İslam İqtisad Düşüncəsinin Qaynaqları | İslam İqtisadı Tarixi - 7

Müasir mənada iqtisad elmi nisbətən yeni sayılır və əsasən 18-ci əsrin ikinci yarısında, xüsusilə də Adam Smith'in 1776-cı ildə nəşr edilən “Millətlərin Sərvəti” əsərindən sonra formalaşmağa başlamışdır. Amma insanların iqtisadi ehtiyaclarını ödəmə səyi insanlıq tarixi qədər qədimdir və ilk insandan bu yana davam edən bir fəaliyyət sahəsidir. Buna görə də tarix boyu müxtəlif dövrlərdə bir çox alimlər öz zamanlarının şərtlərinə uyğun şəkildə iqtisadi mövzularda fikir yürütmüş, yazılar qələmə almışdırlar. Müsəlman alimlər də İslamın ilk dövrlərindən etibarən iqtisadi məsələlərə maraq göstərmiş, mövcud problemlərə dair öz baxışlarını müxtəlif əsərlərdə əks etdirmişlər.

İslam iqtisad fikrini öyrənərkən alimlər və onların əsərləri adətən müəyyən qruplar üzrə təsnif edilir. Bu cür yanaşma, keçmişdə iqtisadi mövzuların hansı mənbələrdə araşdırılmalı olduğunu müəyyənləşdirmək baxımından faydalıdır. Aşağıda İslam iqtisad düşüncəsinə işıq tutan əsas əsər qrupları və həmin sahədə ön plana çıxan nümunələrə yer vermək istərdik:

1. Kəsb (Qazanc) Kitabları

İlk dövrlərdə iqtisadi fikrin təməl mövzuları məhz kəsb kitablarında toplanmışdır. “Kəsb” sözü qazanc, əmlak əldəetmə, əmək kimi məfhumları əhatə edir. Bu əsərlərdə əsasən qazancın mahiyyəti, işləməyin zəruriliyi, iqtisadi fəaliyyətin yaranması və cəmiyyət üçün əhəmiyyəti, əmək bölgüsü, zənginlik-yoxsulluq qarşılaşdırması, israf və xərcləmə məsələləri müzakirə edilir. Eyni zamanda kənd təsərrüfatı, sənaye və ticarət sahələrinin bir-birinə görə mövqeyi, peşələrin üstünlük səbəbləri kimi mikroiqtisadi mövzular da toxunulur.

Nümunələr: İmam Muhəmmədin “Kitabul Kəsb”i (ilk nümunələrdəndir və iqtisadiyyata müsəlman baxışını göstərir), Cəmaləddin ibn Əbdürrəhman əl-Hubeyşinin “əl-Bərəkə fi Fəd Səy vəl-Hərəkə”si, Əbu Bəkr əl-Həllalın “əl-Has alət-Ticarə və Sına”sı və Haris əl-Muhasibinin “Kitabul Məkasib”i.

2. Ticarət Kitabları

Bu əsərlər geniş iqtisadi nəzəriyyə təqdim etməsə də, dövrün iqtisadi münasibətlərinə, ticarət həyatına və əsas anlayışlara dair vacib məlumatlar verir. Burada mal və pulun tərifi, qiymətlərin formalaşması və dəyişməsi, ticarət əxlaqı, tacir və alıcı üçün məsləhətlər, mühüm ticarət yolları və beynəlxalq ticarət kimi mövzular əks olunur.

Nümunələr: Cəfər ibn Əli əd-Dıməşqinin “əl-İşara ilə Məhasini Ticarə”si, Cahızın “Fi Mədhit Tüccar və Əməli Zəmmis-Sultan” əsəri.

3. Hisbə Kitabları

Hisbə əsərləri dövlətin bazar üzərində tənzimləmə rolu ilə bağlı ən geniş qaynaqlardandır. Burada bazarın ədalətli işləməsi, alıcı-satıcıların aldadılmaması, monopoliyaya, qara bazara, fürsətçiliyə, fahiş qiymətə, haqsız qazanca qarşı tədbirlər kimi mövzular izah olunur. Bəziləri daha nəzəri və hüquqi, bəziləri isə praktik və tətbiq yönümlüdür. Eyni zamanda həmin əsərlər dövrün iqtisadi mühiti və sosial qaydaları barədə də dəyərli məlumat verir.

Nümunələr: Yəhya ibn Ömər əl-Əndəlüsinin “Əhkamüs-Suq”u (ilk və tətbiqə yönəlik), İbn Teymiyyənin “Hisbə”si (nəzəri məzmunlu), Şeyzərinin “Nihayətül Rutbə Fi Tələbil Hisbə”si, İbn Uhuvvənin “Məalimüt Turbə Fi Əhkamil-Hisbə”si.

4. Siyasətnamələr və Əhkam əs-Sultaniyələr

Birbaşa iqtisadi əsərlər olmasa da, bu qrupda yer alan əsərlər dövlət idarəçiliyi, gəlir bölgüsü, vergi, yoxsulluğun azaldılması və ümumi rifahın artırılması mövzularına toxunur. Dövlət adamlarına verilən tövsiyə və məsləhətlər vasitəsilə iqtisadi münasibətlərə dair əhəmiyyətli baxışlar təqdim edir.

Nümunələr: Yusif Hacibin “Kitabul Bilig”i, Nizamül Mülkün “Siyasətnamə”si, Keykavusun “Kabusnamə”si, İmamül Hərameyn Cüveyninin “Qiyasül Üməm”i, Turtuşinin “Siracul Müluk”u, Qəzalinin “Nəsihətül Müluk”u və Mavərdinin “Əhkamül Sultaniyə”si.

5. Əmval və Xərac Kitabları

Əsasən maliyyə mövzularına həsr olunmuş bu əsərlərdə vergi növləri, vergi dərəcələri, torpaqların idarəolunması, dövlətin iqtisadi inkişafa töhfə verən tədbirləri, qiymətlərin formalaşması və ümumi rifah məsələləri müzakirə olunur.

Nümunələr: Əbu Yusufun “Kitabul Xərac”ı, İbn Zəncuyənin “Kitabul Əmval”ı və Əbu Ubeydin “Kitabul Əmval”ı.

6. Fəlsəfə və Əxlaq Kitabları

18-ci əsrə qədər iqtisad ayrıca elm kimi mövcud olmadığından, bu mövzular əsasən fəlsəfə və əxlaq çərçivəsində, ailə idarəçiliyi (tədbir-i mənzil) və şəhər idarəçiliyi (tədbir-i mədinə) daxilində araşdırılırdı. Bu səbəbdən, bir çox iqtisadi anlayışlara fəlsəfi və əxlaqi mənbələrdə rast gəlinir.

Nümunələr: Rağib əl-İsfəhaninin “Əz-Zəria ilə Məkarimi Şəriə”si, Nəsirəddin Tusinin “Əxlaq-ı Nasiri”si, Kınalızadənin “Əxlaq-ı Alai”si, İbn Sinanın “Əs-Siyasətül Mənziliyə”si, Fərabinin “Mədinətül Fazilə”si.

7. Təsəvvüf, Nəsihət və Fütüvvət Kitabları

Bu əsərlər daha çox iqtisadi psixologiya, iqtisadi əxlaq, ticarət əxlaqı və iş əxlaqı ilə bağlı mövzuları əhatə edir. Bəzən əxlaq və təsəvvüf kitablarının mövzuları iç-içə keçir.

Nümunələr: Həsib əl-Muhasibi, Hakim Tirmizi, Cüneyd Bağdadi, Əbu Talib əl-Məkkinin əsərləri, Mövlana Cəlaləddin Rumi və Muhyiddin Ərəbi kimi sufilərin əsərlərində də bu mövzulara geniş yer ayrılıb. Fütüvvət sahəsində isə Süləminin “Kitabul Fütüvvə”si və İbnül Mimarin “Kitabul Fütüvvə”si.

Bu əsər qrupları İslam iqtisad düşüncəsini dərindən başa düşmək, alimlərin baxışlarını öyrənmək üçün əsas qaynaqlar sayılır. Lakin bütün zənginlik yalnız bunlarla məhdudlaşmır; tarix, fəlsəfə, fiqh, coğrafiya kitablarında da iqtisadi məsələlərə dair fikirlərə rast gəlmək mümkündür. Məsələn, İbn Xəldunun “Müqəddimə”si yalnız iqtisad sahəsinə deyil, bir çox sosial elmlərə təsir etmiş, həm İslam dünyasında, həm də Qərbdə dərin iz buraxmışdır.

Müasir dövrdə inkişaf: 19-cu əsrdə Avropada baş verən inkişaflar İslam dünyasında da iqtisad düşüncəsinin yeni əsərlərdə əksini tapmasına yol açdı. Xüsusilə 20-ci əsrdə, müstəmləkəçilikdən azad olmağa başlayan İslam ölkələrində iqtisad mövzusunda müstəqil əsərlər artdı və İslam iqtisadiyyatı ayrıca bir sahə kimi müzakirə edilməyə başladı.

Bütün bu əsərlər və alimlərin baxışları İslam iqtisad düşüncəsinin zənginliyini və tarixi dərinliyini anlamaq baxımından əvəzsizdir.

Osmanlı Dönəmində İqtisadiyyat | İslam İqtisadı Tarixi - 6

Osmanlı Dövləti uzun əsrlər boyu üç qitəyə yayılmış geniş ərazisində siyasi, sosial və iqtisadi varlığını sabit və uğurlu şəkildə davam etdirə bilmişdir. Bu uğurun əsasında daha ilk dövrlərdən etibarən formalaşdırılmış idarəçilik, ordu və maliyyə sistemi mühüm rol oynamışdır.

Hüquq və Ədalət Prinsipləri

Osmanlıda hüquq əsasən iki qaynaqdan bəhrələnirdi: İslam hüququ və sultanın verdiyi qanunlar. Sultanın qanunları əsasən əvvəlki təcrübəyə, yəni örfə söykənirdi və bu örfün İslam hüququ ilə ziddiyyət təşkil etməməsi əsas şərt idi. Ədalət anlayışı idarəçilikdə mərkəzi mövqedə dururdu. Osmanlı düşüncəsinə görə, siyasi və ictimai sabitliyin əsası məhz ədalət idi. İqtisadi ədalət isə xalqın haqsızlıqdan və həddindən artıq vergilərdən qorunmasını, ümumi rifahın artırılmasını və bu rifahın cəmiyyətin bütün təbəqələrinə yayılmasını nəzərdə tuturdu.

Cəmiyyətin Quruluşu

Osmanlı cəmiyyəti dini və etnik baxımdan çoxçeşidli idi. Müasir dövlətlərlə müqayisədə şəhərləşmə səviyyəsi yüksək idi, amma yenə də əhalinin böyük qismi kəndlərdə yaşayırdı. Cəmiyyət əsasən iki əsas sosial təbəqəyə bölünürdü:

• Hərbi (idarəedici) sinif: Sultanın özü, onun xidmətində olanlar, əsgərlər və onların ailələri bu qrupa daxil idi.

• Rəiyyət: Hərbi sinifdən kənarda qalan bütün təbəqələr – kəndlilər, tacirlər, sənətkarlar bu sinifə aid idi. Əhalinin əksəriyyəti kənd təsərrüfatı ilə məşğul olurdu.

İqtisadiyyatın Əsasını Təşkil edən Timar Sistemi

Osmanlı iqtisadiyyatının təməlində əsasən dolanışıq üçün kənd təsərrüfatı dayanırdı. Kənd yerlərində iqtisadi həyatın əsası timar sistemi üzərində qurulmuşdu. Bu sistem orta əsrlərdə böyük bir ordunun saxlanılması zərurətindən yaranmış, dövlətin maliyyə, sosial və kənd təsərrüfatı siyasətinin bünövrəsini təşkil etmişdir. Timar sisteminin tətbiqində əsas səbəb bazar iqtisadiyyatının kifayət qədər inkişaf etməməsi idi. Dövlət vergilərin böyük hissəsini əşya (ayni) şəkildə toplayırdı. İltizam (vergilərin özəl şəxslərə həvalə edilməsi) üsulunda isə bəzən xalq mültəzimlərin (vergi toplayanların) zülmünə məruz qalırdı. Timar sistemi bu vasitələri aradan qaldıraraq vergilərin birbaşa timarlı sipahi tərəfindən toplanmasını təmin edir, bununla da vergi daha səmərəli şəkildə dövlətə çatdırılırdı. Bu sistem kənd təsərrüfatının inkişafına və ərazilərin təhlükəsizliyinə böyük dəstək verirdi.

Timar Sistemi: Kəndli və Torpaq Mülkiyyəti

Timar sistemində kəndli azad idi, amma həm dövlət, həm də sipahi qarşısında öhdəlikləri var idi. Kəndlinin başlıca vəzifəsi ona ayrılan torpağı əkib-becərmək və vergi ödəmək idi. Sipahiyə isə məhsulun payına düşən hissəni təhvil vermək, sipahinin otlaqlarını biçmək və inzibati tapşırıqla kəndə gələn sipahini qonaq etmək kimi vəzifələri vardı. 16-cı əsrdən əvvəl işçi qüvvəsi çatışmazlığı olduğundan kəndlinin torpağı tərk etməsi arzuolunmaz sayılırdı. Sipahi 15 il ərzində kənddən köçən kəndlini geri qaytarmaq hüququna malik idi. Ancaq kəndli şəhərə köçüb sənət öyrənmişdisə, geri qaytarılmır, yalnız “çift bozan akçəsi” adlı vergi ödəyirdi. 16-cı əsrdə əhalinin artması ilə əmək çatışmazlığı azaldı və köç qadağası bir qədər yumşaldıldı.

Timar və Avropa Feodalizmi Fərqləri

Timar çox vaxt Avropa feodal sistemi ilə müqayisə olunsa da, mühüm fərqlərə malik idi. Əsas fərq torpaq mülkiyyətində idi:

• Timar Sistemində: Torpağın mülkiyyəti dövlətə məxsus idi, yəni torpaq yalnız işlətmək üçün verilirdi. Sipahi yalnız həmin torpaqdan gəlir toplamaq səlahiyyətinə sahib idi.

• Avropa Feodalizmdə: Torpağın sahibi lord idi və torpağın mülkiyyəti onun əlində cəmlənirdi.

Hüquqi baxımdan da fərq vardı: timarlı sipahi kəndlilərə qanun qoymaz, onları mühakimə etməzdi. Hüquq qaydalarını mərkəzi dövlət müəyyən edərdi və mübahisələr qadı (hakim) vasitəsilə həll olunardı. Avropada isə senyor həm qanun qoyar, həm tətbiq edər, həm də hökm çıxarardı.

Ticarət və Sənaye

Osmanlı iqtisadiyyatında beynəlxalq ticarət də mühüm yer tuturdu. 14-cü əsrdə dövlət böyüdükcə ticarətin mərkəzi Anadolunun ortasından (Konya) qərbə – əvvəlcə Bursaya köçmüşdü. Bursa həm İpək ticarətinin, həm də Osmanlı ipək sənayesinin mərkəzinə çevrilmişdi. İstanbulun fəthindən sonra ticarət mərkəzi buraya daşınmış, lakin Bursa ipək ticarətində əhəmiyyətini saxlamışdır.

16-cı əsrdə Portuqaliyalıların Hindistana çıxması Osmanlı üçün rəqib yaratmışdı. Osmanlılar Portuqaliyalıları Qırmızı dənizdən uzaq tutaraq ədviyyat ticarətində üstünlüyünü qorumuş, İslam dünyası uzun müddət Şərq-Qərb ticarətinin əsas oyunçusu olaraq qalmışdır.

Osmanlı dövləti, Aralıq dənizi ticarətini canlı saxlamaq və ticarət yollarının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün bəzi Avropa dövlətlərinə – əvvəlcə Venesiyaya, sonra Fransızlara, İngilislərə və Hollandalılara – kapitulyasiyalar (xüsusi imtiyazlar) vermişdir.

Qara dəniz isə Osmanlı üçün həmişə daxili dəniz sayılırdı. Qara dənizdə xarici gəmilərə icazə verilməzdi və bu dəniz İstanbulun ərzaq təminatı üçün əsas mənbə idi. Şəhərlərdə beynəlxalq ticarətlə məşğul olan tacirlər gerçək sərmayədarlar idi və var-dövlət qazanmaqda heç bir məhdudiyyət yox idi.

Kənd təsərrüfatı və ticarətlə yanaşı, şəhərlərdə sənətkarlıq da inkişaf etmişdi. Əsasən məscidlərin ətrafındakı küçələrdə fəaliyyət göstərilirdi. İstanbul isə əhalisinin çoxluğu ilə (16-cı əsrdə təxminən 400.000 nəfər) təkcə dövlətin ərzaq təminatı deyil, həm də sənətkarların xammal ehtiyaclarının qarşılanması baxımından xüsusi önəm daşıyırdı. Dövlətdə qara bazarı, inflyasiyanı və qaçaqçılığı qarşısının alınması üçün ciddi nəzarət var idi. Ərzaq qiymətləri Narx adlanan sistemlə dövlət tərəfindən tənzimlənirdi.

Lonca Sistemi

Şəhər və sənaye həyatında loncaların xüsusi rolu var idi. Hər bir sənət qrupunun öz loncası vardı. Loncaların yaranmasının əsas səbəbləri:

• Təchizat və tələbatın tarazlığını qorumaq,

• Xam maddə çatışmazlığını həll etmək və qiymətləri nəzarətdə saxlamaq,

• Kiçik bazarlarda istehsalı tənzimləmək,

• Yerli sənətkarı xarici rəqiblərdən qorumaq.

İhtisab və Vəqf Sistemi

Ticarətdə ədalətli qiymətləri qoruyan, aldatma və yüksək qazancın qarşısını alan digər bir institut isə İhtisab idi. Bu orqan bazarlarda malların çəkisini, keyfiyyətini yoxlayar, qiymətlərin ədalətli olmasına nəzarət edərdi.

Osmanlıda iqtisadi və sosial həyatın vacib dayaqlarından biri də vəqflər idi. Körpülərdən tutmuş karvansaraylara, məktəblərə, xəstəxanalara qədər bir çox sosial layihələr vəqflər hesabına həyata keçirilirdi. Vəqflər şəhərlərin inkişafına böyük təsir göstərir, həm xeyriyyə, həm də məşğulluq mənbəyi rolunu oynayırdı.

Əməvi və Abbasi Dönəmində İqtisadiyyat | İslam İqtisadı Tarixi - 5

Əməvilər və Abbasilər dövrü, İslam iqtisadiyyatının formalaşması baxımından olduqca əhəmiyyətli bir mərhələ hesab olunur. Bu dövr, geniş ərazilərə yayılan İslam dünyasında iqtisadi rifahın təməllərinin qoyulduğu və inkişaf etdirildiyi bir dövr olmuşdur. Hz. Peyğəmbərə (sav) VII əsrin əvvəllərində gələn ilk vəhydən başlayaraq 632-ci ildə Ərəb Yarımadasının tam İslam hakimiyyətinə keçməsi ilə sürətlənən proses, VII-VIII əsrlərdə müsəlmanların İran torpaqlarını, Aralıq dənizi sahillərini, Mesopotamiya və İraqın bərəkətli ərazilərini birləşdirməsi ilə daha da genişlənmişdir. 1000-ci illərə çatanda isə İslam dünyası artıq Asiya, Avropa və Afrikaya yayılmış, qərbdə İspaniyadan, Afrikanın qərb sahillərindən tutmuş şərqdə Əfqanistan, Hindistan və Çinə qədər uzanan, ortaq dil kimi ərəbcənin istifadə olunduğu böyük bir coğrafiyanı əhatə etmişdir.

İqtisadi Həyatın Təşkili

Müsəlmanlar fəth etdikləri geniş ərazilərdə fərqli irq, din və mədəniyyətlərə sahib xalqları idarə etmək üçün güclü idarəetmə sistemi qurmuşdular. Əsas gəlir mənbəyi olan kənd təsərrüfatı ilə yanaşı sənaye və ticarət sahələrində də güclü institusional strukturlar formalaşdırılmışdı. Bu strukturları qurarkən, İslam əvvəlki böyük mədəniyyətlərin - İranın, Romanın - sosial-iqtisadi təcrübələrindən faydalanmış, onları öz inanc prinsiplərinə uyğun şəkildə təkmilləşdirərək yeni sistem yaratmışdır.

İqtisadi İnkişafı Şərtləndirən Amillər

1. Təhlükəsizlik və Hüquqi Birləşmə: Geniş torpaqlarda əvvəlcə təhlükəsizliyin təmin olunması və idarə olunan ərazilərdə hüquqi birliyin yaradılması iqtisadi fəallığın artması üçün vacib idi. Ədalət anlayışının cəmiyyətin bütün təbəqələrinə şamil olunması, stabillik və etibar hissini gücləndirmiş, bu isə tələbatın artmasına və rifahın yüksəlməsinə yol açmışdır.

2. İxtisaslaşma: Ayrı-ayrı bölgələrdə müxtəlif sahələr üzrə ixtisaslaşma yaranmışdı. Bir yerdə kağız istehsalı, başqa bölgədə pambıq və ya ipək istehsalı daha çox yayılmış, bu məhsullar digər bölgələrə ixrac olunmuşdur.

Kənd Təsərrüfatı: İqtisadiyyatın Onurğası

Bu dövrün iqtisadi əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edirdi. İslamın ilk yayıldığı Ərəb Yarımadasında əsasən köçəri həyat tərzi üstünlük təşkil etsə də, Yəmən, Taif, Mədinə kimi yerlərdə əkinçilik aparılırdı. Lakin yeni fəth edilən münbit torpaqlarda mövcud biliklərdən yararlanaraq, müsəlmanlar daha məhsuldar kənd təsərrüfatı sistemi qura bilmişdilər.

• Suvarmaya Əhəmiyyət: Həm Əməvilər, həm də Abbasilər suvarmaya xüsusi diqqət yetirmişlər. Hz. Muaviyə (r.a) dövründən başlayaraq irriqasiya sistemləri inkişaf etdirilmiş, kanallar çəkilmiş, bataqlıqlar qurudulmuş, torpaqların su ilə təminatı üçün bəndlər və barajlar inşa edilmişdir. Ziyad və Həccac kimi valilər də su təsərrüfatını gücləndirmək üçün ciddi addımlar atmışlar. Abbasilər isə hətta Çindən mütəxəssislər gətirmiş, su işlərinə baxan ayrıca Divan-ı Ma idarəsi yaratmışdır ki, burada minlərlə insan çalışırdı.

• Gübrə və Nadas: Torpaq məhsuldarlığını artırmaq üçün gübrədən geniş istifadə olunmuş, müxtəlif gübrə növləri tətbiq edilmişdir. İkili nadas üsulundan üçlü-dördlü dövriyyə metodlarına keçid məhsuldarlığı daha da artırmışdır.

• Elmi Kənd Təsərrüfatı: Xəlifələr saray ətrafında əkin sahələri və bağlar salaraq praktik təcrübə bazaları yaratmış, burada alimlər fəaliyyət göstərmişdir. Hindistan, Çin və Cənub-Şərqi Asiya mənşəli düyü, şəkər qamışı, sitrus meyvələri, qarpız kimi bitkilər müsəlmanlar vasitəsilə geniş ərazilərə yayılmış, meyvə ağaclarının aşılanması texnikaları inkişaf etdirilmişdir.

Ticarət və Nəqliyyat: Mədəniyyətlərarası Körpü

Müsəlmanlar Şərqlə Qərbi birləşdirən İpək Yolu və Ədviyyat Yolu kimi beynəlxalq ticarət yollarına nəzarət edirdilər. Geniş coğrafiyada yerli ticarət əslində beynəlxalq əhəmiyyət daşıyırdı. Əməvilər və Abbasilər dövründə ticarət siyasətləri bu fəaliyyəti dəstəkləyən istiqamətdə qurulmuşdu.

• Ticarət Şəraiti: Yolların təhlükəsizliyi, tacirlərin mal və can təhlükəsizliyi təmin olunurdu. Karvansaraylar, şəhərlərdə bazarlar tikilmiş, bazar qaydaları tənzimlənmiş, gömrük tarifləri aşağı tutularaq xarici tacirlər cəlb edilmişdir.

• Dini Dözümlülük: İslam coğrafiyasında müsəlman, yəhudi və xristian tacirlər azad şəkildə ticarət edə bilirdilər.

• Uzaq Məsafəli Ticarət və Dənizçilik: Hint okeanının "Ərəb dənizi" hissəsində müsəlman tacirlər gəmilərlə uzaq səfərlər etmiş, astronomiya bilikləri və dəniz təcrübəsi sayəsində Çinədək ticarət koloniyaları qurmuşdular.

• Maliyyə Alətləri: Əvvəlcə Bizans və Sasani sikkələri dövriyyədə olsa da, 696-cı ildən ilk İslam sikkələri - qızıl və gümüş dirhəmlər dövriyyəyə buraxılmışdır. "Süftəcə" (alacaq köçürmə sənədi), "sakk" (çek) kimi sənədlər geniş istifadə olunmuş, faizin qadağan edilməsi müsəlmanları mudarabə kimi (ortaqlıq) fərqli kredit formalarına yönəltmişdir. Mühasibat üsulları inkişaf etdirilmiş, oxuyub-yazmaq bacarığı ticarətçilər arasında yayılmışdır.

Sənaye və Texnologiya: Yenilik və Yayılan Təsir

Müsəlmanlar mövcud texnologiyaları yalnız mənimsəməklə kifayətlənməmiş, onları inkişaf etdirərək yayılmasına da töhfə vermişlər.

• Kağız istehsalı: Kağız istehsalını Çindən öyrənmiş, lakin öz atelyelərində daha keyfiyyətli və ucuz materiallarla kağız istehsal edərək bilik yayımını sürətləndirmişlər.

• Tekstil və digər sənayelər: İpək, pambıq parça istehsalı, xalça toxuculuğu, dəridən məmulatlar kimi sahələr inkişaf etdirilmişdir.

• Texnologiya yayılması: Kompas kimi kəşflər müsəlmanlar vasitəsilə Qərbə çatmış, su və külək dəyirmanları müxtəlif sahələrdə istifadə olunaraq Avropaya ötürülmüşdür.

Ümumiyyətlə, Əməvilər və Abbasilər dövründə formalaşan bu iqtisadi model həm o dövr İslam dünyasına rifah gətirmiş, həm də sonrakı dövrlərdə digər mədəniyyətlərə böyük təsir göstərmişdir.

İslam Xəlifələri Dönəmi: Siyasət, İqtisat və Cəmiyyət | İslam İqtisadı Tarixi - 4

Xilafət Seçimləri və İlk İxtilafların Başlanğıcı

Hz. Əbu Bəkrin (r.a) qısa sürən xilafətindən sonra, müsəlman cəmiyyətinin böyük əksəriyyəti heç bir ciddi qarşıdurma yaşamadan Hz. Ömərə (r.a) beyət etdi. Lakin Hz. Ömərin şəhid edilməsindən sonra konkret bir xəlifə təyin etməməsi və məsələni altı nəfərlik bir şura ilə həll etməyi təklif etməsi yeni bir dövrün başlanğıcı oldu. Bu mərhələdə artıq İslamdan əvvəlki dövrdən gələn Üməyyə və Həşimoğulları arasındakı gərginlik özünü bir qədər açıq şəkildə göstərməyə başladı. Nəticə etibarilə Hz. Osmanın (r.a) xilafətə seçilməsi ilə birlikdə, Şiə düşüncəsində Hz. Əlinin (r.a) bu vəzifəyə ən layiqli şəxs olduğu fikri ortaya çıxdı və bu günümüzə qədər davam edən dərin siyasi mübahisələrin təməli qoyulmuş oldu.

Hz. Osman Dövrü və Artan Narazılıqlar

Hz. Osmanın xilafəti dövründə, bəzi valilərin dəyişdirilməsi və xüsusilə Üməyyə soyuna mənsub şəxslərin önə çıxarılması müəyyən narazılıqlara səbəb oldu. Bu təyinatlar, Hz. Osmanın ailəsinə və qəbiləsinə yaxın durduğu yönündə tənqidlərə yol açdı. O dövrdə iqtisadi rifahın artması ilə birlikdə, cəmiyyətdə fikir ayrılıqları da görünməyə başladı. Məsələn, İraqdakı Yəmən mənşəli tayfalar və fərdi müxaliflər, o cümlədən Əbu Zər (r.a.), bəzi məsələlər qarşı çıxdılar. Hətta Əbu Zərin qısa müddətlik sürgünə göndərilməsi belə baş verdi.

Hz. Osmanın dövründə Bəsrə, Kufə və Misir istiqamətindəki fəthlər davam etdi. Lakin bəzi qərarların fərqli olması kimi məsələlər yeni mübahisələr doğurdu. Nəticədə Misirdən, Bəsrədən və Küfədən gələn narazı qruplar Hz. Osmanın evini mühasirəyə aldılar. Bu mühasirə zamanı ortaya çıxan və Misirlilərin öldürülməsini əmr edən bir məktub, gərginliyi daha da artırdı və nəticədə Hz. Osmanın şəhid edilməsinə gətirib çıxaran faciəvi proses başladı. Bu mühasirə təxminən 18 gün davam etdi.

Hz. Əli Dövrü və Davam edən Tənəzzüllər

Hz. Əli, Hz. Osmanın evinin mühasirə altında qalmasından narahat idi və hadisəyə müdaxilə etməyə çalışsa da, bu cəhd nəticə vermədi. Hz. Osmanın şəhid edilməsindən sonra, Hz. Əliyə dərhal beyət edilmədi – bəzi səhabələr, o cümlədən Hz. Aişə (r.a), beyəti qatillərin cəzalandırılması şərtinə bağladılar. Digər səhabələr dərhal beyət etdilər.

Hz. Əli xilafətə keçdikdən sonra, bəzi valiləri dəyişdirdi. O, Şamda Muaviyənin yerinə Səhl ibn Huneyfi təyin etsə də, Muaviyə, Hz. Osmanın qisası alınmadan beyət etməyəcəyini bildirdi. Bu hadisə, Əməvi dövlətinin təməllərinin qoyulması ilə nəticələndi. Hz. Aişənin rəhbərliyi ilə təşkil olunan müxalif hərəkat nəticəsində Cəməl və Siffin savaşları baş verdi. Hz. Əli bu hadisələrdə üstünlük qazansa da, Muaviyə ilə olan hakəmlik (təhkim) məsələsi Xaricilərin İslam cəmiyyətindən ayrılmasına səbəb oldu. Bu dövrdəki ixtilafların arxasında tayfaçılıq, iqtidar hirsi kimi amillərin təsiri olduğu görünür (səhabələrdə deyil, digərlərində). Hz. Osmanın şəhid edilməsində və bu hadisələrin arxasında münafiqlərin və qeyri-müsəlman elementlərin təsiri də var idi.

İqtisadi Mübahisələr və Beytülmalın İdarəsi

Hz. Osmanın dövründə dövlət vəsaitlərinin istifadəsinə dair narahatlıqlar artmışdı. Onun ailəsinə və qohumlarına üstünlük verildiyi yönündə iddialar səsləndi. İddiaların yanında valilərin özbaşına addımları və haqsızlıqları da var idi, bunlardan bəziləri doğru, bəziləri isə yanlış idi. Hz. Əli isə maaş bölgüsündə bərabərlik prinsipini əsas götürmüş, Hz. Osman tərəfindən paylanmış bəzi xüsusi mülkləri geri almış və hətta uşaqlara da maaş təyin etmişdi.

Xüsusilə Hz. Ömər dövrü, Beytülmalın daha sistemli və təşkilatlanmış bir quruma çevrilməsi baxımından önəmli idi. O, valiləri mütəmadi şəkildə nəzarətdə saxlayır, xalqın şikayətlərini birbaşa dinləyərək ədaləti təmin etməyə çalışırdı. Nəcran bölgəsində faizlə işləyən qrupların isə oradan çıxarılması bu prinsiplərə bağlılığın göstəricisi idi.

Zənginlik, Pul və Toplumsal Paylaşım

Hz. Peyğəmbər (sav) dövründə Beytülmala daxil olan gəlirlər nisbətən mütənasib idi. Lakin fəthlərin genişlənməsi ilə Hz. Ömər və Hz. Osman dövrlərində qənimətlər, Fey malları və digər şəriət əsaslı gəlir mənbələri çoxaldı. Bizans və Sasani pulları bazarda dolaşsa da, ilk İslam sikkəsi Əməvi xəlifəsi Əbdülməlik ibn Mərvan tərəfindən dövriyyəyə buraxıldı. Bu dövrdə qızıl və gümüş yığımları sürətlə artdı və Beytülmal artıq sadəcə bir otaqdan ibarət deyildi – ayrıca inzibati binalar və idarəetmə qurumları ilə gücləndirildi.

Hz. Osmanın şəhid edildiyi vaxtda xəzinəsində 150 min dinar və 1 milyon dirhəm olduğu, çox sayda at və dəvəyə sahib olduğu qeyd olunur. Abdurrahman ibn Avf kimi səhabələr isə yüz minlərlə dinar dəyərində sərvətə malik idilər. Bu dəyişiklik, Hz. Peyğəmbər dövrünə nisbətən böyük bir sosial və iqtisadi transformasiyanı ortaya qoyur.

Sərvətə Baxış və Sosial İmtahan

Sərvət artımı, eyni zamanda bir sınaq və məsuliyyət mövzusudur. Zənginliyin münaqişələrə yol açdığı hallar olsa da, müsəlman cəmiyyətində bu sərvətin zəkat, infaq, sədəqə və gözəl borc kimi yollarla sosial ədalətə xidmət etdiyi də qeyd olunmalıdır. Ticarət və ortaq iş modelləri ilə sərvət bölüşülmüş, insanlara təsir edən deyil, insanlara xidmət edən bir vəsaitə çevrilmişdir. Beləliklə, sərvətin miqdarı deyil, onun hansı niyyətlə və necə istifadə edildiyi əsas məsələ olmuşdur.

İlk xəlifələr dövründə ticarət Hicazla məhdud qalmamış, qonşu bölgələrə qədər yayılmış, müsəlmanlar daha açıq və kosmopolit bir cəmiyyətə çevrilmişdilər. Tüccarların uzaq diyarlara gedərək İslamı yaymaları bu dönəmin ən diqqətəlayiq hadisələrindən biridir.

Dört Xəlifə Dönəmi İqtisad | İslam İqtisadı Tarixi - 3

Dörd Xəlifə Dövründə İqtisadi Dəyişikliklər və Qurumsallaşma

Peyğəmbərimiz Hz. Muhəmmədin (sav) vəfatından sonra başlayan Dörd Xəlifə dövrü (miladi 632–661), müsəlmanların iqtisadi tarixində dönüş nöqtəsi sayılan mühüm bir mərhələdir. Bu dövrdə, artıq Hz. Peyğəmbər (sav) dövründə əsası qoyulmuş Mədinə bazarı və ümumi iqtisadi həyat prinsipləri, yeni fəthlərlə və artan gəlir mənbələri ilə birlikdə daha sistemli, qurumsal və zəngin bir struktura çevrilməyə başladı.

Hz. Əbu Bəkr (r.a) dövrü (632–634)

İki il davam edən Hz. Əbu Bəkrin xilafəti əsasən ərəb yarımadasında müsəlman hakimiyyətini möhkəmləndirməyə yönəlmişdi. Bu dövrdə, zəkat verməkdən imtina edən və dövlətə qarşı çıxan tayfalarla aparılan "Riddət" (dindən dönmə) müharibələri baş verdi. Bu mübarizələr nəticəsində zəkatın sadəcə dini deyil, həm də siyasi bir məsuliyyət olduğu daha da aydın şəkildə qəbul olundu. Beləliklə, dövlətin sabit gəlir mənbələri formalaşdı. Eyni zamanda, İraq və Şam bölgələrinə doğru ilk fəth hərəkatları başladı və Bəsrə körfəzi ilə Fələstində bəzi əhəmiyyətli məntəqələr ələ keçirildi. Hz. Əbu Bəkr dövründə Beytülmalın gəlirləri çox yüksək olmasa da, mövcud vəsait birbaşa ehtiyac sahiblərinə yönəldilirdi.

Hz. Ömər (r.a) dövrü (634–644)

Hz. Ömərin daha uzun sürən xilafətində İslam dövləti geniş bir əraziyə yayıldı və idarəçilik, maliyyə sahələrində ciddi islahatlar həyata keçirildi. Bu dövrdə Bizans və Sasani imperiyalarına qarşı böyük zəfərlər qazanıldı; İranın Nəhavənd döyüşü ilə fəthi tamamlandı, Fərat-Dəclə arası Sevad bölgəsi, İraq, Azərbaycan, Şam, Qüds və Misir müsəlman torpaqlarına qatıldı. Bu fəthlər iqtisadi baxımdan həm canlanmaya, həm də xalqın rifahının yüksəlməsinə səbəb oldu.

Hz. Ömər dövründəki mühüm iqtisadi və idarəvi yeniliklərə bunlar daxildir:

• İdarəçilik Sistemi: Artan gəlir və idarə yükü səbəbilə əyalətlərdə üç əsas sahədə qurumlar yaradıldı: vali (idarə), qazi (hüquq), Beytülmal əməli (maliyyə). Əyalətlərdə Beytülmal şöbələri yaradıldı və artıq gəlirlər mərkəzi xəzinəyə ötürüldü.

• Maliyyə Siyasəti: Fəth edilən torpaqlarda yerli iqtisadi və hüquqi sistemlər, İslamla ziddiyyət təşkil etmədiyi təqdirdə, qorunurdu. Bizansın qızıl dinarı və Sasanilərin gümüş dirhəmi kimi pullar dövriyyədə saxlanıldı və üzərinə İslami işarələr əlavə edildi.

• Gəlir Mənbələri: Dövlət gəlirləri əsasən müsəlmanlardan toplanan zəkat, öşr (məhsul zəkatı), ianələr və sədəqələr, qeyri-müsəlmanlardan isə cizyə (baş vergisi) və xərac (torpaq vergisi) vasitəsilə təmin olunurdu. Mirasçısız mallar və dövlətə məxsus torpaq və heyvanlar da gəlir mənbələri arasında idi.

• Maaş və Atiyə Sistemi: Maaş və bağış (atiyə) sistemi Hz. Ömər dövründə daha qurumsallaşdı. Beytülmala daxil olan gəlirlər, xərclər dəftərlərə yazılırdı. Əvvəlki dövrdəki bərabərlik prinsipindən fərqli olaraq, Hz. Ömər müxtəlif insanlara İslama verdikləri töhfəyə görə fərqli maaşlar müəyyən etdi (məsələn, ilk müsəlmanlar, hicrət edənlər, Bədir döyüşündə iştirak edənlər kimi). Bu ödənişlər illik şəkildə aparılırdı.

• Sosial Yardım: Beytülmal vasitəsilə kasıblara “rızq” adı ilə mütəmadi yardımlar edilirdi. Əsas ərzaq (un, çörək və s.) ehtiyacları dövlət tərəfindən qarşılanırdı. Bu, Hz. Peyğəmbərdən miras qalan sosial dəstək sistemi idi və daha da inkişaf etdirildi.

• Torpaq İdarəçiliyi: Hz. Ömər, əvvəlki dövrdəki "iqta" yəni qazilərə torpaq paylanması praktikasını dəyişdi. Sevad kimi zəngin bölgələrin torpaqları yerli əhalinin istifadəsində saxlanıldı və bu torpaqlardan toplanan xərac gəliri əsgərlərin maaşı kimi istifadə edildi. Bu yanaşma həm sərhədlərin qorunmasının maliyyətini qarşılamaq, həm də gələcək nəsillərin haqqını qorumaq məqsədi daşıyırdı. Eyni zamanda işlənməyən torpaqlar (mevat) dirildilərək onları becərən şəxslərə verildi.

Bu dövrdə iqtisadi fəallıq artdı, ticarət genişləndi və cəmiyyətin ümumi rifah səviyyəsi yüksəldi. Fəthlər nəticəsində əldə edilən qənimətlər və yeni gəlir mənbələri həm idarəçilərin, həm də xalqın maddi imkanlarını genişləndirdi.

Hz. Osman (r.a) dövrü (644–656)

Hz. Osman dövründə fəthlər davam etdi. Xorasandan başlayaraq, Təbəristan, Cürcan, Həmədan, Rey, Mərv, Kabil, Kirman, Bəlx və Sicistan daxil olmaqla İranın demək olar ki, bütün torpaqları İslamın tərkibinə qatıldı. Hz. Ömərin dövründə baş verən iqtisadi yüksəliş, Hz. Osman dövründə də davam etdi və artan gəlirlər Beytülmalın daha sistemli şəkildə işləməsinə şərait yaratdı. Maliyyə hesabları daha detallı aparılırdı. Bununla belə, Hz. Osman dövründə bəzi siyasi qərarlar və ətrafındakı şəxslərin davranışları narazılıqlara səbəb oldu və bu narazılıqlar nəticədə onun şəhid edilməsinə qədər davam edən böhranlı bir vəziyyət yaratdı.

Hz. Əli (r.a) dövrü (656–661)

Hz. Əlinin xilafəti isə daha çox daxili siyasi qarşıdurmalar və parçalanmalar dövrü kimi yadda qaldı. Xüsusilə Hz. Əli (r.a) ilə Hz. Muaviyə (r.a) arasındakı gərginlik, İslam dünyasında böyük təlatümlərə səbəb oldu. İslam coğrafiyası genişləndikcə, müxtəlif mədəniyyət və etnik strukturlar (məsələn, İran, Bizans təsirindəki Bəsrə, Kufə, Şam, Qahirə kimi şəhərlər) dövlətin idarə və sosial sistemini daha mürəkkəb hala gətirmişdi.

Mədinə Bazarı: Ticarət və Ədalət | İslam İqtisadı Tarixi - 2

Məkkə Dövrü: İslamın Əsaslarının Qoyulduğu Mərhələ

İslamın ilk 13 ilini əhatə edən Məkkə dövrü, tövhid inancının möhkəmləndiyi bir mərhələdir. Bu çağırış təkcə Allahın varlığı və birliyi ilə kifayətlənmir, eyni zamanda peyğəmbərliyi qəbul etməyə, Hz. Muhəmməd (s) peyğəmbərə sədaqət göstərməyə və ona itaət etməyə dəvət edir. Bu mərhələdə axirət inancı da İslamın əsas mövzularından biri olmuşdur.

Məkkə, ticarət ruhuna malik bir şəhər idi. Lakin bu, Mədinədə ticarətin mövcud olmadığı anlamına gəlməz. Mədinə də mühüm ticarət yolları üzərində yerləşən və tacirləri olan bir şəhər idi. Bununla belə, Mədinə və Taif bölgələri kənd təsərrüfatı, üzümçülük, bağçılıq və heyvandarlıq üçün daha əlverişli təbii şəraitə sahib idilər.

Məkkə dövründə iqtisadi və mali məsələlərlə bağlı heç bir qayda və ya tətbiqin olmadığını söyləmək doğru olmazdı. Əksinə, bu dövr daha sonra Mədinədə daha sistemli və əhatəli şəkildə tətbiq ediləcək iqtisadi və mali prinsiplərin ilk təməllərinin qoyulduğu bir mərhələ idi. Məsələn, ədalət prinsipi yalnız ümumi bir dəyər kimi deyil, bazarda, ticarətdə və sosial münasibətlərdə konkret şəkildə öz əksini tapırdı. İnsanlar alış-verişdə dürüst olmağa, çəkidə və ölçüdə aldadıcı davranmamağa, yetim malına toxunmamağa və ehtiyac sahiblərinə – qohumlara, yoxsullara, köməyə möhtac olanlara – maddi dəstək göstərməyə təşviq olunurdu. Zəkat və sədəqə (infaq) kimi anlayışlar da bu dövrdə mənəvi və ictimai əsas olaraq formalaşmışdı. Lakin cihadın fərz qılınması və digər detallı hökmlərin əksəriyyəti Mədinə dövründə bəyan olunmuşdur. Bu səbəbdən, Məkkə və Mədinə dövrlərini sərt şəkildə ayırmaq doğru olmaz; çünki inancın əmələ çevrilməsi prosesi bu iki dövrün biri-birini tamamladığını göstərir.

Mədinə Dövrü: Yeni Bir Başlanğıc və İqtisadi Quruculuq
Miladi 622-ci ildə Hz. Peyğəmbərin Mədinəyə hicrəti ilə müsəlman cəmiyyəti siyasi və iqtisadi baxımdan müstəqil bir gücə çevrilmişdi. Burada Məkədən hicrət edən Mühacirlər, onları qarşılayan Əvs və Xəzrəc qəbilələrindən olan Ənsar və əhalinin təxminən yarısını təşkil edən yəhudi tayfaları (Bəni Qaynuqa, Bəni Nadir, Bəni Qureyzə) birlikdə yaşayırdı. Bu mühitdə İslam dəvəti daha geniş yayılmaq imkanı tapmışdı.

O dövrdə Mədinədə Safasif, Müzahim, Qaynuqa və Zübalə adlı dörd əsas ticarət bazarı mövcud idi. Bu bazarlar əsasən münafiqlər – məsələn, Abdullah ibn Übey ibn Səlul – və yəhudi icmalarının nəzarəti altında idi. Yəhudilər xüsusilə sələm və faizlə məşğul olmaları ilə tanınırdılar.

Hz. Peyğəmbərin (sav) Mədinə Bazarını Qurması
Hz. Peyğəmbər (sav), müsəlmanların öz bazarlarına sahib olması lazım olduğunu bildirərək bu istiqamətdə təşəbbüslərə başladı. İlk cəhd Bəni Nadir yəhudilərindən Ka'b ibn Əşrəf tərəfindən pozuldu. Buna cavab olaraq Hz. Peyğəmbər (sav) Bəni Saidə qəbiristanlığı yaxınlığında Mədinə Bazarını təsis etdi.

Mədinə Bazarının Xüsusiyyətləri və İdarəetmə Qaydaları
Yeni qurulan bu bazar, açıq və düz bir sahədə yerləşirdi və Məscid-i Nəbəviyə yaxın idi. Buranın əsas prinsipləri bunlar idi:

• Sabit yer ayrılmırdı: Kim tez gəlirdisə, öz yerini tutur, malını sərgiləyirdi. Bu, inhisarçılığın və bazarda sosial ayrı-seçkiliyin qarşısını alırdı.

• Heç bir işğaliyyə və ya vergi alınmırdı: Bu, qiymətlərin aşağı düşməsinə və bazara çıxışın asanlaşmasına səbəb olurdu.

• Yüksək tikililərə və keçidi çətinləşdirən inşalara icazə verilmirdi: Ticarətin rahat axını təmin edilirdi.

Burada İslamın əsas iqtisadi prinsipləri şəxsən Hz. Peyğəmbər (sav) tərəfindən tətbiq olunur və örnəkləndirilirdi. “Aldadan bizdən deyil” prinsipi təkcə ticarətə deyil, bütün həyat münasibətlərinə istiqamət verən fundamental bir düstur olaraq vurğulanırdı.

Hisbə Qaydaları və Ədalətli Ticarət
Mədinə bazarında tətbiq olunan və sonrakı əsrlərdə inkişaf etdirilən iqtisadi nəzarət sisteminə “hisbə” deyilirdi. Hisbə, ən ümumi anlamda “yaxşılığa çağırmaq, pislikdən çəkindirmək” prinsipi üzərində qurulmuşdur və iqtisadi münasibətlərə bu mənəvi çərçivədən yanaşırdı. Hz. Peyğəmbərin (sav) bazarı şəxsən yoxlaması onun ilk “muhtəsib” – bazar nəzarətçisi – funksiyasını daşıdığını göstərir.

Hisbə çərçivəsində qadağan olunan başlıca ticari davranışlar bunlar idi:

• Aldadıcı və hiyləgər satış üsulları;

• Faiz və sələmçilik – haqsız qazanc kimi tamamilə yasaqlanmışdı;

• Stokçuluq (ixtikar) – süni qıtlıq yaratmaq qadağan idi;

• Haram olan malların bazara çıxarılması;

• “Tələqqi rukban” – şəhərdən kənardan gələn tacirlərin məlumatsızlığından istifadə etməklə onların mallarını ucuz alıb baha satmaq praktikası.

Bütün bu qadağalar bazarda ədaləti təmin etməyə, insanları aldatmadan qorumağa və sosial etimadı bərqərar etməyə yönəlmişdi.

Beytülmal: İslamın İlk Dövlət Xəzinəsi
Mədinə dövründə Hz. Peyğəmbərin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən və bugünkü xəzinə funksiyasını yerinə yetirən Beytülmal qurulmuşdu. Bu qurum zəkat, sədəqə, qənimətin beşdə biri və cizyə kimi vəsaitləri toplayır və onları Quranda göstərilən təbəqələrə – ehtiyac sahiblərinə, cihada və digər ictimai ehtiyaclara – sərf edirdi. Beytülmal sadəcə fiziki bir yer deyildi, daha çox Hz. Peyğəmbərin maddi məsələlərdəki ciddi yanaşmasının əksidir. Toplanan mallar müsəlmanların əmanəti, xüsusilə də kasıbların haqqı kimi qəbul olunurdu. İlk Beytülmal nümunəsi Mədinədəki məsciddə ayrılmış bir otaqda yerləşirdi.

Sonrakı xəlifələr dövründə bu sistem daha da inkişaf etmiş, ticarət genişlənmiş və yeni iqtisadi modellər meydana çıxmışdır – bu isə ayrıca bir mövzu olaraq müzakirə edilməlidir.

İslam İqtisadının Erkən Dönəmi: Cahiliyyə Cəmiyyəti | İslam İqtisadı Tarixi - 1

Hicaz bölgəsinin iqtisadi quruluşu və əsas aktorları

Hicaz, Asiya, Avropa və Afrikanın kəsişdiyi strateji nöqtədə – Ərəbistan yarımadasının qərbində yerləşir. Şimalda Şam və İraq, cənubda isə Yəmən, Ədən və Ummanla qovuşan bu bölgə, Hind okeanına uzanan qədim ticarət yollarının üzərində yerləşməsi baxımından çox mühüm mövqedə olmuşdur. Bu ərazi həm Sasani (Fars) İmperiyası, həm də Roma İmperiyası kimi dövrün iki böyük siyasi-iqtisadi gücü arasında yerləşirdi. Şam, Həbəşistan və Yəmən kimi ətraf bölgələr də bu güclərin təsir dairəsinə daxil idi və Hicazla sıx ticarət əlaqələri mövcud idi.

Məkkənin ticarət mərkəzi kimi yüksəlişi

Məkkə təbii şərait baxımından məhsuldar deyil, torpaqları əkin-becərməyə yaramayan bir ərazidir. Bu səbəblə Qureyş qəbiləsi əsasən ticarət fəaliyyəti ilə məşğul olmuş və şəhərin iqtisadi dayağı məhz bu sahə olmuşdur. “Hər ərəbin içində bir tacir yatır” ifadəsi, bu həqiqəti əks etdirir.

Ticarət yolları və İlaf müqavilələri: Qureyş qəbiləsi yayda Şama, qışda isə Yəmənə karvanlar göndərərək geniş miqyaslı ticarətlə məşğul olmuşdur. Həzrəti Peyğəmbərin (sav) ulu babası Haşim bu yolları canlandıraraq Məkkəni vacib bir ticarət mərkəzinə çevirmişdir. Qureyşin ətraf qəbilələrlə və yerli siyasi güclərlə bağladığı “ilaf” adlanan razılaşmalar, ticarət üçün təhlükəsizliyi təmin etmişdir. Qureyşin Kəbənin xidmətçiləri kimi hörmət sahibi olması və Fars-Roma qarşıdurmasında bitərəf qalması isə onların ticarətdə üstünlük qazanmasına səbəb olmuşdur.

Kəbənin müqəddəsliyi və Haram aylar: Kəbə, Həzrət İbrahim (ə.s) və İsmayıl (ə.s) dövründən bəri müqəddəs bir ibadət məkanı kimi qəbul olunurdu. Zamanla bütpərəstliyin təsiri artsa da, Kəbənin müqəddəsliyi qorunurdu. Zilqədə, Zilhiccə, Məhərrəm və Rəcəb ayları “Haram aylar” sayılırdı – bu aylarda döyüş və qan tökülməsi qadağan idi. Bu dövrdə hacılar rahat şəkildə Məkkəyə gəlir, bu isə ticarət və iqtisadi fəaliyyətin canlanmasına səbəb olurdu.

Hılful-Fudul (Ədalət və Vicdan İttifaqı): Həzrəti Peyğəmbərin (sav) gənc yaşlarında qatıldığı bu birlik, Məkkəyə gələn yerli və xarici tacirlərin haqsızlığa məruz qaldığı hallarda onların hüquqlarının qorunmasını hədəfləyirdi. Bu ittifaq, Məkkədə ədalətli ticarət mühitinin formalaşmasına töhfə verirdi.

Ticarət infrastrukturu və şəhər idarəsi: Haram aylarda Ukaz, Məcnə və Zülməcaz kimi panayırlar canlanırdı. Bu panayırlar böyük ticarət mərkəzləri kimi fəaliyyət göstərirdi. Məkkədə yerləşən Darün-Nədvə adlı məclis Qureyşin ağsaqqallarının toplandığı, əhəmiyyətli qərarların verildiyi siyasi mərkəz idi. Bu baxımdan Məkkə aristokratik xüsusiyyətlərə malik bir şəhər dövləti formasını almışdı.

Digər bölgələr və iqtisadi fəaliyyət növləri

Mədinə (Yəsrib): Hicrətdən əvvəlki adı Yəsrib olan bu şəhər, təxminən 10-20 min nəfərlik əhaliyə sahib idi. Məkkə ilə müqayisədə daha münbit torpaqları olan bu bölgədə xurma, buğda, arpa və çuğundur kimi məhsullar becərilirdi. Əlavə olaraq, maldarlıq da geniş yayılmışdı. Şəhərin ilkin sakinlərini Yəməndən gəlmiş ərəb qəbilələri və xeyli sayda yəhudi icması təşkil edirdi.

Taif: Dəniz səviyyəsindən yüksək yerləşdiyi üçün üzüm, şaftalı, əncir və sitrus meyvələri kimi məhsulların yetişdirilməsi üçün əlverişli idi. Bundan əlavə, at və dəvə yetişdiriciliyi də bölgədə mühüm təsərrüfat sahəsi sayılırdı.

Peşələr və sənətlər: O dövrün şəhərlərində müxtəlif sənət sahələri mövcud idi: dərzilik, toxuculuq, dəricilik, dəmirçilik, quyu və divar ustalığı, zərgərlik və s.

Pul və mübadilə: Əsasən əmtəə mübadiləsinə əsaslanan iqtisadi münasibətlər hökm sürsə də, müəyyən qədər pul dövriyyəsi də vardı. Bölgədə Bizansa məxsus qızıl dinarlar və Sasani İmperiyasının gümüş dirhəmləri işlədilirdi. İslam dövrünə qədər yerli İslam pulları mövcud deyildi.

Ticarət ortaqlıqları və ədalətsiz praktikalar

Mudaraba: Əmək və sərmayənin birləşdirildiyi bu ticarət modeli, cahiliyyə dövrü ərəbləri arasında məlum idi. Risklərin bölüşdürülməsi məqsədi ilə bu sistem tətbiq olunurdu. Ticarətdə uğursuzluğa düçar olan bir tacirin səhraya çəkilib ölümünü gözləməsi, dövrün şərəf anlayışının bir nümunəsi idi.

Ədalətsiz ticarət formaları: O dövrdə faiz (riba) və borcla insanları kölə halına salan istismar formaları geniş yayılmışdı. İslamın sonradan qadağan etdiyi bəzi ədalətsiz ticarət növlərinə aşağıdakılar daxildir:

• Münabəzə: Satıcıya daş atmaqla malı almaq öhdəliyinin yaranması.

• Mülaməsə: Sadəcə mala toxunmaqla alış-verişin tamam sayılması.

• Nəcəş: Ticarətdə üçüncü şəxsin müştəri kimi davranaraq süni şəkildə qiyməti qaldırması.