İnqilabdan Sonra İran | Müasir Orta Şərq Tarixi - 8

İran İslam İnqilabı – Eskatoloji Dalğasının Üçüncü Mərhələsi və Sistemin Qurumsallaşması

1979-cu ildə baş verən İran İslam İnqilabı, həm tarixi baxımdan, həm də qlobal təsir baxımından XX əsrin ən mühüm hadisələrindən biri hesab olunur. O, bəzi mütəxəssislər tərəfindən bəşər tarixindəki üç böyük eskatoloji (yəni gələcəyə yönəlik qurtuluş ideyası daşıyan) inqilabdan biri kimi qiymətləndirilir. Digərləri isə 1789 Fransız İnqilabı və 1917 Bolşevik İxtilalıdır. Bu inqilabların ortaq cəhəti, sadəcə siyasi rejim dəyişikliyi deyil, həm də yeni insan modeli və cəmiyyət nizamı təqdim etmə iddiasıdır.

Fransız və Bolşevik inqilablarının izi ilə

Fransız İnqilabı “azadlıq, bərabərlik, qardaşlıq” şüarları ilə sekulyar cəmiyyətin əsaslarını qoydu və millətçilik ideyasını gücləndirdi. Bolşevik İxtilalı isə proletar sinfinin hakimiyyətə gəlişini, sinifsiz cəmiyyət arzusunu və anti-imperialist diskursu beynəlxalq səviyyəyə daşıdı. Bu ideyalar Çin, Kuba, Afrika və Avropanın müxtəlif bölgələrində sosialist və kommunist hərəkatlara təkan verdi.

İran inqilabının özünəməxsusluğu və ilk təsirləri

İran İslam İnqilabı isə həm dini, həm də siyasi baxımdan fərqli bir hadisə idi. İlk mərhələdə sadəcə şiə icmalarına deyil, bütün İslam dünyasına ünvanlanmış bir hərəkat kimi təqdim edildi. Bu səbəbdən də təkcə İranda deyil, Şafii kürdlər, sünni ərəblər, “İxvan” təşkilatları, Nigeriyadan İndoneziyaya qədər müxtəlif İslam cərəyanları və hətta Sovetlər İttifaqındakı müsəlman icmaları arasında da rezonans doğurdu.

Lakin bu geniş rezonans zamanla zəifləməyə başladı. Xüsusilə Ayətullah Xomeyninin 1982-ci ildə Həma qırğınında Hafiz Əsəd rejiminə verdiyi dəstək bir çoxlarını məyus etdi. Bu dəstək, əslində, İran-İraq müharibəsi zamanı Suriyanın siyasi mövqeyi və İran neftinin bu ölkə üzərindən daşınması ilə izah edilə bilsə də, inqilabın idealları ilə praktik reallıqlar arasındakı uçurumu göstərdi.

İnqilabın içindəki təmizləmələr və struktural dəyişikliklər

Həqiqətdə isə 1979-cu il inqilabı İslamçılardan ibarət dar bir qrupun hərəkatı deyildi. Şah rejiminə qarşı çıxan müxtəlif ideoloji cərəyanlar – solçular, milli azadlıq tərəfdarları, modernistlər və başqaları – bu prosesdə iştirak etmişdi. Lakin qısa zaman ərzində bu qrupların çoxu sistemdən uzaqlaşdırıldı, ya fiziki, ya da siyasi cəhətdən təsirsizləşdirildi. Məsələn, Ayətullah Şəriətmədari kimi nüfuzlu şəxslər kənarlaşdırıldı, Beheşti və Bahanər kimi əsas fiqurlar isə sui-qəsdlərlə öldürüldü.

Eyni zamanda, paralel institutlar formalaşdırılaraq inqilabın ruhuna uyğun yeni bir idarəçilik strukturu quruldu. Rəsmi ordu olan "Ərteş"lə yanaşı "Sepah" – yəni İnqilab Keşikçiləri yaradıldı. Bu qurum təkcə hərbi güc deyildi; iqtisadi, siyasi, təhlükəsizlik və hətta mədəni sahədə də təsirli bir mərkəzə çevrildi. Müxtəlif təhlükəsizlik orqanlarının paralel strukturları, tək hakimiyyətə yönəlmiş təmizləmə proseslərini daha da sürətləndirdi.

İran-İraq müharibəsi və liderlik dəyişikliyi

İnqilabın ardınca 1980-ci ildə başlayan və 8 il davam edən İran-İraq müharibəsi həm ölkə daxilindəki konsolidasiyanı gücləndirdi, həm də xarici təzyiqlərə qarşı xalqın müqavimətini artırdı. Müharibənin sonunda Xomeyninin “sanki bir qədəh zəhəri içdim” sözləri ilə ifadə etdiyi sülh razılaşması, onun üçün ağır bir qərar olmuşdu.

1989-cu ildə Xomeyninin vəfatından sonra onun yerinə Ali rəhbər vəzifəsinə Hüccətülislam Seyid Əli Xamenei gətirildi. Hələ o zaman dini baxımdan “Mərcei-Təqlid” səviyyəsində sayılmayan Xamenei, Rafsancani kimi güclü fiqurların dəstəyi ilə rəhbər oldu. Xameneinin özü də bu məsuliyyəti dini yetkinlik deyil, siyasi zərurət kimi qəbul etdiyini açıq şəkildə ifadə etmişdi. Onun dini nüfuzu, xüsusilə Qum alimləri qarşısında uzun müddət zəif qaldı.

Sistemin totalitarlaşması və cəmiyyətin mövqeyi

İran İslam İnqilabı ilk illərdəki müxtəlifliyi və dinamikliyi sonradan itirdi və 1983-cü ildən etibarən daha totalitar bir istiqamətə yönəldi. Bu mərhələdə sistem, sadəcə siyasi nəzarət deyil, eyni zamanda insan həyatının bütün sahələrinə müdaxilə edən bir modelə çevrildi. “Homo sovieticus” ideyasına bənzər şəkildə, inqilabın ideallarına uyğun bir vətəndaş tipi formalaşdırılmağa çalışıldı.

Bununla belə, bu gün İran rejimini təkcə repressiv bir aparat kimi qiymətləndirmək natamam olar. Bəzi müşahidəçilərin iddia etdiyi kimi, cəmiyyətdə %80-90 nisbətində rejimə qarşı bir kütlə və onu idarə edən %5-10-luq bir elitadan ibarət struktur yoxdur. Əlbəttə, böyük şəhərlərdə, xüsusilə Tehranın şimalında narazılıq daha açıq görünür, lakin bu səslərin gur çıxması onların say çoxluğu ilə yox, informasiya imkanları ilə bağlıdır. Əksinə, kəndlərdə, kiçik şəhərlərdə və əyalətlərdə inqilaba və onun gətirdiyi sistemə dəstək hələ də kifayət qədər güclüdür.

Əgər ciddi bir islahat paketi ilə bu rejimin davam edib-etməməsi məsələsi üzrə bir referendum keçirilsəydi, ehtimal ki, əhalinin böyük əksəriyyəti – bəlkə də 80%-dən çoxu – sistemin davamını dəstəkləyərdi. Bu isə onu göstərir ki, İran cəmiyyətində İslam İnqilabının hələ də canlı bir sosial dayağı var. 

20-ci Əsrdə İran | Müasir Orta Şərq Tarixi - 7

Qacarların Sonu və Pəhləvilərə Keçid

Qacarlar dövrünün sonlarında İran dövləti ciddi dağınıqlıq içində idi. Rəsmi olaraq Birinci Dünya Müharibəsində neytral qalsa da, ölkənin şimalı rusların, cənubu isə ingilislərin nəzarəti altına düşmüşdü. Bu xarici müdaxilələr daxildəki gərginliyi daha da artırdı. Xüsusilə, kürdlər, bəxtiyarilər və digər tayfa birlikləri ilə Azərbaycan və Türkmənistan kimi bölgələrdə mərkəzi hakimiyyətə qarşı parçalanma meyilləri gücləndi. İran təxminən otuzdan çox etnik qrupun bir araya gəldiyi və bölgələr üzrə sıx şəkildə yerləşdiyi mürəkkəb bir sosial coğrafiyaya sahib idi və bu, təbii olaraq mərkəzi dövlətin idarəçiliyini çətinləşdirirdi.

Belə dönəmlər adətən güclü fərdi fiqurların önə çıxmasına zəmin yaradır. Məhz bu siyasi və sosial qarışıqlıq fonunda, XX əsrin əvvəllərində rusların nəzarətində olan kazak briqadasında sıravi bir zabit kimi xidmət edən Rza xan adım-adım yüksəlməyə başladı. Ordudakı təcrübəsi və iradəsi onu tədricən komandanlığa qədər gətirdi. Əslən sonradan farslaşan bir icmadan gəlməsinə baxmayaraq, ordunun iş dilinin türk dili olması səbəbilə Rza xan mükəmməl türkçə danışa bilirdi. Hətta 1934-cü ildə Atatürklə görüşü zamanı aralarında tərcüməçisiz dialoqlar olmuşdu.

Rza xan, nə rusları, nə də ingilisləri narahat etmədən mövqeyini gücləndirməyə başladı. Kazak briqadasının dəstəyi ilə tayfa qiyamlarını yatırdı və bu, onun nüfuzunu artırdı. Bu nüfuzun artması ilə birlikdə əvvəlcə baş komandan, sonra müdafiə naziri, daha sonra isə baş nazir oldu. Nəhayət, Qacar sülaləsinin son nümayəndəsi Əhməd Şahı ölkədən çıxmağa məcbur etdi. Əhməd Şah Avropaya sürgünə göndərildi. 1925-ci ildə isə, məclis qərarı ilə monarxiyanı ləğv edib özünü şah elan etdi. Bu hadisə, müəyyən mənada Atatürkün Osmanlı sülaləsini ləğv etməsinə bənzəyirdi.

Rza Şah Pəhləvi Dövrü (1925–1941)

Taxta keçdikdən sonra Rza Şah sürətli modernləşmə siyasətinə başladı. Bu mərhələdə Atatürklə yaxın münasibətlər qurdu və Türkiyədə həyata keçirilən islahatları nümunə götürdü. Geyim və idarəetmə sahəsində ciddi dəyişikliklər etdi. Təqvim və əlifbanı dəyişməsə də, mülki, ailə və cəza qanunlarını Avropa hüququ əsasında yenidən tənzimlədi.

Rza Şah ölkəni sanki "dəmir yumruqla" idarə edirdi. İranda etnik və məzhəbi müxtəlifliyin yaratdığı parçalanmanın qarşısını yalnız avtoritar idarəetmə ilə almağın mümkün olduğuna inanırdı. Atatürklə olan dostluğu və bu əlaqədə Tehran səfiri Məmdüh Şövkət Esənin də rolu diqqətəlayiqdir.

1930-cu illərin sonlarına qədər Rza Şah ölkəni sabit şəkildə idarə etməyi bacardı. Lakin İkinci Dünya Müharibəsi başlayanda vəziyyət dəyişdi. İran bu müharibəyə birbaşa qatılmasa da, Almaniya ilə olan mədəni və siyasi yaxınlıq – xüsusilə "ari irq" ideologiyası – onun sonunu gətirdi. 1941-ci ildə, müttəfiqlər – yenə də şimaldan Sovetlər, cənubdan isə İngilislər – İranı işğal etdilər. Nəticədə Rza Şah ölkədən sürgün olundu və yerinə oğlu Məhəmmədrza Pəhləvi taxta çıxarıldı.

Məhəmmədrza Şah Pəhləvi Dövrü (1941–1979)

Məhəmmədrza Şah təxminən 38 il ölkəyə rəhbərlik etdi. Onun sonu atasından daha dramatik oldu. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra güclənən Sovetlərin İran üzərində təsiri artdı. Hətta Sovet dəstəyi ilə iki müstəqil "xalq respublikası" quruldu: biri Mahabadda (Kürd Respublikası - Məhabad), digəri isə Təbrizdə (Azərbaycan Xalq Respublikası). Bu təşəbbüslər açıq şəkildə Qərb yönlü Şaha qarşı təzyiq vasitəsi idi.

Müharibədən sonrakı dövr həm də müstəmləkəçilikdən azadlaşma dövrü idi. Dünya milliyyətçilik dalğası ilə çalxalanır, imperiyalar parçalanırdı. İran da bu axından təsirləndi. Müstəqillik və milli sərvətlərin qorunması ideyaları güclənməyə başladı. Bu prosesin içində, hüquq təhsilli və təcrübəli siyasətçi Məhəmməd Musəddiq ön plana çıxdı. Milliyyətçi bir blokun rəhbərliyində Musəddiq 1951-ci ildə İran neftinin milliləşdirilməsi qərarını verdi. Bu qərar, xüsusilə İngiltərə kimi Qərb gücləri üçün ciddi bir sarsıntı idi. Musəddiq bir müddət Şahı ölkədən uzaqlaşdıraraq özü baş nazir oldu.

Bu qərarı ləğv etmək mümkün olsa da, ictimaiyyət içindəki milliyyətçilik artıq kök salmışdı. İngilislər əvvəlcə təkbaşına Musəddiqə qarşı hərbi çevriliş etməyə cəhd etdilər, amma uğursuz oldular. Daha sonra isə ABŞ-la birlikdə (Kermit Ruzvelt başda olmaqla) daxili qüvvələrlə – bəzi üləmalar və iri kapital sahibləri ilə işbirliyi quraraq – Musəddiqi devirdilər. Musəddiq ev dustaqlığına məhkum edildi, Şah isə sürgündən qayıdaraq yenidən hakimiyyəti ələ aldı.

1953–1979-cu illər arası İran, bölgədə demək olar ki, Amerikanın "polis gücü" rolunu oynamağa başladı. Şah bu illərdə istənilən müxalif səsi boğmağa çalışdı – kommunistlərdən tutmuş milliyyətçilərə və üləmaya qədər hər kəs təzyiq altına alındı.

1960-cı illərin əvvəlində “Ağ İnqilab” adı ilə bir sıra islahatlar başladı. Bu islahatlara torpaq bölgüsü və qadınlara seçki hüququ da daxil idi. Xüsusilə dini fondların torpaqlarının alınması və qadınların siyasi sahəyə daxil olması, bəzi din alimlərinin ciddi etirazına səbəb oldu. Ayətullah Bürucerdinin vəfatından sonra ön plana çıxan dini liderlər (o cümlədən Məraşi, Qolpayiqani və Şəriətmədari) bu siyasətləri sərt şəkildə tənqid etdilər.

Amma ən sərt çıxışları Ayətullah Ruhullah Xomeyni etdi. Qumda verdiyi dərslərdə Şahın siyasətlərini açıq şəkildə tənqid etməyə başladı. Bu isə sonda onun həbsinə səbəb oldu. 1964-cü ildə Xomeyni əvvəlcə Ankaraya, oradan isə Bursaya göndərildi. Burada yerli dindarların dəstəyi ilə bir müddət qaldı, lakin İran hökuməti onun oradan da çıxarılmasını istədi. Nəticədə 1965-ci ildə Nəcəfə köçdü.

Nəcəf dövrü Xomeyninin siyasi düşüncələrinin formalaşdığı mərhələ oldu. 1970-ci illərdə verdiyi "İslam Hökuməti" dərslərində “Vilayəti Fəqih” nəzəriyyəsini sistemləşdirdi. Bu, o dövrə qədər Şiə dünyasında siyasi məsələlərə münasibətdə dominant olan passiv yanaşmaya ciddi bir alternativ idi. Xomeyninin bu fikirləri artıq İran daxilində də dinamik şəkildə yayılmağa başlamışdı.

Onun İranda qalan tələbələri və tərəfdarları – Ayətullah Murtəza Mütəhhəri, Ayətullah Taleqani, Ayətullah Bihişti, Hüccətülislam Xamenei və Haşimi Rəfsəncani kimi şəxslər – həm dini çevrələrdə, həm də xalq arasında ciddi təsir gücünə sahib idilər. Digər tərəfdən, Əli Şəriətinin daha fəlsəfi və modern yanaşmaları da, xüsusilə gənclər və şəhərli orta təbəqə içində ideoloji zəmin yaradırdı. Və beləcə, İran İslam İnqilabına doğru gedən yol yavaş-yavaş formalaşırdı.

Xomeyni-nin fikirləri və ardıcıllarının fəaliyyəti nəticəsində 1970-ci illərin sonuna doğru İran cəmiyyətində gərginlik daha da artmağa başladı. İqtisadi böhran, sosial ədalətsizlik, siyasi repressiyalar və ABŞ-a bağlı rejimə qarşı ümumi narazılıq getdikcə geniş kütlələri öz təsiri altına aldı. Xomeyni sürgündə olsa da, onun kasetlə yazılmış xütbələri və məktubları İran daxilində gizli yollarla yayılır, camaat arasında ümumi etiraz əhval-ruhiyyəsini gücləndirirdi.

1978-ci ilin yanvar ayında Qum şəhərindəki nümayişlər və onlara qarşı hökumət qüvvələrinin sərt müdaxiləsi, ardınca Təbəs, Təbriz və digər şəhərlərdəki etirazlar dalğavari şəkildə yayılmağa başladı. Xüsusilə "Qara Cümə" kimi tanınan 1978-ci ilin 8 sentyabr tarixində Tehranda yüzlərlə etirazçının öldürülməsi, cəmiyyətin səbr qabını daşırdı. Artıq xalq kütlələri təkcə islahat deyil, rejimin tamamilə dəyişdirilməsini tələb edirdi.

Bu dövrdə Xomeyni İraqdakı Nəcəf şəhərindən Fransanın Nofl-le-Şato qəsəbəsinə köçürüldü. Fransa rejiminin sərbəst fəaliyyətinə mane olmaması onun İranla rabitəsini asanlaşdırdı və fikirlərini beynəlxalq mediada daha geniş yaymağa imkan verdi. Xomeyni buradan verdiyi bəyanatlarla həm İran xalqına, həm də dünya ictimaiyyətinə birbaşa xitab edirdi. Bu dövrdə artıq onun rəhbərliyi altında vahid ideoloji xətt formalaşmış, müxtəlif sosial və dini təbəqələr onun ətrafında birləşmişdi.

1979-cu ilin fevral ayında Şah rejimi artıq bütün legitimliyini itirmişdi. Şah yanvar ayında ölkəni tərk etdi və bir neçə həftə sonra, fevralın 1-də Ayətullah Xomeyni xalqın coşqusu ilə İrana qayıtdı. Tehrana qayıdışı ilə bərabər, artıq yeni bir dövrün başlandığı açıq şəkildə bəlli idi. Fevralın ortalarında Şahın qoyduğu baş nazir Şəpurdəxti devrildi, İslam İnqilabı Rəhbərliyi və Xomeyninin təsis etdiyi müvəqqəti hökumət tərəfindən idarə edilməyə başlandı.

Beləcə, onilliklər boyu davam edən mərkəzdənqaçma meylləri, siyasi zülm və xarici müdaxilələrin doğurduğu dərin sosial təbəddülatlar nəticəsində İranda monarxiya devrildi və yerinə tamamilə fərqli bir siyasi sistem – "İslam Respublikası" quruldu. Bu sistemin əsasında isə Xomeyninin nəzəri olaraq qurduğu "Vilayəti-Fəqih" ideyası dayanırdı. Artıq din və dövlət, keçmişdəki kimi ayrı-ayrı sahələr deyil, eyni ideoloji mərkəzin idarəsində olan bir bütövlük kimi təqdim olunurdu.

İran İslam İnqilabı, təkcə İranın daxilində deyil, bütün İslam dünyasında və qlobal siyasətdə dərin təsirlər doğurdu. Bu inqilab, XX əsrin sonunda baş verən nadir kütləvi xalq hərəkatlarından biri olmaqla yanaşı, dini rəhbərlik altında qurulmuş bir dövlət modelinin də praktik nümunəsinə çevrildi. Həm daxili dinamika, həm də beynəlxalq münasibətlər baxımından Yaxın Şərq regionunda yeni bir səhifənin açılması da məhz bu hadisə ilə bağlıdır.

Qacarlar Dönəmində İran | Müasir Orta Şərq Tarixi - 6

Səfəvilərin 1730–40-cı illərdə əfqan hücumları nəticəsində süqutu ilə İranda uzun sürən qarışıqlıq dövrü başladı. Bu çətin mərhələdə önə çıxan sərkərdələrdən biri Nadir Şah Əfşar oldu. O, ölkəni sərt üsullarla idarə etsə də, ölümündən sonra İran müxtəlif hakimiyyət parçalanmalarına səhnə oldu. Əfşarlar, Zəndlər və yerli bəyliklər bir-biri ilə mübarizə aparırdı. Bu parçalanmış vəziyyətə son qoyan güc isə 1796-cı ildə Ağa Məhəmməd Xan Qacarın Zənd və Əfşar hakimiyyətini aradan qaldırması ilə meydana çıxdı. Anadolu mənşəli bir tayfa olan Qacarlar, əvvəlcə Gəncəyə, daha sonra isə Səfəvilər tərəfindən Xorasana köçürülmüşdülər. Onların qurduğu Qacar dövləti Tehranı paytaxt elan edərək güclənməyə başladı.

Qacarlar təxminən 130 il hakimiyyətdə qaldılar. Lakin bu dövr, İran tarixində dövlətin ən zəif olduğu mərhələlərdən biri kimi yadda qaldı. Avropa qarşısında geri qalındığının fərqinə varıldıqda aparılan islahat cəhdləri nəticəsində böyük xarici borclanma baş verdi. Dövlət, öz xərclərini qarşılamaq üçün tütün inhisarı, liman idarələri və gömrükləri xarici dövlətlərə və şirkətlərə girov qoydu. Bu isə dövləti iqtisadi baxımdan çökdürdü, yarı-müstəmləkə vəziyyətinə saldı. Məsələn, 1820-ci illərdə imzalanan Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri ilə Qafqaz və Türkmənistan Rusiyanın nüfuz dairəsinə keçdi, əsrin sonlarında isə İngiltərənin təsiri artmağa başladı.

Dövlətin bu zəifliyi, ictimai boşluq yaratdı və bu boşluğu dolduran əsas qüvvə – üləma oldu. Əgər Səfəvi dövründə din xadimləri daha çox sarayla bağlı idilərsə, Qacarların zəif hakimiyyəti dövründə üləma xalqın gözündə müstəqil bir gücə çevrildi. Bu güclənmənin arxasında isə şiə fiqhində mühüm yer tutan bir prinsip dayanırdı: yaşayan bir “mərceyi-təqlid”ə tabe olmaq zərurəti.

Sünnilikdən fərqli olaraq, şiə təlimində möminlər dini məsələlərdə yaşayan və müasir məsələlərə hökm verə bilən böyük bir müctəhidə – yəni mərceyə – tabe olmalıdır. Bu səbəblə milyonlarla şiə bir neçə böyük Ayətullahı öz dini rəhbəri kimi qəbul edirdi. Bu isə dini liderlərin sadəcə mənəvi deyil, sosial və siyasi sahədə də təsir gücünü artırırdı. Çünki bu liderlərin arxasında milyonlarla insan vardı və bu kütləvi dəstək, istər-istəməz siyasi gücə çevrilirdi.

Üləmanın güclənməsində rol oynayan digər bir amil isə maddi qaynaqlar idi. Mərce ilə təqlid edənlər arasında yalnız mənəvi bağ yox, eyni zamanda maliyyə axını da var idi. Müqəllidlər – yəni təqlid edənlər – xumus və zəkat kimi dini vergilərini mərceyə ödəməli idilər. Milyonlarla insandan toplanan bu vəsaitlər sayəsində böyük vəqflər, təsisatlar, hətta müasir anlamda deyilsə, biznes imperiyaları formalaşmağa başladı. Bu iqtisadi güc, üləmanı təkcə dini və siyasi deyil, həm də maliyyə baxımından dövlətlə rəqabət apara biləcək bir sinfə çevirdi.

Bütün bu prosesin konkret və tarixi nəticəsini 1892–1893-cü illərdə baş verən məşhur Tütün Hərəkatında görürük. Nasirəddin Şah islahatlar aparmaq və xarici səfərləri maliyyələşdirmək üçün ölkədəki tütün inhisarını bir İngilis şirkətinə vermişdi. Bu qərar isə yerli tütün tacirlərinin ciddi etirazına səbəb oldu. Dövlətin zəifliyini bilən tacirlər üləma ilə ittifaq quraraq Nəcəf şəhərində yaşayan və dövrünün nüfuzlu Ayətullahlarından biri olan Mirzə Həsən Şiraziyə müraciət etdilər.

Mirzə Şirazi, “İmam Mehdinin əmri ilə bu gündən etibarən tütün içmək haramdır” şəklində bir bəyanat verdi. Bu bəyanat inanılmaz təsir göstərdi. Cəmiyyətin geniş təbəqələri – hətta saray qadınları belə – tütünü tərk etdi. Bu geniş müqavimət Nasirəddin Şahı çətin vəziyyətə saldı və nəticədə şah tütün müqaviləsini ləğv etmək məcburiyyətində qaldı.

Bu hadisə göstərdi ki, xalqın gözündə dini rəhbərlərin fətvaları sadəcə dini deyil, eyni zamanda siyasi təlimat kimi qəbul olunurdu. Qacar dövrünün sonlarında, xüsusilə 1905–1911-ci illər arasındakı məşrutə hərəkatında da üləma eyni gücü yenidən ortaya qoydu. O dövrdə Ayətullahlar və Hüccətülislamlar məclisdə təmsil olunmuş, əksəriyyəti monarxiyaya qarşı məşrutə tərəfdarı olmuşdu (lakin monarxiyanı müdafiə edənlər də vardı). Beləliklə, Qacarların son dövründə üləma həm siyasi, həm də iqtisadi baxımdan dövlətin paralelində möhkəm bir sinif halına gəldi.

Bu mərhələ, İran tarixində din adamlarının sadəcə dini deyil, həm də siyasi və iqtisadi həyatda necə həlledici rol oynaya bildiyini göstərən mühüm bir dövrdür. Bu proses, sonralar Rza Şahın hakimiyyəti ilə yeni bir mərhələyə qədəm qoysa da, üləmanın təsiri İran cəmiyyətində uzun illər boyu davam etdi.

Səfəvi Dönəmində İran | Müasir Orta Şərq Tarixi - 5

İran tarixində dövlət, cəmiyyət və din arasındakı əlaqə yüzillərdir davam edən dərin bir xətt üzrə inkişaf etmişdir. Sasanilər dövründə dövlətin zərdüştilik vasitəsilə cəmiyyəti nəzarətdə saxlaması yalnız bir idarəçilik forması deyildi, bu model sonradan Səfəvilər və nəhayət 1979-cu il İslam İnqilabından sonra yaranan İran İslam Respublikası kimi rejimlərə də siyasi mədəniyyət olaraq miras qaldı.

Ərəb fəthlərindən sonra İran ərazisi təxminən iki əsr boyunca "səssizlik və dağınıqlıq" mərhələsi yaşamışdır. Bu dövr, məşhur tarixçi Əbdülhüseyn Zərrinkub tərəfindən dərindən tədqiq olunmuşdur. Lakin bu uzun sükutun ardından Xorasan bölgəsində ilk dəfə iranlılar öz dövlətlərini qurdular: Səffarilər və Samanilər. Daha sonra isə bu bölgədə Qəznəvilər kimi türk mənşəli sülalələr meydana çıxdı. Qəznəvilər əsasən Hindistan və Əfqanıstana yönəlmişdilər. Onları Dəndəkan döyüşündə məğlub edən Səlcuqlar isə daha strateji şəkildə qərbə irəlilədilər. Bu qərbə yönəliş son nəticədə Osmanlılara və oradan da müasir Türkiyə Respublikasına qədər uzanacaq bir tarixi axının əsasını qoydu.

Həmin dövrlərdə Bağdadda Abbasi xilafəti mövcud idi, lakin bu xilafət daha çox simvolik bir gücə çevrilmişdi. Əsl hakimiyyət bölgəyə hakim olan hərbi güclərin əlində idi. Bu siyasi tablo iki böyük hücumla dəyişdi: birincisi 1054–1055-ci illərdə Toğrul bəyin rəhbərliyində Səlcuqluların Bağdada daxil olub xilafətin nəzarətini ələ keçirməsi; ikincisi isə 1230-1240-cı illərdə monqolların Orta Asiya və Mavəraünnəhr üzərindən Bağdada gəlib xəlifəni öldürməsi oldu. Bu monqol yürüşünü 1260-cı ildə Ayn Calut döyüşündə Məmlük komandanı Sultan Baybars dayandırdı.

Sonrakı dövrlərdə monqolların tədricən islamlaşması və yerli mədəniyyətlərlə qarışaraq İlxanilər kimi şiə və türk xüsusiyyətlərini daşıyan dövlətlər qurması müşahidə olundu. Ardınca Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu kimi sünni türk dövlətləri bu bölgədə hakim oldular. XV əsrin sonlarına doğru, hələ yeniyetmə yaşlarında olan Şah İsmayıl səhnəyə çıxaraq İran tarixinin istiqamətini tamamilə dəyişdi.

Səlcuqlulardan tutmuş Qaraqoyunlu və Ağqoyunlulara qədər İran coğrafiyasında sünnilik, xüsusilə Şafii fiqhi hakim idi. Hətta Şah İsmayılın babası Şeyx Səfi də sünni bir mürşid idi və Ərdəbildəki Səfəviyyə təkkəsinin başçısı olaraq fəaliyyət göstərirdi. Bu təkkənin Azərbaycan, Ermənistan və Anadoluda mürid və təbliğçiləri vardı. Misal üçün, Aksarayda Somuncu Baba, Ankarada Hacı Bayram Vəli kimi simalarla bu əlaqə özünü göstərirdi. Bu durum o dövrə qədər İran-Anadolu əlaqələrinin sünni-şafii zəmində davam etdiyini göstərir.

Lakin Şah Cüneyd və Şah Heydər dövründən etibarən (XV əsrin ortaları) bu təkkə daxilində şiələşmə meylləri güclənməyə başladı. Təbliğçilər artıq şiəlik adına fəaliyyət göstərir, bu isə Osmanlı sarayında da narahatlıqla izlənilirdi. Məsələn, Şah Cüneydin Anadolunun içlərinə qədər ordu yığıb bir çox bölgədən keçərək əlaqələr qurması, artıq Səfəvi təkkəsinin sadəcə mənəvi deyil, siyasi hədəflər güddüyünü ortaya qoyurdu.

Təxminən 30-40 il davam edən bu şiələşmə mərhələsi Şah İsmayıl ilə birlikdə açıq şəkildə dövlətləşmə prosesinə keçdi. İsmayılın anası Ağqoyunlu sülaləsindən olduğu üçün siyasi baxımdan da əhəmiyyətli bir şəxs idi. Bu dövrdə maraqlı bir hal da ortaya çıxdı: İranın tarixində mövcud olmuş batini və hüluli kimi inanclar Şah İsmayılın timsalında şiə pərdəsi altında yenidən səhnəyə çıxdı. Məsələn, "İsmayıl donunda Əli" kimi ifadələr bu mistik və bir qədər də heterodoksal inanc sistemlərini əks etdirirdi.

İsmayıl gəncliyini Deyləm bölgəsində – tarixdə Təbəristan olaraq bilinən, Alamut və Həsən Sabbah kimi ismaili və batini mərkəzlərinin yerləşdiyi ərazidə keçirmişdi. Təhsilini bitirdikdən sonra siyasi təhlükələrdən qorunmaq məqsədilə Təbrizə gətirilmiş və orada taxta çıxarılmışdı.

Şah İsmayılın Təbrizdə taxta çıxması ilə birlikdə Qızılbaşlıq hərəkatı formalaşmağa başladı. Səfəvilərin əhatəsində olan bölgələrdə – şərqdə Özbəklər, qərbdə isə Osmanlılar və Ağqoyunlu mirasçıları ilə qarşı-qarşıya gəlmək qaçılmaz idi. Belə bir mühitdə mövcudluğunu qorumaq üçün Səfəvilər İranın yerli kimliyinə əsaslanan, reaksiyonar bir dini-mədəni model qurmaq məcburiyyətində idilər. Bu da onlara 12 İmam şiəliyini mərkəzləşdirmə zərurətini gətirdi.

Şah İsmayılın hakimiyyəti illərində baş verən şiələşmə prosesi çox sürətli və sərt idi. Azərbaycan bölgəsi – əsrlərlə sünni-şafii ənənəsinə malik bir ərazi – bir neçə il içində şiəliyə çevrildi. Bu proses yalnız İranla məhdudlaşmadı, Anadolu, Qafqaz və İraqın şimalı kimi ərazilərə də yayılmağa başladı. Səfəvilər bu yeni dövlət modelini qurarkən Ağqoyunlu və Şirvanşahlar kimi əvvəlki dövlətlərin təcrübəsindən də istifadə etdilər.

Səfəvilərin sürətli yüksəlişi təbii olaraq Osmanlıların və Özbəklərin diqqətini çəkdi. Osmanlılar artıq Səfəvi təkkəsinin fəaliyyətlərini Şah Cüneyd və Şah Heydər dövründən etibarən izləməyə başlamışdılar. Şah İsmayıl isə həm Özbəkləri, həm yerli feodalları, həm də Şirvanşahları və Qaraqoyunlu mirasçılarını ard-arda məğlub edərək bir sıra sosioloji miflərin – "Yenilməz İsmayıl" obrazının – formalaşmasına səbəb oldu.

Lakin bu uğurlar Səfəvilərin Osmanlı gücünü yanlış qiymətləndirməsinə gətirib çıxardı. Osmanlı dövləti artıq İstanbulun fəthi ilə imperiya mərhələsinə keçmişdi və müasir silah texnologiyasını – xüsusilə topları – geniş şəkildə istifadə edirdi. Çaldıran döyüşü (1514) Səfəvilərin Osmanlı qarşısında məğlubiyyəti ilə nəticələnsə də, bu, onların süqutu olmadı. Əksinə, bu məğlubiyyət onları daha mütəşəkkil, daha institutsional bir imperiyaya çevrilməyə vadar etdi.

Bu dönüşüm üç əsas dayağa söykənirdi:

1. Ordu – Əvvəlki kimi tayfa və Qızılbaş bəylərinin nəzarətində olan parçalanmış hərbi güc əvəzinə mərkəzləşdirilmiş və dövlətə bağlı bir ordu qurulmalı idi. Qızılbaş bəyləri artıq o qədər güclü idilər ki, istəsəydilər Şahı belə dəyişə bilərdilər. Bu isə imperiya nizamına təhlükə idi.

2. Din – Təkkəvi, sufi, heterodoks bir dini strukturu bir kənara qoyaraq daha mərkəzçi, İmam Cəfər Sadiq və İmam Musa Kazım xəttində olan 12 İmam şiəliyi qurulmalı idi. Bunun üçün Cəbəli Amil bölgəsindən, xüsusən də Mühəqqiq Kərəki kimi alimlər İran dövlətinə gətirildi. Bu alimlər dövlətin nəzarətində olan, avtonomluğu olmayan bir ruhani sinif kimi fəaliyyət göstərdilər.

3. İdarəçilik və Bürokratiya – Səfəvilərin dövlətləşmə prosesində bürokratik quruluş da mühüm yer tutur. İlk mərhələlərdə daha çox yerli ağaların, qəbilə başçılarının və hərbi elitlərin əllərində cəmlənmiş idarəetmə funksiyaları, zamanla mərkəzi hakimiyyətin tələbi ilə tədricən dövlətə tabe bürokratik sistemə çevrilmişdir. Bu keçid prosesində əsas məqsəd, dövlətin yalnız qılınc gücü ilə deyil, həm də təşkilatlanmış idarəetmə strukturları ilə sabitliyini təmin etmək idi.
   

Səfəvilər bu məqsədlə, daha təcrübəli və sivil idarəetmə ənənəsinə malik olan fars və türk mənşəli məmurları sistemə daxil etmiş, sülaləyə sədaqətli yeni idarəçi təbəqə formalaşdırmağa çalışmışdılar. Bu prosesdə, xüsusilə fars dilində səlis və ədəb-ərkan sahibi olan “katib”lər və “vəzir”lər dövlət işlərinin aparılmasında mühüm rol oynamışlar. Beləcə, yalnız dini və hərbi deyil, inzibati baxımdan da daha sistemli və nizamlı bir imperiya qurulmuşdu.

Bu yeni quruluş, həm də dinin və ordunun səlahiyyətlərini balanslaşdırmağa yönəlmişdi. Çünki dini elita ilə hərbi elit arasında yaranan nüfuz mübarizəsi, mərkəzi hakimiyyət üçün zaman-zaman təhlükə mənbəyinə çevrilə bilərdi. Ona görə də dövlət başçısı – yəni Şah – həm dini nüfuzun himayədarı, həm də hərbi komandan kimi iki səlahiyyət arasında tənzimləyici mövqedə dayanmalı idi. Bu baxımdan, Səfəvilər dövründə dövlət başçısının həm zahiri, həm də batini mənalarda bir növ “ilahi kölgə” kimi təqdim olunması, yalnız ideoloji deyil, praktiki idarəetmənin də bir parçası idi.

Qədim İran | Müasir Orta Şərq Tarixi - 4

Mövzunun Önəmi

İranı anlamaq istəyiriksə, təkcə 1979-cu il İslam İnqilabına baxmaq kifayət deyil. Çünki bu cəmiyyətin din, dövlət və cəmiyyət münasibətləri bir günün içində formalaşmayıb. Əksinə, bu münasibətlər qədim dövrlərə, minilliklər boyu inkişaf etmiş bir tarixə dayanır. İranın bu günkü ictimai və siyasi quruluşunu düzgün dəyərləndirmək üçün Sasanilər dövrünə qədər uzanan tarixi zənciri nəzərdən keçirmək vacibdir. İran coğrafiyasının qədim dövrü, təəssüf ki, bizim bölgədə çox da dərindən işlənməyib, tanınmır. Halbuki bu dövr, bugünkü İranın ruhunu anlamaq üçün açar rolu oynayır.

Tarixi Gedişatın Bölümləri

Bu mövzunu mərhələli şəkildə araşdırmaq üçün müxtəlif dövrlərə diqqət yetirmək lazımdır:

• Qədim İran – xüsusilə Sasanilərdən əvvəlki və Sasani dövrü;

• Ərəb fəthləri və İslamın gəlişi;

• Türklərin bölgəyə daxil olması və siyasi ağırlıq qazanması;

• Səfəvilər, Qacarlar, Pəhləvilər dövrləri;

• 1979 İnqilabı və müasir İran.

İlk mərhələdə diqqətimizi Sasani dövrünə və ondan əvvəlki dövlət-din-cəmiyyət münasibətlərinə yönəldəcəyik.

Qədim İranın Coğrafiyası və Əhalisi

“İran” sözü etimoloji baxımdan “Aryan” mənşəlidir. Ari tayfaları bugünkü Pakistan üzərindən Hindistanla sərhəd olan ərazilərdən İrana daxil olmuş və təxminən eramızdan əvvəl VII əsrdə İranın “ürək bölgəsi”nə — yəni şimalda Xəzər dənizi, cənubda Fars körfəzi, qərbdə Anadolu və Mesopotamiya, şərqdə isə dağ və səhralarla əhatələnmiş mərkəzi hissəyə — yerləşmişlər. Bu bölgə son müdafiə xətti kimi qəbul olunurdu. Bu gün İsfahan, Şiraz, Yəzd, Kirman və Qum ətrafı həmin strateji bölgənin tərkib hissəsidir.

Sasanilərdən Əvvəlki Dövlət Formalaşmaları

Bu coğrafiyaya yerləşən Ari tayfaları zamanla siyasi quruluşlar meydana gətirmişdir. Ən tanınmış erkən imperiya Ahamanişlərdir. Bu imperiya genişlənmiş, lakin sürətlə çökmüşdür. Onların süqutundan sonra Medlər və Partlar (Eşkanilər) siyasi səhnəyə çıxmış, daha sonra İsgəndərin hücumları ilə İran coğrafiyası böyük dəyişikliklərə məruz qalmışdır. İsgəndərdən sonra Selevki dövləti yaranmış, lakin zaman keçdikcə bu siyasi varlıqlar zəifləyərək yerini yeni bir gücə – Sasani dövlətinə vermişdir.

Sasani Dövləti: İranın Tarixi Kimliyinin Quruluşu

Sasanilər dövləti Ardəşir Bəbəkan tərəfindən qurulmuş və İran tarixində dönüş nöqtəsi olmuşdur. Bu dövr təkcə siyasi baxımdan deyil, həm də dini və mədəni baxımdan İranın bünövrəsini formalaşdırmışdır. Sasani dövləti teokratik xarakter daşıyırdı – yəni dinlə dövlət bir-birindən ayrılmamışdı. Şahlar ilahi təmsilçi sayılır, idarəetməni Tanrı adına həyata keçirirdilər. Bu ideya “Ferri Yəzdan” adı ilə tanınırdı – Tanrının nuru, ilahi idarəetmə haqqı.

Bu anlayış sonrakı İslam dünyasında da “Zillullah fi’l-Arz” (Allahın yer üzündəki kölgəsi) kimi əks-səda tapmışdır. Xüsusilə Abbasilər dövründə bu siyasi-fəlsəfi konsepsiya Sasani ənənəsinin İslami şəkil almış versiyası kimi dəyərləndirilə bilər.

Zərdüştlük və Sasani Din Sistemi

Sasanilər dövründə Zərdüştlük rəsmi din olmuşdur. Əvvəllər geniş yayılmış Mitra inancı tədricən Zərdüştlüklə əvəzlənmişdir. Zərdüşt peyğəmbər kimi qəbul edilir, onun kitabı “Avestə” müqəddəs mənbə sayılırdı. İslam dövründə bir çox müctəhidlər – o cümlədən İmam Cəfər Sadiq və Əbu Hənifə – Zərdüştləri Əhli Kitab kimi qəbul etmiş, onlara zəmanət hüquqları tanınmışdır. Bu xüsusilə Sasanilərin paytaxtına yaxın olan Kufə və Bəsrə ərazilərində formalaşan fiqh məktəbləri üçün böyük əhəmiyyət daşıyırdı.

İki Qütblü Dünya: Sasani və Bizans Gücləri

Sasani dövləti o dövrün iki böyük gücündən biri idi – digər tərəfdə Bizans dururdu. Bu iki imperiya Anadolu coğrafiyasında birbaşa qarşılaşırdı. Şərqi və cənubi Anadolu bölgələrində tapılan Sasani pulları və şəhər xarabalıqları onların burada nüfuz sahibi olduğunu göstərir.

İslamdan Əvvəlki Ərəb Tayfaları və Sasani Sərhədləri

İslamdan əvvəlki dövrdə ərəb tayfaları Sasani sərhədlərinə yaxın ərazilərdə yaşayan, lakin siyasi cəhətdən təşkilatlanmamış, zaman-zaman sərhəd toqquşmalarında iştirak edən köçəri topluluqlar idi. Çin-Türk sərhəd münasibətlərinə bənzər bir sistem mövcud idi.

İslam və Sasani Dövlətinin Süqutu

İslamın gəlişi ilə ərəblər vahid bir siyasi güc halına gəldi. Xilafətin qurulması, xüsusilə Xəlifə Ömərin dövründəki fəthlər Sasani dövlətinin sonunu gətirdi. 636-cı ildəki Qadisiyyə və 642-ci ildəki Nəhavənd döyüşləri ilə Sasani imperiyası tamamilə süqut etdi. Bu, çox qısa bir zaman ərzində bir qəbilə konfederasiyasının böyük bir imperiyanı çökdürməsi baxımından tarixi baxımdan olduqca diqqətəlayiq bir hadisədir.

İranın “İki Əsrlik Sükutu” və Travması

Sasani imperiyasının süqutu İran cəmiyyətində böyük bir psixoloji sarsıntı yaratdı. Bu dövr İran tarixində “Dukar-ə Sukut” (İki əsrlik sükut) adlandırılır. Şah Yezdcərdin qaçaraq öldürülməsi, sərkərdələrin Hindistana sığınması, elitanın gücsüz qalması ilə müşahidə olunan bu travma, İran xalqında dərin bir yenidən dirçəliş arzusu yaratmışdır. Bu travma bəzən Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Rusiya siyasətindəki reaksiyalarla müqayisə olunur.

Bu çöküş dövrü təqribən 640-cı illərdən başlayaraq 850-ci illərdə Səffarilər və Samanilər kimi ilk yerli İran mənşəli dövlətlərin yaranmasına qədər davam etmişdir.

İranlıların İslamla Qarşılaşması və İki Əsas Nəticə

Bu iki əsrlik sükut dövrü İran xalqının İslamla tanışlığı və birləşməsi dövrüdür. Burada iki əsas nəticəni qeyd etmək olar:

1. İslam Mədəniyyətinin Formalaşmasında İranın Rolu: İlk İslam cəmiyyətlərində yazılı mədəniyyət zəif idi. Lakin Sasani, Bizans və Misir kimi bölgələrdə bu ənənə artıq mövcud idi. İslamın ilk fiqh, kəlam, hədis məktəbləri əsasən İran coğrafiyasında, xüsusilə də İraq bölgəsində təşəkkül tapmışdır.

2. İslamın Mədəniyyəti və İranın İslamlaşması: Bu qarşılıqlı təsir nəticəsində nəinki İran müsəlman oldu, eyni zamanda İslam da İrandan bəhrələndi – siyasi idarəetmə, saray adətləri, hüquq sistemi və mədəniyyət baxımından bir çox yeniliklərlə tanış olundu.