Həsən Sabbah və Qəzali: Ağıl və İmamət Mübahisəsi

Həsən Sabbahın düşüncə sistemi, xüsusilə “Fusuli Ərbaa” (Dörd Fəsil) adlanan əsərində açıq şəkildə görünür. Bu əsər, əslində fars dilində olub, itmiş hesab edilsə də, Şəhristani kimi müəlliflərin əsərlərində qismən qorunub saxlanılıb. Burada Sabbah, bilik əldə etməyin yollarını və rəhbərliyə olan ehtiyacı əsaslandırmağa çalışır. İmam Əbu Həmid əl-Qəzali (r.h) isə, başda Qavasım Batıniyyə və Fəzail Batıniyyə kimi əsərlərində olmaqla, onun bu iddialarına ciddi şəkildə qarşı çıxıb.

Həsən Sabbahın Dörd Fəsil Üzərində Qurulan Fikirləri

Sabbah düşüncələrini dörd əsas mövzu üzərində cəmləyib:

• Birinci Fəsil: Burada o, Allahı tanımağın (mərifətullah) yalnız ağıl ilə deyil, mütləq şəkildə öyrədici vasitəsilə mümkün olduğunu irəli sürür. Onun fikrincə, ağıl təkbaşına həqiqəti daşısa belə, insanlara çatdırılarkən bu, müəllimliyə çevrilir. Necə ki, sənət öyrənmək üçün usta lazımdırsa, Allahı tanımaq üçün də yönləndirici bir müəllim vacibdir. Bu məntiqlə, Sabbah sırf ağıla güvənən kəlamçıları tənqid edir və onların yolunu rədd edir.

• İkinci Fəsil: Burada müəllimin kimliyi müzakirə olunur. Sabbah deyir ki, sıradan bir müəllim kifayət etmir. Çünki adi müəllimlər arasında fikir ayrılığı yaranır və nəticədə həqiqət təhrif olur. Hədis imamlarının belə (məsələn, İmam Malik, Buxari və s.) məsum olmadıqları üçün səhvlərə yol verdiklərini deyir. Bu səbəbdən də, o, yalnız günahsız (məsum) və tam etibarlı bir imamın olmasını zəruri hesab edir.

• Üçüncü və Dördüncü Fəsillər: Bu hissələrdə Sabbah, artıq Şiə İmamət düşüncəsinə yaxınlaşır. Ancaq o, İmamın yalnız ağıl ilə təyin edilə biləcəyini və ya gələcəkdə gələcəyini gözləməyi doğru saymır. Onun nəzərində İmam, əvvəldən açıq şəkildə bəllidir və Allah tərəfindən himayə olunur. Özünü isə birbaşa İmam yox, onun naibi (nümayəndəsi) kimi təqdim edir.

Nəticə olaraq, Həsən Sabbahın əsas mövqeyi budur ki, insanın həqiqətə çatması üçün məsum və doğru İmama ehtiyac qaçılmazdır.

Qəzalinin Bu İddialara Cavabı

Qəzali, Sabbahın bu iddialarını birbaşa tək-tək müzakirə etməkdənsə, əsas ideyanı — bilik nəzəriyyəsini hədəf alır. O, Əl-Qıstasül-Müstəqim əsərində Quranda məntiqi qaydaların mövcudluğunu göstərməklə, “məsum İmam” iddiasını zəiflədir. Fəzail Batıniyyədə isə Batıni təriqətinin gizli yozumlarını və imamət fikrini ətraflı şəkildə təhlil edir. Əsas tənqid platforması isə Qavasım Batıniyyə əsəridir.

Həsən Sabbahın Bilik Haqqındakı İddiaları

Sabbah deyir ki, bilik ya doğrudur, ya da yanlış. Doğru bilik tək olur, yanlış isə çox. Misal üçün, “5 + 5 = 10” doğrudur və birdir. Bundan başqa fərqli cavablar səhvdir. Buradan çıxış edərək, o, ağıla əsaslanan bilik çox olduğu üçün etibarsızdır, amma İmamın dediyi birdir, deməli doğrudur. Bu, əslində sofistlərin ağıl tənqidinə bənzəyir.

Qəzalinin Rəddiyyəsi

Qəzali bu məntiqə müxtəlif nümunələrlə qarşı çıxır:

• Hissiyat Misalı: Hisslər də çox zaman fərqli nəticələr verə bilər (məsələn, bir əşyanı fərqli rəngdə görmək). Amma səhv hisslərdən düzgün nəticə çıxarmaq mümkündür. Eyni məntiqlə, ağıl da səhv edə bilər, amma sağlam düşüncə (nəzər) bu səhvləri düzəldə bilir.

• Çoxluq və Anlaşılmazlıq: Sabbah deyir ki, görməkdə insanlar razılaşır, amma ağıl məsələlərində bölünürlər. Qəzali isə cavab verir ki, görməkdə də mübahisə olur — məsafə, bucaq və s. insanı yanılda bilər. Belə olanda İmamın “bu qırmızıdır” deməsi belə hamının şübhəsini tam aradan qaldırmaz.

• Qiyaslara Qarşı:

  • Birlik-Doğruluq: Sabbah deyir ki, “Doğru birdir, müəllim bir deyir, deməli doğrudur”. Qəzali isə bildirir ki, hər tək iddia doğru ola bilməz. Məsələn, “Tanrı vardır” da birdir, “Tanrı yoxdur” da. Amma biri doğrudur, biri yox. Deməli, tək olmaq yetərli meyar deyil.

  • Çoxluq-Yanlışlıq: Sabbah deyir ki, “Yanlış çoxdur, ağıla əsaslananlar çoxdur, deməli yanlışdır”. Qəzali buna cavab verir ki, çoxluq həmişə yanlış demək deyil. Məsələn, “5 + 5 = 10”, “7 + 3 = 10”, “6 + 4 = 10” — hamısı fərqli, amma doğrudur.

Qəzali son olaraq göstərir ki, Sabbahın özü belə, ağlı və məntiqi tənqid edərkən məntiqdən istifadə edir. Yəni ağılı kənara atmaq istəyərkən belə, ondan yan keçə bilmir. Bu isə ağılı ləğv etmək cəhdinin özü ilə ziddiyyət təşkil etdiyini sübut edir.

Seyyid Şərif Cürcani: İslami Düşüncə və Alim Tipi

Tarixin böyük düşünürlərini təsəvvür etdikdə, onları çox vaxt tək bir fikrə endirilmiş, zamanın gerisində qalmış abidələr kimi görməyə meylliyik. Halbuki bu adların arxasında, dünyanı və həqiqəti anlamaq üçün qurduqları son dərəcə mürəkkəb və heyrətamiz “zehni xəritələr” dayanır. XIV əsrin sonu və XV əsrin əvvəllərində yaşamış Seyyid Şərif Cürcani də, fikirləri ilə bu günün əsas düşüncə tərzinə belə meydan oxuyan böyük beyinlərdən biridir. Bu yazıda onun məntiq, fəlsəfə və mənəviyyatı birləşdirən düşüncə dünyasına baxacaq və bu günün insanı üçün ən sarsıdıcı beş fikrini araşdıracağıq.

“Düşünür” zamanla köhnəlməyən bir addır

Müasir insanın qədim mətnlərə yanaşmasındakı əsas səhvlərdən biri, onları bu günün elmi bilikləri ilə qiymətləndirməkdir. Cürcani nümunəsi bizə bunu xatırladır: düşünürün dəyəri, əsərindəki fizika və ya astronomiya biliklərinin müasir olub-olmaması ilə ölçülməz. Aristotelin səma haqqında bəzi fikirləri bu gün “səhv” sayılır, lakin bu, onun “böyük filosof” olması gerçəyini dəyişmir. Cürcani üçün də eyni hal keçərlidir. Düşünmək — bilikdən çox, biliklə nə edildiyi ilə bağlı bir qabiliyyətdir. Bu qabiliyyət biliklərin doğruluğundan asılı deyil, əksinə “zehni iti və həssas hala gətirən” bir bacarıqdır.
Yəni bir insan düşünürsə, hər dövrdə düşünürdür. Düşünürlük, məlumatın məzmunundan çox, düşüncənin keyfiyyəti ilə bağlıdır.

Təsir dairəsi yalnız Osmanlı deyil, bütün İslam aləmini əhatə edirdi

Seyyid Şərif Cürcani çox vaxt sadəcə “Osmanlı alimlərinə təsiri” ilə yad edilir. Bu, onun intellektual mirasını dar bir çərçivəyə salmaq deməkdir. Əslində isə Cürcani XIV–XV əsrlərdə Osmanlılardan Səfəvilərə, Teymurlulardan Hindistandakı Baburlara qədər uzanan geniş bir coğrafiyada təsir gücünə sahib idi. Bu dövlətlərin hamısının türk sülalələri tərəfindən idarə olunması, Cürcaninin vahid bir mədəniyyət hövzəsinin “qurucu düşünürlərindən” biri olduğunu göstərir. Onun fikirləri yerli bir məktəbin deyil, bütün İslam dünyasında qarşılıq tapan ümumbəşəri bir xarakter daşıyırdı. Bu da onun niyə əsrlərlə oxunduğunu və təsirinin niyə davam etdiyini aydın şəkildə göstərir.

Dörd tip intellektual var və siz onlardan birisiniz

Cürcani bir əsərinin girişində insanlığın həqiqət axtarışını maraqlı bir aydınlıqla təsnif edir. Bu təsnifat bu gün də intellektual mövqeləri anlamaq üçün güclü bir çərçivə təqdim edir. Onun fikrincə bu bölgü iki əsas meyara əsaslanır: istifadə edilən metod və peyğəmbərin gətirdiyi şəriətə bağlılıq. Cürcaninin baxışına görə dörd əsas düşüncə yolu:

• Mütəkəllim (kəlamçı): Peyğəmbərin gətirdiyi prinsipləri əsas istinad nöqtəsi sayaraq, bu zəmində ağıl yürüdən şəxsdir. Bu, təkcə islam kəlamçılarını deyil, xristian və yəhudi ilahiyyatçılarını da əhatə edir. Kəlamçının fərqli cəhəti, ağlın nəticəsini deyil, vəhydən gələn prinsipi əsas qəbul etməsidir. Məsələn, ağıl Tanrının əzəldən bəri yaratdığını düşünə bilər, lakin vəhy bildirir ki, Allah istədiyi vaxt yaradan “ixtiyar sahibi fail”dir — və kəlamçı bunu əsas tutur.

• Məşşai filosof (rasional filosof): Peyğəmbərin gətirdiyi prinsiplərdən asılı olmadan, yalnız ağıl vasitəsilə həqiqətə çatmağa çalışan şəxsdir. Bu, onun dinə inanmadığı mənasına gəlmir — İbn Sina kimi filosoflar həm də dindar idilər. Lakin onlar vəhyi ağıl işığında, simvolik və məcazi şəkildə şərh etməyə meyillidirlər.

• Mütəşərri sufi: Burada Cürcani anlayışı daraldır — ümumi “peyğəmbər şəriəti” deyil, xüsusilə “Hz. Muhəmmədin şəriətinə” tam bağlı şəkildə, mənəvi təmizlənmə və riyazət yolu ilə həqiqətə çatmağa çalışan şəxsdir.

• İşraqi filosof (mistik filosof): Hər hansı bir dinə və ya şəriətə bağlı olmadan, ümumbəşəri mənəvi intizam və riyazət vasitəsilə həqiqətə yetişmək istəyən şəxsdir.

Belə bir insan və bilik bölgüsünün əsərinin girişində yer alması belə, Cürcaninin düşüncə xəritəsinin nə qədər bütöv və orijinal olduğunu göstərir.

Ağlın öz daxilində sərhədi var — zehin duyğuların və vəhmin əsiri ola bilər

Cürcaninin fikrincə, insan ruhu iki əsas gücə malikdir: qeybi aləmə yönələn Nəzəri Qüvvə (Teorik ağıl) və maddi aləmə baxan Əməli Qüvvə (Praktik ağıl). Tamamilə ağla əsaslanan nəzəri yolun iki əsas məhdudiyyəti var:

1. Hisslərə asılılıq: Ağıl bilik hasil etmək üçün xarici dünyadan gələn duyğu məlumatlarına möhtacdır. Bu məlumatlarla işləyərək ümumiləşdirir, fərqləri və oxşarlıqları müəyyən edir. Amma bu üsul həqiqətin yalnız hisslərlə məhdud hissəsini dərk etməyə imkan verir.

2. Vəhmin aldatması: Daxili duyğulardan biri olan vəhm, bəzən yanlış mühakimələr doğura bilər. İmam Qəzalinin də qeyd etdiyi kimi, filosofların “qəti dəlil” hesab etdikləri bir çox nəticə, əslində vəhmin məhsulu ola bilər. Cürcaniyə görə ağıl təkbaşına bu təhlükədən qurtula bilməz.

Həqiqətə aparan ən üstün yol, cilalanmış bir aynadır – məntiq zənciri deyil

Cürcani ağıl yolunu mənəvi təmizlənmə ilə müqayisə edərkən sarsıdıcı bir nəticəyə gəlir.
Filosofların izlədiyi Nəzəri Ağıl Yolu dörd mərhələdən ibarətdir:

1. Həyulani ağıl: Biliklə hələ formalaşmamış potensial hal.

2. Bilmələkə ağıl: Aydın, öz-özünə məlum olan bilgilərin mənimsənilməsi mərhələsi.

3. Bilfel ağıl: Bu bilgilərlə elmlərin öyrənildiyi, ağlın fəal şəkildə işlədiyi mərhələ.

4. Müstəfəd ağıl: Ağlın ən yüksək mərhələsi – metafizik həqiqətlərin idrakı.

Sufilərin izlədiyi Əməli Ağıl (Mənəvi yol) isə belədir:

1. Zahiri aləmi şəriətlə bəzəmək – dini əmrlərə ciddi riayət.

2. Batini aləmi təmizləmək – qəlbi kin, təkəbbür və paxıllıqdan arındırmaq.

3. Ruhun ayna halına gəlməsi – təmizlənmiş ruhun ilahi aləmi əks etdirməsi.

4. Davamlılıq – bu halın sabitləşməsi və qalıcı hala gəlməsi.

Cürcaniyə görə, nəzəri ağlın zirvəsi olan Müstəfəd Ağıl, mənəvi yolun yalnız üçüncü mərhələsinə bərabərdir. Dördüncü mərhələ – yəni qalıcı mənəvi idrak – ağlın təkbaşına yetişə bilməyəcəyi zirvədir. Bu mərhələyə çatmaqda Hz. Peyğəmbər (sav) və onun yolunu izləyən kamil mürşidlərin rolu əsasdır.

Nəticə: Parçalanmış dünyaya bütöv baxış təklifi

Seyyid Şərif Cürcaninin düşüncə sistemi, bu günün parçalayıcı ixtisaslaşma dünyasından fərqli olaraq, bütöv bir baxış təqdim edir. O, ağıl, vəhy və mənəvi təcrübəni bir-birinə qarşı qoymur, əksinə hamısını “insan-i kamil” (yetkin insan) anlayışı çərçivəsində birləşdirir.

Düşüncələrimiz Dardır?

Ümmət olaraq əsrlərdir içində olduğumuz əsas problemlərdən biri düşüncə sahəsində yaşanan daralma olmuşdur. Halbuki əlimizdə Qurani-Kərim kimi ilahi bir rəhbər və Peyğəmbərimizin (s.ə.s) sünnəsi kimi əvəzsiz bir miras varkən, bu darlıq səbəbilə nəinki bəşəriyyətə bir töhfə verə bilmişik, hətta bir çox sahədə durğunluq və məhsuldarlıqdan uzaq bir mənzərə ilə üzləşmişik.

Bu intellektual durğunluğun səbəbləri çoxdur. Ən önəmlilərindən biri isə tariximizin şanlı səhifələrinə həddindən artıq bağlanaraq, "atalarımız belə idi, biz də onların davamçılarıyıq" deyə özümüzü rahatlatmaqla yetinməyimizdir. Halbuki tarix, bizə yeni tarixlər yazmaq üçün bir təkan olmalı idi. Lakin təəssüf ki, bəzi çevrələr bu bağlılığı manipulyasiya vasitəsinə çevirərək, bizi kiçik düşüncələrə yönəltmiş, böyük ideallardan uzaqlaşdırmışdır.

Bu dar düşüncə mühiti nəticəsində, "Nəbəvi üfüq" adlanan o ali peyğəmbər baxışına yaxınlaşa bilməmiş və insanlığa yol göstərəcək məzmunlar istehsal edə bilməmişik. Bu vəziyyət, Ümmət-i Muhəmmədin (s.ə.s) qarşı-qarşıya olduğu ən böyük imtahanlardan biri olaraq, zamanın çətinliklərinə boyun əymək və "şərait belədir, nə edək" deyə təslimiyyət göstərmək şəklində təzahür edir. Bu təslimiyyətin nəticələrindən biri də, fiqhi bir rüxsət olaraq "əhvəni şər"ə razı olmaqdır. Ancaq bu hal, küfrə, batilə və zülmə qarşı qəlbdə heç bir razılıq və məhəbbət bəslənməməsi prinsipi ilə ziddiyyət təşkil edir. Çünki "əhvəni şər" məsələsi əslində iki şərdən ən az şər olanını seçməkdir, yoxsa heç bir halda şərrə razı olmaq deyil. Ən böyük zərərlərin bəzən bizə ən yaxın olan çevrələrdən gəlməsi və bunun çox ağır nəticələr doğurması isə artıq acı bir təcrübə olaraq qarşımızda durur.

Bu vəziyyətdən çıxış yolları da açıq şəkildə ortadadır:

1. Nəbəvi və Qurani Üfüqə Yaxınlaşmaq:
Düşüncə baxışımızı Qurani-Kərimin və Rəsulullahın (s.ə.s) göstərdiyi istiqamətə yönəltmədən, indiki zamanın imkanlarını dəyərləndirmək və gələcəyə dair bir yol xəritəsi cızmaq mümkün deyil. Şəraitin məcburiyyətlərini qədərimiz kimi qəbul etmək əvəzinə, onları imkan olaraq dəyərləndirməliyik. Nəbəvi üfüq bizə bunu öyrədir.

2. Səfər və Zehni Açılış:
Peyğəmbərimizin (sav) "Səfər edin, sağlamlıq tapın" (Əhməd b. Hənbəl) buyuruşu yalnız fiziki sağlamlıqla deyil, zehni sağlamlıqla da əlaqəlidir. Səfərin insana qazandırdığı bəzi mühüm faydalar bunlardır:

• Dar düşüncələri və fanatik yanaşmaları aradan qaldırmaq,

• Qərəzlilikdən xilas olmaq,

• Dünyanın yalnız öz çevrəmizdən ibarət olmadığını dərk etmək,

• Kimlərin dost, kimlərin düşmən olduğunu tanımaq,

• Dəyişən zaman və şərtlərə dair məlumat qazanmaq.

Görüldüyü kimi, tanıdıqca insanın baxış bucağı genişlənir və bu genişlik, mövcud şəraitə uyğun məsuliyyətli bir müsəlman şəxsiyyətinin formalaşmasına kömək edir.

3. Yönləndirmələrə Razı Qalmamaq:
Bizə təqdim olunan məhdud və dayanıqsız yönləndirmələrlə kifayətlənmək yerinə, Qurani və Nəbəvi mənbələrə qəlbimizi, ağlımızı və düşüncəmizi açmalı, bu mənbələrdən qidalanmalıyıq. Əks halda, başqalarının gətirdikləri fikirlərlə məşğul olar və öz yolumuzu itirərik.

Nəticə etibarilə, bu daralmış fikri mühiti aşmaq üçün keçmişimizin zəngin irsindən düzgün istifadə etməyə, sadələşdirilmiş, dayanıqsız qavramlardan uzaq durmağa və ən əsası, Qurani-Kərim və sünnənin işığında öz düşüncə üfüqümüzü genişləndirməyə ehtiyac vardır. Unutmamalıyıq ki, səfər yalnız fiziki bir hərəkət deyil, həm də ağlın və ruhun bir genişlənməsidir.

Düşüncə sahəsindəki inkişaf, kiçik bir çayın axıb böyük dənizə çatması kimidir. Kiçik çay olaraq qalmaq, məhdudiyyətlər içində boğulmaq deməkdir. Ancaq dənizə çıxmaq, sonsuzluğa açılan imkanlara qovuşmaq və orada öz yolumuzu müəyyənləşdirmək deməkdir. Beləliklə, zamanın dalğalarına təslim olmaq yerinə, istiqamətimizi özümüz təyin edərək irəliləyə bilərik.