vermək” mənasını daşıyır. Bu isə bir məsələ qarşısında məsuliyyətin və yükün bölüşülməsi deməkdir.

Bilik Mübadiləsində Üç Əsas Mərhələ

Bu yanaşma çərçivəsində, bilik paylaşımı və fikir ötürülməsi prosesində “insaf” anlayışı ilə əlaqəli olaraq üç əsas mərhələdən bəhs etmək olar:

1. Yükü Bölüşmək – Problemi Ortaya Qoymaq və Onunla İştirak Etmək
Hər hansı bir məsələni izah etmək və ya bir fikri çatdırmaq, həmişə özündə müəyyən çətinliklər və məna qatları ehtiva edir. Əgər oxucu və ya dinləyici bu çətinliyi paylaşmağa hazır deyilsə, verilən cavabın da dəyərini tam anlamayacaqdır. Problemi bölüşmək, eyni zamanda qarşı tərəfin məsələ ilə mənəvi bağ qurması və ona qarşı məsuliyyət hiss etməsi deməkdir. Bu baş vermədikdə, səylər boşa çıxır, sanki “korlar bazarında güzgü satmaq” kimi nəticəsiz bir vəziyyət yaranır.

2. Müəlliflə Oxucu Arasında Qarşılıqlı Yanaşma – Yolun Birlikdə Qət Edilməsi
Burada yalnız müəllifin deyil, oxucunun da üzərinə düşən vəzifə var. Bilik tək tərəfli ötürülən bir proses deyil; qarşılıqlı bir qarşılaşmadır. Müəllif “fil dişi qüllədən enməlidir” deyə bilməz, eyni şəkildə oxucu da qeyri-real bir səviyyəyə yüksəlməyə məcbur edilə bilməz. Çünki fikir paylaşımının məqsədi təkcə bir tərəfə fayda vermək deyil, həm də düşüncənin formalaşdığı şəxsə öz fikirlərini yenidən tanımaq imkanı qazandırmaqdır.

Bu məqamda İbn Ərəbinin təsvir etdiyi kimi, bir şeyin özünü aynada görməsi ilə öz daxilində tanıması arasında ciddi fərq vardır. Bu metafor vasitəsilə elm və düşüncənin paylaşılması prosesində yaranan yeni formalar izah oluna bilər. Yazmaq, danışmaq, ifadə etmək – bunların hər biri düşüncənin yeni bir mərhələyə keçməsi, təcəssüm etməsi deməkdir. Bu səbəbdən, müəllifin ilk qazancı oxucuya deyil, özünə yönəlir. Fikir, ifadə edildikcə formalaşır, aydınlaşır – necə ki, Memar Sinan öz istedadını Süleymaniyyə məscidini tikərək görür.

Bu qarşılıqlı yaxınlaşma bir növ aynaya baxmaq kimidir – hər iki tərəf özünü tanımaq və inkişaf etdirmək fürsəti əldə edir. Hətta dinləyicinin bir söz deməməsi belə onun zehni, marağı və baxışları ilə müəllifin fikirlərinə istiqamət verə bilər. Bu baxımdan, maraqlı bir sual və ya şübhə, danışanın düşüncəsini formalaşdırmaqda fövqəladə təsir gücünə malik ola bilər.

3. Mükafatın Paylaşılması – Cəmiyyətə Aid Bir Bərəkət
Bir fikir ifadə olunub müzakirə edildikdə və yeni bir formaya büründükdə, bu artıq yalnız müəllifin deyil, ümumi bir mükafatdır. Bu mükafatın təkcə bilik istehsal edən şəxsə deyil, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinə yayılması – “camaat bərəkəti” kimi paylaşılması vacibdir. Televiziya proqramları, kitablar, elmi müzakirələr, məruzələr – bütün bunlar bu bölüşməni mümkün edən vasitələrdir. Hər bir qarşılaşma, fikir və məlumatın yeni bir kimlik qazanmasına şərait yaradır. Müəlliflərin və düşünürlərin yazmağa bu qədər maraq göstərməsinin əsas səbəbi də məhz budur: insan öz düşüncəsini paylaşdıqca, yenidən tanıyır və özünə doğru bir səyahətə çıxır. Bu isə insafla izah edilə biləcək ən gözəl və dərin bir mənəvi qazancdır.

Dil, Düşüncə və Mədəniyyətin Dönüşməsi

Düşüncənin sərbəst inkişafı qarşısındakı ən mühüm maneələrdən biri, əslində, dilin özündən qaynaqlanır. Dil yalnız bir ünsiyyət vasitəsi deyil, eyni zamanda bir mədəniyyətin daşıyıcısı, insanın fərqində olmadan içərisinə yerləşdiyi və ya daxilinə yerləşdirildiyi bir zehniyyət sistemidir. Bizə ötürülən ifadələr, deyimlər, anlayışlar – hamısı düşüncə sərhədlərimizi müəyyənləşdirir və bir növ bizi formalaşdırır. Məsələn, “qəhvənin 40 il xətri var” kimi geniş yayılmış bir ifadə təkcə bir davranışı deyil, bütövlükdə bir münasibət formasını təsir edir. Bu baxımdan, mədəniyyətin miras kimi ötürülən elementləri içində bəzən yeni nəzərlərlə sorğulanmalı, mövqeləri dəyişdirilməli olan anlayışlar mövcuddur. Məhz buna görə də düşüncə ilə məşğul olmaq, çox vaxt dilin imkanları və çərçivələri ilə mübarizə aparmağı zəruri edir.

Dil öz dəyərini nə zaman itirir?

Bir dilin mənasını və dəyərini itirməsi, onun arxasında dayanan həyatla əlaqəsinin qırıldığı zaman baş verir. Əgər artıq o dildə yuxu görülmür, düşüncə istehsal olunmur, ədəbiyyat yaranmırsa – həmin dil tədricən solğunlaşır. Müasir dünyanın gələcəklə bağlı narahatlıqlarını nəzərə alaraq qeyd etmək olar ki, tarix boyunca mövcud olmuş canlı növlərin təqribən 99 faizi artıq yoxdur. Eyni aqibətə mədəniyyətlər, dillər, dinlər və düşüncə sistemləri də məruz qalmışdır. Tarixin bizə ötürülməsi isə, sanki deşik bir qabla su daşımağa bənzəyir – yol boyu çox şey itir, yalnız bir hissəsi gələcək nəsillərə çata bilir.

Dilin və düşüncənin qorunması

Bu itkinin qarşısını almağın yolu, dilimizə, düşüncə sistemimizə və mənəvi dünyamıza sahib çıxmaqdan keçir. Bu istiqamətdə hər bir fərd məsuliyyət daşıyır. Əsərlərin tərcümə olunması, xüsusilə böyük klassiklərin doğma dilə qazandırılması bu baxımdan olduqca dəyərlidir. Düşüncəyə sərf olunan hər zəhmət, nəticə etibarilə dili də yaşadır. Çünki dil və düşüncə qarşılıqlı şəkildə bir-birini qidalandırır.

Din və Azadlıq: Dağıtmaq, yoxsa Düzəltmək?

Din, xüsusilə də İslamda "Rəbb" anlayışı və "rububiyyət" prinsipi insanı yalnız fərdi səviyyədə deyil, həm də ictimai və ailəvi sahələrdəki asılılıqlardan azad etməyi hədəfləyir. Bu azadlıq prosesi, insanın öz iç dünyasında baş verən dəyişikliklərlə yanaşı, onun cəmiyyətlə və ailə üzvləri ilə olan münasibətlərinə də yeni bir dərinlik qazandırır.

Asılılıq və güc münasibətlərinin təhrif edilməsi

Cəmiyyətdə tez-tez qarşılaşdığımız "ağa–qulluqçu", "rəhbər–idarə olunan", "işəgötürən–işçi" kimi münasibətlərdə sanki aşağıda olan tərəf özünü daha çox ehtiyac içində hiss edir və bu səbəbdən öz mövqeyini təbii bir asılılıq kimi qəbul edir. Halbuki qarşı tərəfin – yəni güc sahibinin də bu münasibətdən çıxardığı mənfəətlər, saxladığı hakimiyyət və ya duyduğu zövq vardır. Bu cür münasibətlərin mahiyyətində bir zərər yoxdur; əksinə, həyatın axarındakı zəruri strukturlardır. Əsas məsələ, bu münasibətlərin qarşılıqlı məsuliyyətə və hüquqa əsaslanan bir çərçivəyə çevrilməsidir. Heç kim başqasının köləsi və ya tam şəkildə asılısı deyil – nə rəhbər idarə olunanın, nə valideyn övladın, nə də işçi işəgötürənin məhkumudur. "Qula qul olmaq olmaz" prinsipi, İslamın rububiyyət anlayışı çərçivəsində insanı azadlaşdıran ən fundamental düsturdur.

Dinin azadlaşdırıcı funksiyası

Din və ibadət əvvəlcə insanı fərdiləşdirir, sonra isə onun ailə və cəmiyyət içindəki münasibətlərini yenidən düşünməyə sövq edir. Bu prosesdə insanın başqalarına olan psixoloji və maddi asılılığı azalır, özünə güvəni artır, təvəkkül etməyi öyrənir. Allahın "muslih" (islah edən) sifəti vasitəsilə münasibətlərin "əmanət" prinsipi əsasında yenidən qurulması təşviq olunur. Bu, əvvəlki mövcud strukturun boşaldılması, sonra isə hörmət və məsuliyyət üzərində yeni bir münasibət sisteminin qurulması deməkdir.

“Yaratmaq asan, dağıtmaq çətindir” paradoksu

Əksəriyyətin düşündüyünün əksinə olaraq, bir şeyi qurmaq "asandır", amma onu dağıtmaq çox çətin ola bilər. Məsələn, bir fikri yazmaq tez ola bilər, amma bir insanın inanc sistemini sarsıtmaq, onu yenidən qurmaq olduqca çətin bir prosesdir. "Allah sizin Rəbbinizdir" demək bir cümlə qədər asandır, lakin "Lə iləhə" deyərək – yəni Allahdan başqa heç bir ilahi gücün olmadığını qəbul edərək – bütün digər asılılıqlardan imtina etmək insanın öz iç dünyasını silkələyəcək qədər ciddi bir dönüş tələb edir. Bu çətinliyin səbəbi insanın köhnə strukturlara, dərinlikli mənəvi və psixoloji bağlılıqlara olan illərlə, bəlkə də minillərlə formalaşmış vərdişlərindən qaynaqlanır. İnsan adətən öz asılılıqlarını sevər, onlardan əl çəkmək istəməz. Qurani-Kərimdəki "Belini bükən yükü üzərindən almadıqmı?" (əl-İnşirah, 2-3) ayəsi də bu ağır asılılıqlardan qurtuluş prosesinə işarə edir. Bu yük, təkcə maddi deyil, daha çox mənəvi və emosional mənşəlidir – insanın tək qalmaq qorxusu, fərdi məsuliyyətdən qaçmaq istəyi ilə qidalanır.

İnsan təbiəti və həqiqi azadlıq

İnsanlar tez-tez azadlıqdan danışsalar da, əslində asılılıqları daha çox sevirlər. Həqiqi azadlıq isə tək qala bilmə bacarığı, öz fərdiyyətini daşımaq gücü və insanın özü ilə barış içində yaşaya bilməsini tələb edir. Bu isə hər kəsin bacardığı bir şey deyil. Çoxları yan-yana dayanmağı, birlikdə qərar verməyi daha rahat hesab edir. Din isə bu asılılıqları kökündən qoparmasa da, onları zəiflədir, münasibətləri daha sağlam və əmanətə əsaslanan bir çərçivəyə salır.

Kibr, yetərlilik və "istina billəh" anlayışı

"Allahın qulu olan insan azaddır" fikri bəzən sadə kimi səslənsə də, əslində "ibadət azadlıqdır" ifadəsi daha doğru və dərin bir mənaya malikdir. Həqiqi kibr – yəni özünə kifayət edə bilmə halı – əxlaqi bir dəyərləndirmədir. Lakin insanlar çox zaman bu həqiqi yetərlilik halını yaşaya bilmədiklərindən, onun yerini yalançı qürur və riyakarlıqla doldurmağa çalışırlar. Gerçəyə yaxınlaşdıqda insan öz yalanlarını da aşkar edər və bu yalanlar bir-bir dağılmağa başlayar. Əslində heç bir insan tam mənada özünə kifayət edə bilməz. İnsan həmişə bir ehtiyac halındadır. Lakin əgər insan öz Rəbbi ilə sağlam bir bağ qura bilsə, o zaman Allah ona kifayət edər. "Hasbunallah və ni’məl-vəkil" – "Allah bizə yetər, O nə gözəl vəkildir" ayəsi də bu mənanı ifadə edir. Bu hal "istina billəh" – yəni yalnız Allahdan kifayətliliyi istəmək – anlayışıdır və bu yetərlilik halı yalnız Allahla qurulan münasibətdə reallaşır.

Həqiqət, İnsan və Yaxşılıq Üzərinə

İnsanlıq tarixində həqiqət axtarışı ilk olaraq sahədə — birbaşa yaşantı və təcrübə ilə aparılırdı. Lakin zaman keçdikcə bu təcrübələr yazıya köçürülməyə başlandı və artıq insanlar həqiqəti mətnlərdə axtarmağa başladılar. Bu proseslə bərabər, insanın bu axtarışdakı rolu da dəyişdi. Təlimin yayılması və dil imkanlarının genişlənməsi ilə insanlar bilikləri birbaşa yaşayıb dərk edənlərin izinə düşməkdənsə, onların fikirlərini və hekayələrini kitablardan oxumağa başladılar. Beləliklə, təcrübəni yaşamış insanla sadəcə kitabla tanış olan insan arasında fərq yarandı və elmin mahiyyəti də bu fərqlə birlikdə dönüşüm keçirdi. Oxumaq artıq kitab öyrənməyə çevrildi.

Bu dəyişiklik təkcə İslam dünyasında deyil, Platon və Aristotel dövründən sonrakı Qərb düşüncəsində də eyni şəkildə müşahidə olunan, ümumbəşəri bir hadisədir. Həqiqətlə bağ qurmaqda mətnlər əsas vasitəyə çevrilir və bu, metafizik ənənənin bu günə qədər gəlməsini təmin edən mühüm körpüdür. 

İnsan Təbiətinin Xeyirliliyi və Həyata Müsbət Yanaşma

"Hər bir insan yaxşıdır". Bu düşüncə, varlığın özü etibarilə xeyirli olduğuna olan inamdan qaynaqlanır. Dindar olmaq və düşünmək — varlığı üstün tutmaq, yoxluğu isə rədd etmək deməkdir. İnsan, həyat və dünya qarşısında dürüst və yaxşı şahidlik edə bilməsi üçün bu dünyayla münasibətini sağlam qurmalıdır. Əgər bu münasibət daim gözlənti, zəhmətsizlik və ya böyük iddialar üzərində qurularsa, nəticədə insanı məyusluq gözləyir. Yaşar Kamal “İncə Mehmed” romanında belə deyir: "İnsana inanmayan, hər şeydə bir hiylə axtaran insan deyil".

Müasir Düşüncə Zərurəti və Tarixə Qaçmaqdan İmtina

Daim keçmişə qayıtma meyili, məsələn, hər hansı bir problemin həllini “min il əvvəl bir Mövlana vardı” kimi ifadələrlə izah etmə cəhdləri yanlışdır. Texnologiyada, siyasətdə və hüquqda geri qalmaq bir qədər anlaşılan olsa da, dəyər, əxlaq və düşüncə sahəsində min il geriyə getmək yolverilməzdir. Dünyadan qaçmadan, inandıqlarını danışmaq və müasir məsələləri gündəmə gətirmək lazımdır.

Həmçinin müasir dövrdə insan haqqında danışarkən “insanlar niyə bu qədər pis oldular?” kimi ümidsiz və bədbin yanaşmalar da narahatedicidir. Cəmiyyətdə yayılan bu cür "məğlubiyyət sevdalılığı" və ya “bozğunculuq” düşüncə tərzi, insanların həmişə mənfi ssenarilər üzərindən öz kimliklərini qurmağa çalışması və fərqli bir dünyanın mümkünlüyünə inanmamasıdır. Bu hal düşüncə və fəlsəfənin gücü ilə qırılması vacib olan təhlükəli bir dövrədir. Maraqlıdır ki, Mehmet Akif də eyni anlayışı məhz bu mənada istifadə etmişdi: "məğlubiyyətə vurğun olmaq".

Hikmətlə Şükran Arasındakı Münasibət

Qurani-Kərimdə “Biz Loğmana hikmət verdik ki, şükür etsin” (Loğman, 12) ayəsi xüsusilə diqqətə layiqdir. Hikmət — yəni ağlın kamilliyi — insana, həyata və dünyaya qarşı minnətdarlıq duyğusu ilə müşayiət olunmalı bir qabiliyyətdir. İnsan həyat təcrübəsini yalnız zülm və məğlubiyyətlə izah etməsi, bu təcrübəni yalnız qara çalarlarda təqdim etməsi — əslində bir növ “yalan və günah”dır. Əvəzində, yaxşı şahidlik etmək, müsbətə diqqət yetirmək və varlığın gözəlliyini dərk etmək daha doğrudur.

Dözümsüz Varlıq Olan İnsan: Fəqirlik və Zənginlik

İnsan nədir, necə yaşamalıdır, nəyə möhtacdır – bu sualların cavabı çox zaman çətin anlarda üzə çıxır. Bu sualları düşündürən əsas mövzulardan biri də fəqirlik və ehtiyac halıdır. Adətən fəqirlik bir bədbəxtlik, zəruri vəziyyət kimi qəbul olunur, zenginlik isə bəzən bir uğur və Allahın mərhəməti kimi görülür. Amma məsələ bu qədər sadə deyil.

Dinimizin bu iki halı – fəqirlik və zənginliyi – yalnız dünyəvi ölçülərlə deyil, mənəvi bir baxışla da qiymətləndirməsi vacibdir. Peyğəmbərimizin (sav) həyatına baxdıqda görürük ki, nə fəqirliyi bütövlükdə pisliyə yozub, nə də zənginliyi ucaldıb. Hər bir hal öz yükü və məsuliyyəti ilə bir imtahandır. Dini yalnız zənginlərin rahatlıqla yerinə yetirə biləcəyi bir sistem kimi təqdim etmək və ya zənginliyi dinin təqdir etdiyi bir hal kimi göstərmək, ciddi bir yanlışlığa yol açır. Din hər kəsə eyni məsafədədir və imanın əsası da bu ədalətdə gizlidir.

Əsl Fəqirlik – Allah’a Möhtac Olmaq

İnsanın “mümkün varlıq” olması – yəni yoxdan var edilmiş və hər an varlığına davam etməsi üçün Allahın qüdrətinə ehtiyacı olması – onun ən dərin həqiqətidir. Quranda “Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız, O isə Qəniyy və Həmid olandır” (Fatir, 15) ayəsi bu ehtiyac halını açıq şəkildə ortaya qoyur. Bu möhtaclığı dərk etmək, bəlkə də insanın ən böyük azadlığına aparan qapıdır.

Peyğəmbərlərin Həyatında İnsan Halı

Bu mənəvi ehtiyac halı, sadəcə fəlsəfi və ya teoloji bir məqam deyil, eyni zamanda peyğəmbərlərin həyatlarında da bariz şəkildə görünür:

• Hz. Musa – Mədyən səfərində hər şeyini itirdiyi anda etdiyi dua: “Ey Rəbbim! Mən Sənin göndərəcəyin hər cür xeyrə möhtacam!” (Qasas, 24) – bu, insanın ən çarəsiz anında belə Allahdan gözünü çəkmədiyinin nümunəsidir.

• Hz. Nuh – “Rəbbim, mən məğlub oldum, mənə yardım et!” (Qəmər, 10) deməsi – bir peyğəmbərin xalq qarşısındakı məğlubiyyəti deyil, insanın dünya ilə mübarizəsindəki acizliyinin ifadəsidir. İnsan bu dünyada daim məğlub olur: arzuları reallaşmır, həyat sonsuz deyil, ölüm isə ən böyük ehtiyac və acizlik halıdır.

Müasir İnsanın Möhtaclığı: Yalnızlıq Qorxusu

Bunları düşünəndə insanın müasir dövrdə yaşadığı “yalnızlıq qorxusu” da daha aydın görünür. Texnologiyanın, telefonun, internetin bu qədər həyatımıza daxil olması sadəcə ünsiyyət ehtiyacı deyil, bir boşluğun göstəricisidir. İnsan özünə dözə bilmir, tək qala bilmir, içindəki səsi eşitməkdən qorxur. Və nəticədə, azadlığını könüllü şəkildə bu “rəqəmsal səslər”ə təslim edir.

Özünü Tanımaq və Allaha Yönəlmək

Bu nöqtədə sufilikdəki “inziva” və “xəlvət” anlayışlarının mahiyyəti ortaya çıxır. İnsan bəzən öz səsini eşitmək, düşüncələrini aydınlaşdırmaq və dərinliklərini kəşf etmək üçün tək qalmalıdır. Bu təkliyə qaçmaq deyil, əksinə, orada özünü tapmaqdır. Çünki özünü tanımayan biri, nə başqasını anlaya bilər, nə də Allaha yönələ bilər. Həqiqi ibadət, həqiqi dua, həqiqi möhtaclıq – insanın öz acizliyini qəbul etməsindən doğur.

Bu səbəblə, Allaha möhtac olmaq utancverici bir şey deyil. Əksinə, insanın kimliyini, həddini və yerini anlaması üçün bir fürsətdir. Bu möhtaclıq insanı aşağı çəkmir, yüksəldir. Çünki Allah qarşısında aciz olduğunu bilmək, başqa heç kim qarşısında əyilməməyə gətirib çıxarır.

İslam Elm Ənənələri və Quran Qissələri

İslam düşüncə və elmi ənənəsi, dərin və mənəvi bir bilik fəlsəfəsinə əsaslanır. Bu ənənənin təməlində bilik mənbəyinin ilahi olması, insanın həqiqəti dərk etməyə çalışması və Qurani-Kərimdəki qissələrin təlimverici gücü dayanır.

Biliyin İlahi Mənşəyi və Nəbəvi Yanaşma

İslam elmi dünyagörüşü, bilik anlayışını Allaha əsaslandırır. Bu baxışa görə, insanın əldə etdiyi bilik iki əsas yol ilə formalaşır:

• Vəhy yolu ilə – yəni Allahın elçiləri vasitəsilə bəşəriyyətə ötürdüyü bilik.

• Ağıl və müşahidə yolu ilə – yəni insana Allah tərəfindən bəxş edilən təfəkkür və təhlil qabiliyyəti vasitəsilə kainatı və varlığı anlamaq yolu.

Hər iki yol – istər vəhy, istərsə də ağıl vasitəsilə əldə edilən bilik – mahiyyət etibarilə ilahi qaynaqlıdır. Allahın insanla qurduğu rabitə peyğəmbərlər vasitəsilə baş verir. Bu kontekstdə Həzrət Muhəmməd (s.ə.s), insanları tərbiyə edən bir müəllim, yəni "müəllim və tərbiyəçi" olaraq ortaya çıxır. O, bilikləri, ilahi kitabı və əxlaqi davranış yollarını insanlara öyrədir.

Peyğəmbərin (sav) ortaya qoyduğu bu "nəbəvi metod", əsasən əxlaqi dəyərlər, doğruluq və Allaha tam etimad (iman) üzərində qurulmuşdur. Bu metodu anlamaqda və tətbiq etməkdə təcrübə və əməli nümunə ön plana çıxır. Bilik, sadəcə nəzəri anlayış deyil, həm də zəif ehtimalları və quruntuları tənqid etməklə, insanı reallığı olduğu kimi qavramağa aparan bir yol olaraq təqdim edilir.

"Əşyanın Həqiqəti" və İslamda Elmə Baxış

İslam düşüncəsində elmi tədqiqat və fəlsəfi axtarışlar, "Allahım, mənə əşyanı (varlığı) olduğu kimi (həqiqətini) göstər" duası ilə ifadə olunan əsas bir prinsipə bağlıdır. Bu yanaşmada “əşya” dedikdə yalnız maddi obyektlər deyil, həm də hadisələr, insan, həyat və varlığın bütövlükdə özü nəzərdə tutulur.

"Kiməm mən? Həqiqətim nədir? Bu dünya reallıqdır, yoxsa bir xəyaldır?" kimi suallar İslam təfəkküründəki bilik axtarışının ayrılmaz parçasıdır. Bu həqiqətə çatmaq üçün insan öz nəfsi, ətrafı, adətləri və dili üzərində tənqidi düşünməli, müşahidə (muraqabə) və özünü təhlil (muhasəbə) etməlidir. İslamda elmin təməli məhz bu anlayışlar üzərində qurulmuşdur.

Quranda Hz. Adəmin (ə.s) bütün adları öyrənməsi ilə bağlı ayə də bu bilik fəlsəfəsinin mərkəzində dayanır. Burada “adlar” sadəcə sözlər deyil, hadisələrin və varlıqların məna qatlarını və Allahın gözəl isimləri ilə onların əlaqəsini ifadə edir. İstər hadisələrdən Allahı tanımağa doğru, istərsə də Allahdan varlığa doğru yanaşılsın, "əsma" (isimlər) ilə "eşyanın həqiqəti" arasında qırılmaz bir bağ qurulur.

Qurani-Kərimdə Qissələrin Yeri və Məqsədi

Qurani-Kərimdəki qissələr bəzi orientalist yanaşmalarda olduğu kimi qədim mifologiyalarla eyniləşdirilə bilməz. Qurandakı qissələr təkcə keçmişin hadisələrini izah etmir, həm də mənəvi və əxlaqi dərslər verməyi qarşıya məqsəd qoyur. Bu qissələrin əsas mahiyyəti insanın özünü həmin hadisələrdə və qəhrəmanlarda tapmasına imkan yaratmaqdır.

Qurani-Kərimdəki qissələrin məqsədləri arasında aşağıdakı məqamlar xüsusi qeyd edilməlidir:

• İman əsaslı düşüncəyə söykənmələri: Bu qissələr, yalnız təsviri deyil, insanı Allaha bağlayan dərin bir iman zəminində bağlıdır.

• İnsanla psixoloji və mənəvi əlaqə yaratmaları: Hz. İbrahim, Hz. Nuh, Əshab-ı Kəhf və digər peyğəmbərlərlə (hamısına salam olsun) istənilən insan özünü eyniləşdirə bilir (yəni özünü o vəziyyətlər qoyub, oradan dərslər çıxara bilir). Bu, qissələrin zamandan və məkan məhdudiyyətindən çıxaraq insani dəyərləri daşımasına imkan verir.

• Tarixi detallardan çox mənaya yönəlmiş olmaları: Qurandakı qissələr, Tövratdakı kimi xronoloji və təfsilatlı tarix kimi təqdim edilmir. Quranda qissə bəzən xülasə edilə bilər, ayrı-ayrı mövzularda parçalar arasında keçidlər baş verə bilər. Ona görə də, bu qissələr tarix kitabı kimi deyil, mənəvi-əxlaqi məna daşıyan qissələr kimi oxunmalıdır.

Qurani-Kərim, əvvəlki peyğəmbərləri və onların təlimlərini, bu qissələri özünəməxsus bir üslubda təqdim edir. Quranda ayələrin arasında gizli bir mənalar iyerarxiyası mövcuddur – bəziləri açıq və qəti, digərləri isə daha çox şərhə və təvilə ehtiyac duyur. Məhz təfsir ədəbiyyatı bu məsələləri izah etməyə yönəlmişdir. Qurandakı cümlələr o qədər dərin və universal xarakter daşıyır ki, onlar ümumbəşəri müdriklik nümunəsindədir.

İnsanın Peyğəmbər Təsəvvürü

Bu gün insanların peyğəmbərlik anlayışı ilə bağlı düşüncələri, həmçinin müasir insanın bu anlayışı necə qəbul etməli olduğu məsələsi xüsusi diqqət tələb edir. Burada əsas vurğu nübuvvətin sübut yollarına və bu qurumun insan həyatında hansı funksiyanı yerinə yetirdiyinə yönəlməlidir.

Nübuvvətin Əsas Funksiyaları

Nübuvvətin iki əsas funksiyasını qeyd etmək mümkündür:

1. İlahi Məlumatların çatdırılması:

Peyğəmbərlik anlayışı, Allah, axirət, Cənnət və Cəhənnəm kimi mövzularla bağlı ilahi xəbərlərin insanlara ötürülməsi missiyasını daşıyır. İnsan ağlı bu məsələlərə yalnız təxmimi çata bilər, lakin qəti bilik yalnız vəhy yolu ilə mümkündür.

2. Düzgün və yanlış həyat tərzinin müəyyənləşdirilməsi:

Əgər bu ilahi məlumatlar doğru sayılırsa, həmin məlumatlara uyğun həyat tərzinin necə olması məsələsi ortaya çıxır. Bu isə nübuvvətin ikinci mühüm funksiyasıdır.

Bu mərhələdə sual ortaya: insan üçün “nə yaxşıdır?” Bu sualın cavabı — yəni hansı davranışların doğru olduğu — yalnız ilahi iradənin insana bəyan olunması ilə aydın ola bilər. Sadəcə kainata baxmaqla Allahın insandan nə istədiyini başa düşmək qeyri-mümkündür. İnsan ağılı müəyyən nəticələr çıxarsa da, bu nəticələr tam etibarlı deyil. Məhz bu səbəbdən nübuvvət, insan üçün doğru həyat modelini açıqlayan, ilahi hikmətə əsaslanan bələdçi funksiyasını yerinə yetirir.

Peyğəmbər Olduğu Necə Bilinə bilər?

Ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri də budur: bir şəxsin peyğəmbər olduğunu necə müəyyənləşdirmək olar? Bu, xüsusilə həmin şəxs artıq həyatda olmadıqda və ondan sonra nəsillərlə ötürülmüş məlumatlar üzərindən qərar verilməli olduqda daha da çətinləşir. Fərqli icmaların fərqli iddialarla çıxış etdiyi bir dünyada bu sualın iki əsas cavab yolu vardır:

1. Məntiqə uyğunluq və idarə edilə bilərlik

Peyğəmbərin gətirdiyi fikirlər, prinsiplər və mesajlar insan ağlı üçün məqbul və həyatla uyğun olmalıdır. Bu fikirlər:

• insanın arzu, məqsəd və dəyərlərini nizamlayan bir struktura sahib olmalıdır;
• nəsillər boyu davamlı şəkildə ötürülə bilməlidir;
• elə bir məntiqlə formalaşmalıdır ki, sadə insanlar belə onun üzərində düşünə və nəticəyə gələ bilsinlər.

Burada söhbət möcüzələrdən deyil, insan təfəkkürünü qane edən, ağıl və mənəviyyatla uyğun gələn bir mesajdan gedir. Din yalnız ağıl üçün məntiqli olduqda uzunömürlü ola bilər. Amma qeyd edilməlidir ki, sadəcə məntiq və uyğunluq yetərli deyil. İnsanlar yalnız ağılın qane olması ilə kifayətlənmirlər.

2. Vəlayət Təcrübəsi – İlahi yaxınlıq

Peyğəmbərin təqdim etdiyi bilgilərin arxasında xüsusi bir mənəvi dərinlik dayanır. Bu dərinlik “vəlayət” adlanan bir hal ilə izah olunur.

Sufi düşüncəsində vəlayət və nübuvvət bir-birindən fərqləndirilir. Vəlayət – yəni Allahla xüsusi yaxınlıq – daha dərin və köklü bir hal kimi dəyərləndirilir. Lakin bu, peyğəmbərlikdən üstün olmaq anlamına gəlmir. Əksinə, Hz. Muhəmmədin (sav) nübuvvəti onun vəlayəti ilə tamamlanır. Belə bir yanaşma, nübuvvəti buzdağının görünən hissəsi, vəlayəti isə dərinlikdə qalan əsas və təməl hissə kimi xarakterizə edir.

Ən önəmli məqamlardan biri isə budur: əgər bu vəlayət təcrübəsi peyğəmbərə tabe olan insanlar arasında davam etmirsə, nə o din yaşaya bilər, nə də həmin peyğəmbərin haqq olduğu qəti şəkildə anlaşılır.

Bu cür baxışla nübuvvət yalnız keçmişdə qalmış bir termin deyil, eyni zamanda müasir insanın həyatını mənalandırmaq üçün düşünməli olduğu canlı və dərin bir anlayışdır.

Nübuvvətin İnsan Həyatındakı Zəruriliyi

İnsanlıq tarixində peyğəmbərlik – yəni nübuvvət – mərkəzi və davamlı bir yerə sahib olmuşdur. Bu anlayışın nəyə görə insan üçün vaz keçilməz olduğu sualı, diqqəti çəkən mövzulardan biridir. Bu sualın cavabını tapmaq üçün isə insan təbiətinin həm mürəkkəbliyinə, həm də məhdudiyyətlərinə nəzər salmaq lazımdır.

İnsanı Fərqləndirən Daxili Sual

İnsan digər canlılardan fərqli olaraq, yalnız yaşamaqla kifayətlənmir; o, yaşadığı aləmi, öz varlığını, Allahı və ölüm sonrası həyatın mahiyyətini dərk etməyə, sorğulamağa meyillidir. Bu sualların kökündə çox mühüm bir məsələ dayanır: “Allah vardır”, “axirət həyatı gerçəkdir” kimi ifadələrin mənbəyi nədir? Çünki hisslərimiz bizə yalnız maddi dünya ilə bağlı biliklər verir. Halbuki insanın arzuları, ümidləri və düşüncələri maddi çərçivəni aşır.

• Arzularımız təkcə maddi obyektlərlə məhdudlaşmır. İnsan daha böyük mənalar, daha yüksək məqsədlər axtarır.
• Ümidlərimiz bu dünya ilə kifayətlənmir. İnsan, ölümün fərqində olsa da, ölümsüzlüyü ümid edə bilir – halbuki bu barədə birbaşa təcrübəsi yoxdur.
• Düşüncələrimiz isə bizi yalnız gündəlik həyatı anlamağa deyil, həm də kainatın xaricindəki varlıq sahələrini düşünməyə vadar edir. Hətta klassik kainat anlayışında belə, insan düşüncəsi maddi sərhədləri aşa bilir.

Bəs bu qədər geniş bir idrak sahəsinə necə sahib olmuşuq?

Fərqindəliyin Dönməzliyi və Bilgi Mənbəyi

İnsan bəzən aydın şəkildə, bilmədiyi bir şəkildə “oyadılır” – arzuları, ümidi və düşüncəsi hərəkətə gəlir və bu, onun zehnində qalıcı iz buraxır. Məsələn, bir dəfə Allah və ya axirət haqqında düşünən insanın bu fikirləri sonradan onun həyat baxışının bir hissəsinə çevrilir. Burada belə bir sual doğur: Bu qədər dərin və geniş metafizik biliklər haradan gəlir? Bunlar sadəcə fərziyyələrdən ibarətdir, yoxsa biriləri bunları gerçəkdən bilib bizə xəbər vermişdir?

Əxlaqi Bilginin Mənşəyi

İnsan yalnız faydalı və zərərli olanı deyil, eyni zamanda yaxşı və pis olanı da dərk edir. Fayda və zərər hər bir canlı tərəfindən instinktiv şəkildə qavranıla bilər, lakin yaxşı və pis anlayışı daha mürəkkəbdir. Məsələn, bəzən biz öz zərərimizə olsa belə, “doğru olanı” etməyi seçirik. Və ya həyatımız bahasına belə, pislikdən uzaq durmağa çalışırıq. Bəs bu cür davranışın mənbəyi haradandır? Əxlaqın obyektiv meyarları varmı? Bəzən əxlaqi meyarlar zaman və məkana görə dəyişsə də, bəzi davranışlar hər dövrdə və hər yerdə yaxşı və ya pis hesab olunub. Bu isə onu göstərir ki, bəzi əxlaqi biliklər zaman və məkanla məhdudlaşmayan, hətta əbədiyyəti hədəfləyən bir mənşəyə malikdir – məsələn, ilahi razılıq və əbədi səadət arzusu. Bəs bu əbədiyyətə dair bilik bizə haradan gəlmişdir?

Yuxarıda sadalanan bu üç sahə – maddi sərhədləri aşan istək və düşüncələrimiz, ilahi və axirətə dair təsəvvürlərimiz, habelə əxlaqi şüurumuz – insan həyatında nübuvvətin zəruriliyini açıq şəkildə ortaya qoyur.

Əsmaül Hüsna: Allaha İnanmaq və Allah İlə Əlaqəyə İnanmaqdır

Əzrail, Cəbrail, Mikail kimi mələklər - bu adlar Allahın adları deyil, doğrudur. Onlar birbaşa Əsmaül-Hüsna hesab edilməsə də, Allahın isimlərinin bir növ “məzhəri” – yəni təcəlli nöqtəsi və ya xidmətçisi olaraq qəbul olunurlar.

Məsələn, Əzrail – “əl-Mümit” (öldürən), Cəbrail – “ər-Rahman” və ya “əl-Alim” (mərhəmətli, bilən), Mikail isə “əl-Muhyi” və ya “ər-Rəzzaq” (dirildən, ruzi verən) adlarının təcəlli etdiyi varlıqlardır. Bu isə onu göstərir ki, mələklər və ümumilikdə dünyada bir feli yerinə yetirən hər kəs, fərqinə varsın ya yox, əslində ilahi isimlərə xidmət edir və o isimlərlə bir növ münasibət içindədir. Lakin burada əsas vurğulanmalı olan məsələ budur ki, fail və mütləq subyekt yalnız və yalnız Allahdır.

İslamda Mələk İnancı və Şirkin Qəbul Edilməzliyi

İslam inancında mələklərə iman, Allahdan sonra iman əsaslarının başında gəlir. Lakin günümüzdə bu mövzunun lazımi şəkildə işlənmədiyi, bir çox müsəlmanın diqqətini yalnız Allaha yönəltməyə çalışdığı müşahidə olunur. Halbuki İslamın mələk anlayışı bütpərəst (paqan) dünyagörüşündəki kimi Allahla yanaşı və ya ondan aşağı olan alternativ güc mərkəzlərinin mövcudluğunu qətiyyətlə rədd edir.

İslamda mələklər yalnız Allahın qüdrətinin təcəlliləri və əmrlərinin icraçılarıdır. Müsəlman düşüncə dünyası çox zəngin bir mələk nəzəriyyəsi formalaşdırmış, lakin bunun bütpərəstlik və ya çoxtanrılı inanca çevrilməsinin qarşısını almışdır. Müsəlman təfəkküründə Allah həm fail-i mütləq (mütləq yaradan), həm də fail-i muxtar (ixtiyari fail) olaraq qəbul edilir. Heç bir mələyin müstəqil gücü və təşəbbüs sahəsi yoxdur – onların varlığı Allahın isimlərinin zahir olunduğu bir təcəlli məkanıdır.

Allah – Varlıqdakı Yeganə Subyekt və Deizmin İnkarı

Dindar təfəkkürdə varlığın əsil faili və gerçək subyekti Allahdır. Bu anlayış müsəlman düşüncəsində keçilməsi qadağan olan “qırmızı xətt” kimidir. İslam dini Allahın passivliyini və ya fəaliyyətsizliyini – istər klassik tətildən (tətil görüşü), istərsə də müasir dövrdəki deist yanaşmadan qaynaqlansın – qəti şəkildə qəbul etməz.

Deizm, kainatın Allah tərəfindən yaradılıb sonra sahibsiz buraxıldığını iddia edir. Dini təlimlər isə Allahın kainatdan və insandan kənarda dayanan, müşahidəçi bir varlıq olmadığını açıq şəkildə bildirir. Allaha inanmaq, Onunla əlaqəyə də inanmaq deməkdir. Dini həyatın mənası da məhz bu əlaqəyə etibarla başlayır. Dini düşüncənin əsas ideyası budur: “Kainatı Allah yaratdı, amma əməllərimizi biz” deyə ayrılmaq əvəzinə, “əməllərin də Yaradıcısı Allahdır” düşüncəsinə bağlı qalmaq. Yəni hər şeydə İlahi təsir və iştirak vardır.

Dinin Şəxsi Təbiəti: Münasibətlərdə Allahı Tapmaq

Din, insanın həyatının müxtəlif anlarında – qorxularında, sevinclərində, düşüncələrində, tərəddüdlərində və münasibətlərində – Allahın harada və necə iştirak etdiyini cavablandırır. İnsanın ən həqiqi olduğu məqamlar məhz bu münasibətlərdir və məhz bu münasibətlərdə Allah axtarılmalıdır.

Məsələn, Qurani-Kərimdə Peyğəmbərə (s.ə.s) “Əvvəlcə yaxın qohumlarını xəbərdar et” buyurulması yalnız ailə daxili üstünlük (nepotizm) kimi başa düşülməməlidir. Bu ayə, yaxınlarla münasibətin həm emosional, həm də mənəvi baxımdan nə qədər mürəkkəb və sınaqlı olduğunu göstərir. Ailə münasibətləri ilk baxışdan qoruyucu və dəstəkləyici görünə bilər, lakin dərinlikdə ziddiyyət və çətinliklər daşıyır. Freudun dilə gətirdiyi odipal qarşıdurmalar, valideynin qoruma instinkti ilə övladın azadlaşma istəyi arasındakı gərginlik buna nümunədir.

Peyğəmbərin təbliğə ailəsindən başlaması, ən yaxın münasibətlərdə belə etik prinsiplərlə davranmaq lazım olduğunu göstərir. Bioloji və instinktiv bağları aşaraq, əxlaqi əsaslarla bir üslub formalaşdırmaq asan deyil. Bu isə insanın köhnə alışqanlıqlarını geridə qoyub, yeni bir kimliklə münasibətlərə daxil olması – yəni əxlaqi yenilənmə tələb edir.

Modern Dünyada Dinin Yenidən İnşası

Müasir dövr, dinin cəmiyyətdəki mövqeyini və gələcəyini davamlı şəkildə sorğulayan bir dövrdür. Xüsusilə XIX əsrin sonlarına doğru bəzi düşüncə sahibləri belə bir qənaətə gəlmişdilər ki, gələcəkdə dinin insanlıq üçün bir əhəmiyyəti qalmayacaq və bir əsr sonra bəlkə də “din” adlı anlayışdan söz açmaq mümkün olmayacaq. Onlara görə din – xüsusilə də təskinlik verən, insanı real həyatla üzləşməkdən yayındıran, xəyallar satan bir vasitədir. Belə bir baxış bucağına əsasən, din səbiri, təvəkkülü və razılığı təşviq etməklə insanı inqilab ruhundan və dəyişiklik ehtiyacından uzaqlaşdırır, mövcud ədalətsizliklərlə üzləşmək əvəzinə gücü axirətə yönəldir.

Lakin tarixi və sosial təcrübələr göstərir ki, din bu gözləntilərə zidd olaraq, insan həyatında çox dərin və qalıcı bir yerə malikdir. Din, kənardan gələn və lazım olduqda yola salınacaq bir “qonaq” deyil; əksinə, insanın içində doğulduğu, gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilən bir fenomendir. Bu səbəbdən “çıx get” deməklə onu uzaqlaşdırmaq mümkün deyil, çünki dərin köklərə sahibdir. Üstəlik, müasir insanın dini təkrar-təkrar kəşf etməyə başlaması, dinin mənasını daha da gücləndirir.

Din İdarəetmə Vasitəsidirmi?

Dinin cəmiyyətdəki funksiyası ilə bağlı müzakirələrin mühüm bir istiqaməti də onun idarəetmə vasitəsi olub-olmaması ilə bağlıdır. Tarix boyu bəzi fəlsəfi yanaşmalar dinin, üst siniflərin yaratdığı və ya istifadə etdiyi bir struktur olduğunu iddia etmişlər. Bu fikrə görə din, siniflər arasında olan gərginliyi yumşaltmaq, insanların acılarına səbir və şükür pərdəsi çəkmək, ədalətsizlikləri və zülmü razılıqla ört-basdır etmək məqsədilə istifadə olunmuşdur. Hətta şəhidlik anlayışının belə insanları uzaq savaşlara yönəltmək üçün bir idarəetmə aləti olduğu irəli sürülmüşdür. Belə bir düşüncə, dinin siyasət və ya ticarət alətinə çevrilməsi ehtimalını da inkar etmir. Bu gün bəzi dini qrupların və camaatların bu kontekstdə daha soyuqqanlı şəkildə müzakirəyə ehtiyacı var.

Müasir Dünyanın Öz “Sekulyar Dinləri”

Müasir cəmiyyət, hüquq və siyasət vasitəsilə dini idarəetmədən kənarlaşdırmağa çalışsa da, bu proses öz içində yeni bir paradoks doğurmuşdur. Çünki müasir dünya da müəyyən mənəvi dayaqlara söykənən və bəzən dinə bənzər şəkildə işləyən “sekulyar dinlər” yaratmışdır. Demokratiya, insan hüquqları və digər bu qəbildən olan anlayışlar, artıq yalnız hüquqi və ya siyasi deyil, bir növ müqəddəs mənəvi dəyər kimi təqdim olunur. Bir vaxtlar ABŞ dolları üzərində yazılan “In God We Trust” ifadəsinin bu gün hansı anlamı daşıdığı ciddi şəkildə sual altına alınır. Bu ifadə sadəcə tarixi bir simvol olaraqmı qalır, yoxsa müasir dünya hələ də dini mənəviyyata ehtiyac duyurmu – bu, hələ də açıq qalan suallardandır.

Əsas məsələ budur: əgər müasir dünya dini idarəetmə vasitəsi olaraq kənarlaşdırıbsa, onun yerinə nə qoyub? Bu gün insanları yönləndirən və təsir altına alan yeni mənəvi dayaqlar hansılardır? Onlar insanı necə formalaşdırır, necə rahatlaşdırır, necə "susdurur"? Bəzi araşdırmalar göstərir ki, müasir dünyanın “yeni tiryəkləri” demokratiya, insan hüquqları və digər oxşar anlayışlardır. Beləliklə, tənqid yalnız dini deyil, onun əvəzində təqdim olunan “dinsiz ideologiyaları” da əhatə etməlidir.

Yaşadığımız Dönəmdə Müsəlmanların Yaşantısı

Müasir dövrdə dinin cəmiyyət və fərd üzərindəki təsir dairəsi getdikcə genişlənir. Hazırkı dövr tarix boyu ən çox müsəlmanların olduğu dövrdür. Din, insanın varlığını təkcə dünyəvi yox, həm də mənəvi bir çərçivədə anlamağa imkan verir; bu səbəbdən də tarix boyu heç bir ideologiya onu tam əvəz edə bilməmişdir.

"Rəbb" Anlayışı və Allah Təsəvvürü

Qurani-Kərimdə keçən bu söz (Rəbb), eyni zamanda gündəlik dilimizdə də müxtəlif formalarda istifadə olunur. Məsələn, "rabbül-beyt" ifadəsi ev sahibi mənasını versə də, Allah üçün işlədilən "ər-Rəbb" bütün varlığın tək və əzəli sahibi anlamını daşıyır. Bu iki anlam bir-birindən fərqli olsa da, aralarında əlaqə vardır.

"Rəbb" kəliməsi, insanlar bu ifadəni zahiri anlamda – rəhbər və ya idarəedici kimi başa düşürlər. Burada insanın hadisələrə baxış tərzi ilə Allaha olan nisbəti arasındakı fərqə baxmaq lazımdır. İnsan bəzən ona gələn nemətləri sadəcə vasitələr vasitəsilə görür, halbuki arxasında duran həqiqi səbəbkar – Allahdır.

Bu məsələni daha da konkretləşdirmək üçün bir nümunəyə baxaq: Çörəyi verən sobadır, bəs ruzi verən Allah bu prosesdə haradadır? Bu sual ətrafında iki əsas yanaşma var:

• Bəzi ariflər hadisənin ilk anında Allahı xatırlayar, vasitələri isə sonradan düşünərlər.

• Digərləri isə hadisə baş verdikdən sonra Allahı yada salarlar.

Birinci baxış daha çətindir, lakin daha dərin bir iman təcrübəsini əks etdirir. Bu, insanın hər hadisəni ilahi təqdirə bağladığı bir yaşantı halıdır. Eyni zamanda səbir də burada gündəmə gəlir – səbir hadisəyə ilk andakı reaksiya ilə ölçülür. Bu reaksiya nə qədər Allaha yönəlibsə, iman da bir o qədər güclüdür.

Dinin İstismarı və Sosial Funksiyası

Tarix boyu din, həm mənəvi qüvvə kimi, həm də siyasi alət kimi istifadə olunmuşdur. Roma imperiyasından Sasanilərə qədər bir çox dövlətlər dini, xalqı yönəltmək və idarə etmək üçün bir vasitə kimi görmüşdür. Fəqət bir şeyin istismar edilməsi onun tamamilə tərk edilməsini zəruri etməz.

Din həm də müsbət təsir gücünə malikdir:

• Bilgi, əxlaq və dəyərləri geniş kütlələrə çatdırır.

• İnsanları eyni dil və dəyərlər ətrafında birləşdirir.

• Ən önəmlisi isə, insanı Allah ilə əlaqələndirərək həyatına ilahi bir məna qazandırır.

"Ən Çox Müsəlmanların Olduğu Dönəm" Fikri və Onun Əsasları

İndiki dövrdə müsəlmanların bu qədər geniş yayılmasının əsas səbəbi, dinin insana verdiyi mənəvi mövqedir. Din insana belə deyir:

• “Sən insansan, unikal və dəyərli bir varlıqsan.”

• “Sən Allah qarşısında məsuliyyət daşıyırsan.”

• “Sən Allahın qulusan, əşrəfül-məxluqatsan.”

Bu fikirlər, adi bir insanı Allah qarşısında qiymətli edir. Tarixdə güclülərin və idarəçilərin "heçə saydığı" fərd, din sayəsində kimlik və dəyər qazanır. Məsələn, saçsız bir kişinin padşahın qızını istəməsi, Zeyd ibn Harisənin Peyğəmbər ailəsindən biri ilə evlənməsi və ya Bilal-i Həbəşi kimi şəxslərin müsəlman cəmiyyətində ən qiymətli insanlara çevrilməsi, dinin fərd üzərindəki dərin təsirinin bariz nümunələridir.

Dini Düşüncənin Keyfiyyəti Məsələsi

Hər nə qədər müsəlmanlar yayılsa da, dini düşüncə və təfsirin keyfiyyəti ilə bağlı ciddi problemlər qalmaqdadır. İslam aləmində böyük düşünürlərin olmaması, ilahiyyatların zəifliyi və dini mövzuda yazanların səviyyəsi narahatlıq doğurur. Bu da onu göstərir ki, müsəlmanların artması təkcə sayla deyil, keyfiyyətlə də müşayiət olunmalıdır.

Müsəlmanarın Yayılmasına Təsir edən Sosial Amillər

• Şəhərləşmə və köç: Müsəlmanların kəndlə məhdudlaşdırılması yanlış bir fikirdir. Əslində, müsəlmanlar şəhər və qəsəbələrdə daha çox inkişaf edir, çünki burada hüquqi və mənəvi çərçivələr daha çox ön plana çıxır. Kənddən şəhərə olan kütləvi köç, müsəlmanlığı bir kimlik elementi kimi gücləndirmişdir.

• Fərdiləşmə: İnsan fərd olaraq önə çıxdıqca, din onun mənəvi dayağına çevrilir. Fərdi kimlik dinlə daha çox bağlı olur.

• Dinin mədəni elementlərdən ayrılması: Din təkcə təsbeh, ney, kənd həyatı ilə bağlı deyil. Bu tip yanaşmalar, modern dünyada dinin "ibtidai" kimi görülməsinə səbəb olur. Halbuki din, şəhər həyatında da mənalı və canlı şəkildə yaşanıla bilər.

Bunlar göstərir ki, müasir dövrdə müsəlmanların yaşantısı təkcə ritualların artması deyil, həm də insanın öz mənəviyyatını yenidən kəşf etməsi ilə bağlıdır. Din, insanın kim olduğunu, hara getdiyini və bu dünyadakı yerini anlamağa yardım edən güclü bir mənbə olaraq qalmaqdadır. Amma bu güc, ancaq düşüncə səviyyəsində inkişaf etdikcə öz gerçək dəyərini tapacaq.

Dəyər və Qiymətin İdrakı

Həyatımızda ətrafımızı əhatə edən varlıqların və əşyaların əsl dəyəri çox vaxt bir çətinlik və ya ehtiyac anında üzə çıxır. Adi vaxtlarda su kimi bəsit görünən bir nemətin qiymətini çox da hiss etmirik. Amma sağlamlıq kimi bəzi nemətlərin dəyəri ancaq əldən çıxanda, ya da təhlükəyə düşəndə anlaşılır. Bir şüşə su marketlərdə təqribi 50 qəpik olsa da, susuzluqdan əziyyət çəkən bir insan üçün səhrada o su bəlkə də bütün sərvətindən daha qiymətli olur. Eynilə, qışın sərt bir günündə pulu yandıraraq isinməyə çalışan bir insanın vəziyyəti, bizə əşyanın sabit və dəyişməz dəyəri olmadığını, onun qiymətinin vəziyyətə görə dəyişdiyini göstərir.

Bu məsələ təkcə maddi əşyalar üçün deyil, canlı varlıqlar üçün də keçərlidir. Bir insanın, bir itin, bir ağacın – hətta gündəlik həyatımızda çox da fərqinə varmadığımız canlıların – əsl qiyməti, onlar yox olduqda və ya təhlükə altına düşdükdə daha aydın görünür. Əgər Yer üzündə bircə nəfər qalsa və bəşəriyyətin taleyi onun əllərində olsa, onun dəyəri artıq ölçüyə gəlməz bir həddə çatır. Məsələn, “Bəqərə” surəsindəki, israiloğullarının bir inəyi qurban vermək üçün çəkdikləri əziyyət və hətta onun əvəzində verdikləri böyük qızıl miqdarı, gündəlik və adi görünən bir şeyin bəzən necə fövqəladə bir qiymətə çata biləcəyini göstərir. Deməli, əşyaların bazar dəyəri ilə həqiqi dəyəri həmişə üst-üstə düşmür və insan yalnız çətin anlarda nə üçün şükür etməli olduğunu daha dərindən dərk edir.

Dəyər və İlahi İsimlər

Bu dəyər anlayışı, Allahın isimlərini – yəni “Əsmaül Hüsnanı” və xüsusilə də İsmi-Əzəmi – anlamaqda bir açar rolunu oynayır. İlahi isimlər, sadəcə abstrakt teoloji terminlər deyil. Onlar kainatın, həyatın, təbiətin, insanın, sənətin və ümumiyyətlə varlığın dili və izahıdır. Bu isimlərin ən parlaq təcəllisi isə insandır. Çünki insan – yaradılmışlar arasında – Allahın varlığının ən aydın nişanəsidir.

İlahi İsimlərin Sonsuzluğu

Əksər insanlar Allahın 99 adı olduğunu düşünsə də, İslam düşüncəsində bu adların sonsuz olduğu qənaəti qəbul edilmişdir. Bu sonsuzluq həm say baxımından, həm də məna baxımından özünü göstərir:

• Say baxımından sonsuzluq: Məsələn, “Rəhman” ismi tək bir məna daşımır. O, içində onlarla, bəlkə də yüzlərlə fərqli rəhmət təzahürünü cəmləşdirən bir kateqoriyadır. Necə ki “üzüm” deyəndə tək bir növ ağla gəlmir, çoxsaylı növlər nəzərdə tutulur.

• Məna baxımından sonsuzluq: “Rəhmət”in nə olduğunu tam şəkildə izah etmək mümkünsüzdür. Bir insan “Rəhman” adını ancaq düzgün həyat tərzi, dərin müşahidə və ruhani səfər vasitəsilə az-az qavraya bilər. Bu yolçuluqda insan əvvəlki bütün düşüncə qəliblərini dağıdaraq, daima daha geniş bir anlayışa doğru açılır.

Bilik və Cəhalət

İlahi adları öyrəndikcə insanın cəhaləti artır – bu fikir ilk baxışda paradoksal səslənsə də, əslində dərin bir həqiqəti əks etdirir. Cahil olan insan, bilmədiklərini belə bilməz və bu baxımdan özünü olduqca arxayın hiss edə bilər. Lakin bir insan öyrənməyə başladıqca, bildiklərinin yanında bilmədiklərinin nə qədər böyük olduğunu da dərk edir. Bu, onun həqiqi anlamda “cahil” olduğunu – daha doğrusu, cahilliyinin ölçüyə gəlməz olduğunu başa düşməsi deməkdir.

Qurandakı “Onlar Allahı layiqincə dəyərləndirmədilər” (Zümər, 67) ayəsi bu həqiqətin ən aydın ifadəsidir. Bu idrak, insanı öz acizliyini qəbul etməyə, dinin təkcə hökm və güc mənbəyi olmadığını, əksinə, bir mərhəmət və yolçuluq çağırışı olduğunu anlamağa yönəldir. Beləcə, insan sadəcə zahiri dəyərlərlə deyil, mahiyyətlə əlaqə qurmağa başlayır və bu yolun əslində Allahın lütfü ilə mümkün olduğunu dərk edir.