İslam İqtisadında Əmək, Kar və Qazanc Əsasları | İslam İqtisadına Giriş - 10

İslam hüququnda iqtisadi həyatın əsas hərəkətverici amillərindən biri olan mənfəət, kapital ilə əməyin birləşməsi nəticəsində ortaya çıxan artım – yəni “nəma” kimi izah olunur. Klassik mənbələrdə mənfəət anlayışı yalnız ticarətlə məhdudlaşdırılmır; sənaye, kənd təsərrüfatı və xidmət sahələrində əldə edilən hər cür legitim artımı da əhatə edir. Fiqh ədəbiyyatında bu artım muttəsil (əsas mala bitişik artım) və munfəsil (əsasdan ayrılan artım) olmaqla iki yerə bölünür. Mənfəət isə mahiyyət etibarilə əsas malın özündən törəməyən və munfəsil artım kateqoriyasına daxil edilir.

Fiqhin Bütövlüyü və Mənfəət Anlayışı

İslam hüququnda mənfəət məsələsini düzgün anlamaq üçün fiqhi parçalanmış şəkildə deyil, bütöv bir sistem kimi dəyərləndirmək lazımdır. Bu baxımdan mənfəət mövzusu yalnız ticarət və müaməlat çərçivəsində deyil, eyni zamanda zəkat, şəriklik və xüsusilə də müdarabə kimi sahələr kontekstində də nəzərdən keçirilməlidir.

Mənfəət Əldə Etmənin Şəri Əsası

İslam hüququnda mənfəətin legitimliyi birbaşa ticarətin halal buyurulması ilə əlaqəlidir (Bəqərə, 275). Mənfəət olmadan iqtisadi fəaliyyətin davamlılığı və inkişafı mümkün hesab edilmir. Fiqhi mənbələrə görə bir şəxsin mənfəət üzərində haqq iddia edə bilməsi üçün aşağıdakı üç əsasdan ən azı birinə sahib olması zəruridir:

1. Sərmayə – Kapital sahibinin sərmayəsində baş verən artıma sahib çıxması təbii və hüquqi baxımdan əsaslıdır.
2. Əmək – Mudarib və ya icraçı şəxs kimi əməyini ortaya qoyanların əldə etdiyi qazancdır.
3. Məsuliyyət və risk – Şəxs işi birbaşa görməsə belə, onun məsuliyyətini və riskini üzərinə götürürsə, bu halda qazanc əldə etməsi legitim sayılır.

Mənfəət və Ödəniş Arasındakı Fərqlər

İslam iqtisadi düşüncəsində mənfəət ilə əmək haqqı (ödəniş) arasında aydın və prinsipial fərqlər mövcuddur:

• Müəyyənlik: Ödəniş əvvəlcədən müəyyən və sabitdir, mənfəət isə nəticəyə bağlı olaraq dəyişkəndir.
• Risk amili: Mənfəət risklə birgə mövcuddur; sermayə üzərində risk olmadan mənfəətdən danışmaq olmaz. Halbuki işçi müəyyən müddət ərzində işə hazır olduğu təqdirdə, faktiki iş görməsə belə, əmək haqqına haqq qazana bilər.
• Sərmayə ilə əlaqə: Tacir əvvəlcə sərmayəsini qoruyub saxlamalıdır ki, sonradan mənfəətdən söz açılsın.

Əmək Sahiblərinin Hüquqi Statusu: Əcir-i Xas və Əcir-i Müştərək

Əməyi ilə çalışan şəxslər fiqhdə iki əsas kateqoriyaya bölünür və onların hüquqi məsuliyyəti fərqli şəkildə qiymətləndirilir:

• Əcir-i Xas – Yalnız bir şəxsə və ya quruma bağlı şəkildə çalışan işçilərdir (məsələn, dövlət qulluqçusu, ofisiant). Bu şəxslər “əmin” sayılır; yəni qəsd və ya səhlənkarlıq olmadığı müddətcə meydana gələn zərərə görə məsul tutulmurlar.
• Əcir-i Müştərək – Dərzi, dülgər kimi hər kəs üçün işləyən müstəqil sənətkarlardır. Əslində bunlar da əmanətçi hesab edilsələr də, ictimai etimadı qorumaq məqsədilə fiqhdə istihsan yolu ilə, qəsdləri olmasa belə, təhvil aldıqları mala dəyən zərərə görə məsuliyyət daşıdıqları qəbul edilmişdir.

Mal, Mülkiyyət və Maliyyə Sistemi: Vəqf və Zəkat Qurumlarının Rolu | İslam İqtisadına Giriş - 9

İslam iqtisadı ümumiyyətlə bazar proseslərinə və iqtisadi fəaliyyətə sırf texniki bir sahə kimi yanaşmır; burada mənəvi ölçü hər şeydən öncə gəlir. Əvvəlki yazılarda bazarın mahiyyəti, bazarda iştirak edən aktyorlar, qiymətin necə yarandığı (ərz–tələb qanunları çərçivəsində) və “ədalətli qiymət” kimi mövzulara toxunmuşduq. Bu dəfə isə diqqəti bazarda alınıb-satılan mal anlayışına və bu bazarın mənəvi tərəfini ayaqda saxlayan iki əsas instituta – zəkat və vəqflərə – yönəldəcəyik. İqtisadi baxımdan malın iki başlıca şərti var: mənbəyi halal olmalıdır və istifadəsi ədalətli şəkildə həyata keçirilməlidir.

Kapitalist Sistem və İslam İqtisadında Mülkiyyət Fərqi

Bugünkü dünyada hakim olan kapitalist sistemdə mülkiyyət tamamilə fərdi haqq kimi görülür. İnsan sahib olduğu mal üzərində limitsiz sərəncam hüququna malikdir və bu sərəncamı etik olaraq məhdudlaşdıran xarici çərçivə – demək olar ki – yoxdur. Əksinə, xüsusi mülkiyyət az qala toxunulmaz bir dəyər kimi müdafiə olunur. İslam iqtisadında isə mülkiyyət anlayışı daha genişdir. Kapitalist yanaşmada mülkiyyət iki kateqoriyaya – şəxsi və dövlət mülkiyyətinə – bölündüyü halda, İslam iqtisadi düşüncəsində bunun üstünə üçüncü bir qat əlavə olunur: cəmiyyətin mülkiyyəti. İslamda insanın mülkiyyəti var, amma həmin mülkiyyət üzərində sərəncamı tam sərbəst deyil. Çünki mal həm də bir əmanətdir və əmanət sahibi həmin varlığı ədaləti qorumaq, yenidən bölüşdürməyi nəzərdə tutan mənəvi prinsiplərə uyğun istifadə etməlidir. Bu baxış insanı təkcə istehlak edən varlıq olaraq deyil, həm də yerdə ədaləti bərpa edən bir məsuliyyət sahibi kimi təqdim edir.

Vəqflər – Cəmiyyət Mülkiyyətinin Canlı Forması

Cəmiyyət mülkiyyəti dedikdə nə tamamilə fərdi mülkiyyət, nə də dövlətə aid olan bir sahə nəzərdə tutulur. Bu üçüncü kateqoriya ən bariz şəkildə vəqflərdə təcəssüm edir. Vəqflərin sahib olduğu mülklər ümumi mənafe üçün qorunan və idarə olunan bir cəmiyyət əmanətidir. Tarixi təcrübə göstərir ki, vəqflər müsəlman cəmiyyətlərində son dərəcə həyati funksiyalar yerinə yetiriblər. Onlar bazarda balanslaşdırıcı rol oynayıb, ədalətin yenidən qurulmasına xidmət edib, ehtiyacı olanların resurslara çıxışını asanlaşdırıblar. Başqa sözlə, vəqflər mülkiyyətin sadəcə yığılması deyil, cəmiyyətin rifahına yönəlməsi üçün institusional zəmin yaradıblar.

Zəkat və İctimai Ədalət

Dövlətin vergi toplamaq hüququ var və bu vergilər ümumi xeyir naminə istifadə edilir. Lakin İslam tarixində zəkat təkcə fərdi ibadət olmayıb, cəmiyyətin resurs bölgüsünü tənzimləyən ictimai institut kimi formalaşıb. Zəkat insanların sərvətinin müəyyən qisminin ehtiyacı olanlarla paylaşılmasını tələb edir. Bazar mexanizmləri isə öz-özünə işlədikdə ədalətli bölgü təmin etmir; onların məqsədi daha çox səmərəlilikdir, ədalət yox. Bu səbəbdən, İslam iqtisadiyyatında zəkat və vəqf kimi qurumlar bazarı tamamlayan və cəmiyyətin sosial toxumasını qoruyan mexanizmlər kimi çıxış edir.

Zəkatın İqtisadi Təsirləri

Zəkatın təkcə sosial tərəfi yoxdur, eyni zamanda iqtisadi dinamizmi artıran bir təsiri də var. Zəkat atıl qalmış, yəni dövriyyədən kənarda saxlanılan sərvət üzərindən verildiyi üçün, kapitalın hərəkətsiz qalmasını əngəlləyir. Beləcə, pulun bazara qayıtmasını təşviq edir. Xüsusən böhran dövrlərində insanlar sərvətlərini “dondurmağa” meyillənir və bu, iqtisadi durğunluq yaradır. Pulun dövriyyədən çəkilməsi kreditləri bahalaşdırır, faizlər yüksəlir və ağır borclanma mühiti formalaşır. Zəkatın yerinə yetirilməməsi bu vəziyyəti daha da kəskinləşdirə bilər. Əksinə, zəkat aktiv şəkildə tətbiq edildikdə həm istehsal, həm məşğulluq, həm də ümumi rifah səviyyəsi yüksələ bilir.

Zəkat və Böyümə Məntiqi

Müasir iqtisadiyyat adətən böyümə mərkəzlidir və bu böyümə üçün sərvətin böyük korporasiyalarda yığılması effektiv sayılır. Bu baxış ilə yanaşdıqda, zəkatın sərvəti “bölən” mahiyyəti ilk baxışda mübahisəli görünə bilər. Amma böyümənin tək ölçü olmadığını, ədalətlə balanslanmış bir inkişafın vacib olduğunu qəbul etdikdə, zəkatın rolu daha aydın olur. Zəkat, sərvətin yalnız müəyyən əllərdə toplanmasının qarşısını alır və ümumi rifahın geniş bir təbəqəyə yayılmasına şərait yaradır.

Maliyyə Sistemi və Gələcək Perspektiv

Bazar tamamilə sərbəst buraxıldıqda və fərdi mülkiyyət toxunulmaz hala gətirildikdə, ədalət və bölgü ilə bağlı ciddi çətinliklər ortaya çıxır. Buna görə də, zəkat və vəqf kimi sosial institutların yenidən gücləndirilməsi zəruridir. Bu gün qlobal sistem dəyişməsə belə, müsəlman cəmiyyətləri mövcud quruluşun içində alternativ institusional modellər yarada bilərlər. İslam maliyyə sistemi, xüsusilə iştirak bankçılığı, İslam sosial maliyyəsi, həmçinin kapital və səhm bazarlarında etik modellər bu istiqamətdə böyük potensiala malikdir. Türkiyə, Malayziya, İndoneziya və Körfəz ölkələri kimi yerlərdə bu institutların inkişafı bunun açıq nümunəsidir.

İslam İqtisadında Bazar və Əxlaq | İslam İqtisadına Giriş - 8

İslam iqtisadı, bazarın yalnız iqtisadi qanunlarla deyil, daha yüksək mənəvi prinsiplərlə idarə olunmalı olduğunu irəli sürərək, geniş yayılan iqtisadi düşüncədən fərqlənən alternativ bir yanaşma təklif edir.

Bazar dedikdə, gündəlik həyatda ən çox alqı-satqının həyata keçirildiyi məkan nəzərdə tutulur. Tarixən bu, insanların malları bir araya gətirib ticarət etdiyi fiziki bir yer idi. Bugün isə rəqəmsal platformalar da bu anlayışa daxildir. Əsas məqam odur ki, dəyəri olan hər hansı bir şey bazarda alınıb-satıla bilər. Bazarların müxtəlif növləri mövcuddur:

– səhm bazarları,

– neft bazarı,

– kənd təsərrüfatı məhsulları bazarı,

– metal bazarları və s.

Bazarın əsas iştirakçıları isə bunlardır:

• istehsalçılar,

• istehlakçılar,

• investorlar və əmanət sahibləri,

• sahibkarlar və dövlət,

• ən geniş mənada isə cəmiyyətin özü. Çünki cəmiyyətin mövcudluğu etik, ədalət və məsuliyyət kimi mövzuları qaçılmaz edir.

Ümumi iqtisadi yanaşmaya görə, qiymətlər bazarda təklif və tələbin qarşılıqlı təsiri ilə ortaya çıxır. Bir mala tələbin artması adətən onun qiymətini qaldırır, bolluq və qıtlıq isə qiyməti müəyyən edən əsas faktorlardır: çox olan ucuz, az olan isə bahalı olur. Ərz və tələb müəyyən bir nöqtədə kəsişəndə “tarazlıq qiyməti” yaranır və bazar iştirakçıları adətən bu qiymətlə hərəkət edirlər. Qiymət dəyişdikcə yeni tarazlıq nöqtələri meydana gəlir. Yayğın iqtisadi fikrə görə, bazar azad buraxıldıqda özünü tənzimləyə bilir və ən yüksək səmərəliliyi təmin edir. Buna görə də iqtisadi artım və rifahın artırılması üçün bazarın mümkün qədər sərbəst olması lazım olduğu düşünülür.

Tarazlıq qiyməti iqtisadi cəhətdən “səmərəli” ola bilər, amma “ədalətli” olub-olmaması ayrıca bir mübahisə doğurur. Ədalət anlayışı subyektiv olduğundan, “ədalət kimin baxışına görə?” sualı ortaya çıxır. Neoklassik iqtisadi məktəb bazarın maksimum azad olmasını, xarici müdaxilənin minimuma endirilməsini müdafiə edir. Əks mövqedə duranlar isə bildirirlər ki, bazarda müəyyən problemlər yarandıqda (məsələn, mənfi xarici təsirlər, inhisarlar və s.) məhdud müdaxilə tələb oluna bilər. Bu iki yanaşma bir-birinə tam zidd deyil; sadəcə, müdaxilənin nə zaman və hansı çərçivədə edilməli olduğunu fərqli şəkildə izah edirlər. Xüsusilə fövqəladə hallarda – təbii fəlakət, qıtlıq, siyasi və sosial sarsıntılar – yaranan qiymətlərin real vəziyyəti əks etdirmədiyi düşünülürsə, müdaxilə zəruri sayılır.

İslam iqtisadı bazarın tamamilə özbaşına buraxılması fikrini qəbul etmir. Bazarın sərbəstliyi mümkündür, amma bu sərbəstlik İslam əxlaqının müəyyənləşdirdiyi prinsiplərlə məhdudlaşdırılır. İslam iqtisadi düşüncəsinə görə:

– bazar bəzən sərbəst buraxıla bilər,

– lazım gəldikdə isə müdaxilə oluna bilər.

Bu qərarı verən əsas meyar bazarın iş prinsiplərinin İslam əxlaqına uyğun olub-olmamasıdır. Tarixi nümunələr bunu aydın şəkildə göstərir:

1. Peyğəmbər (sav) dövrü – narh qoyulmasının qadağan edilməsi: Sahabələr qiymət artımına görə dövlətin qiymətləri tənzimləməsini istəsələr də, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) qiymətlərin təbii şəkildə formalaşmalı olduğunu bildirib.
2. Hz. Ömər (r.a) dövrü – müdaxilə: Eyni tip qiymət artımı zamanı Hz. Ömər bazara müdaxilə etməyi vacib görüb.

Bu iki nümunə ziddiyyət yaratmır; əksinə, bazarın bəzən sərbəst, bəzən nəzarət altında olmasının ümumi mənəvi çərçivəyə uyğun olaraq dəyişdiyini göstərir.

Klassik iqtisadi düşüncə hər kəsin öz marağını maksimumlaşdırmağa çalışdığını qəbul edir. Amma təcrübə göstərir ki, hər kəs yalnız öz marağının arxasınca getdikdə maraqlar birləşmir, ziddiyyətlər yaranır və sistem pozulur. Bu qarşıdurmanın əsas səbəblərindən biri bazarda mənəvi məsuliyyətin olmamasıdır. İnsanlar sadəcə öz mənfəətini düşünür və daha geniş məsuliyyət daşımalı olduğunu unudurlar. Tarixdə baş verən və müasir dövrdə təkrarlanan böhranların çoxu texniki deyil, etik boşluqlardan qaynaqlanır. İslam iqtisadı isə bütün iqtisadi fəaliyyətlərin mənəvi prinsiplərlə uyğulaşdırılmasını vacib sayır. Bu prinsiplər şəxsi maraqları cəmiyyətin ümumi xeyri ilə birləşdirən yeganə real çərçivədir.

Bu gün kapitalist sistemin yaratdığı problemlər – gəlir bərabərsizliyi, işsizlik, yoxsulluq – səbəbilə “Davamlı İnkişaf Məqsədləri”, “Qapsayıcı Kapitalizm” kimi müxtəlif ideyalar ortaya atılıb. Bu modellər müəyyən mənəvi elementlər daşısa da, bazarın əxlaqa qarşı neytral yanaşmasını dəyişmədiyi üçün köklü həll verə bilmir. Müsəlman dünyası isə siyasi və iqtisadi müstəqillik qazandıqdan sonra, tamamilə özünə məxsus, İslam əxlaqı üzərində qurulan alternativ iqtisadi sistemi formalaşdırmaq üçün axtarışdadır. Bunun ən konkret nümunələri İslam bankçılığı və İslam maliyyəsinə aid qurumların inkişafıdır.

Riba və Faiz Münasibəti - 2 | İslam İqtisadına Giriş - 7

Faiz, sadə və ya mürəkkəb olması fərq etmədən İslam hüququnda qadağandır. Əvvəlki yazılarda əsasən Ribəl-Cahiliyyə'ni (borc ribası) müzakirə etdik. Bununla yanaşı, Sünnə ilə qadağan olunan Ribəl-Əqd (alış-veriş faizi) də iki əsas formaya bölünür:

1. Artıq faizi (Ribəl-Fadl)

2. Verəsiye faizi (Ribən-Nəsiyə)

Bu növlər, xüsusən dəyişmə (trampa) iqtisadiyyatının geniş yayıldığı dövrlərdə ortaya çıxıb və günümüzdə döviz əməliyyatlarında da müşahidə edilə bilir.

Ribəl-Əqd və Əşya-i Sittə Hədisi

Alış-veriş faizinə dair fiqh ədəbiyyatında əsas dayaq Əşya-i Sittə (altı mal) hədisidir. Fiqh alimləri bu yasağı, insanları faizə düşməkdən qorumaq və borc faizinə gedən yolları bağlamaq üçün qoyulmuş bir tədbir kimi qiymətləndiriblər.

Ubadə bin Samitdən rəvayət olunan hədisdə Hz. Peyğəmbər (s.a.v.) buyurur:
“Qızıl qızıl ilə, gümüş gümüş ilə, buğda buğda ilə, arpa arpa ilə, xurma xurma ilə və duz duz ilə dəyişdirilərkən bərabər və nağd olmalıdır. Amma bu altı mal fərqli növ əşyalarla dəyişdirilərsə, yalnız nağd olmaq şərti ilə istədiyiniz kimi satın.”

Fəqihlərin İllət Təyini

Altı əşya üzrə faiz meydana gəldiyi məsələsində alimlər arasında fikir birliyi olsa da, qadağanın bu altı mal ilə məhdud olub-olmaması mövzusunda fərqlilik var:

1. Zahiri məzhəbi və bəzi alimlər: Faiz yalnız bu altı mal ilə məhduddur. Məsələn, düyü və ya mərcimək kimi malların mübadiləsi bu qadağaya daxil deyil.

2. Dörd məzhəbin də daxil olduğu hakim fikir: Riba qadağası yalnız altı mal ilə məhdudlaşmır. Alimlər, bu altı maldakı ortaq səbəbi (illət) taparaq yasağın sərhədlərini genişləndiriblər.

Məzhəb və illət fərqlilikləri:

• Hənəfi və Hənbəli: Qızıl və gümüş üçün cinsin eyniliyi, digər dörd mal üçün isə ölçü birliyi (vəzn və keyl) illət sayılır. Bu şərtlə mübadilə edərkən bərabər və nağd olmalıdır.

• Maliki: Altı malı iki qrupa ayırır: Səməniyət (pul olma) və Tamiiyə (qida maddəsi olma). Eyni qida maddələri dəyişdirilirsə, bərabər və nağd olmalı, fərqli qida maddələri isə yalnız nağd olmaq şərti ilə dəyişdirilə bilər.

Qadağanın Məqsədi və İqtisadi Niyyət

Fiqh alimləri, bu hədisi dəyişmə iqtisadiyyatının yayğın olduğu dövrdə faizə yol açacaq əməliyyatları məhdudlaşdırmaq üçün qoyulmuş qaydalar kimi qiymətləndiriblər. Məqsəd eyni mübadiləni azaltmaq və pul iqtisadiyyatını təşviq etmək idi. Məsələn, 2 kilo quru xurmanın qarşılığında 1 kilo yaş xurma almaq qadağan edilib; Hz. Peyğəmbərin (sav) tövsiyəsi ilə “quru xurmanı pulla sat, yaş xurmanı da pulla al” prinsipi bazarın formalaşmasına və malların qiymətinin müəyyən olunmasına xidmət edib. Müasir dövrdə isə pul iqtisadiyyatının geniş yayılması səbəbindən alış-veriş faizi əsas problem yaratmır. Mal və pul əməliyyatları: Burada bir tərəf mal, digəri pul olduğu halda verəsiyə faizi qadağasına aid deyil. Mal nağd, pul verəsiyə (müddətli satış) və ya pul nağd, mal verəsiyə (sələm) şəklində alış-veriş caizdir.

Borc və Faizlə Bağlı Digər Prinsiplər

“Mənfəət təmin edən hər borc faiz sayılır” – fəqihlər tərəfindən faiz şübhəsindən qaçmaq üçün əsas prinsip kimi göstərilib. Burada əsas ölçü, mənfəətin şərt qoyulmasıdır. Şərtsiz olaraq borclu tərəfindən könüllü verilən əlavə riba sayılmır. Amma əgər hədiyyə və əlavə ödənişlər vərdiş halına gəlibsə və borc verərkən gözlənti yaranırsa, şərtsiz olsa da faiz kimi qiymətləndirilə bilər və qiymətləndirilir də.

Qarz-əqdi (borc vermə): Bu, ticari əməliyyatdan çox, qarşılıqsız yaxşılıq (təbərrü) məqsədli olduğu üçün faiz müzakirələrinə birbaşa aid deyil.

Darül-Hərb və Faizin Tətbiqi

Bəzi mənbələr Darül-Hərb (İslam hüququnun tətbiq olunmadığı yer) üçün faizin mövcud olacağını müzakirə etsə də, bu mövzu mübahisəlidir. Darül-İslam və Darül-Hərb fərqi, alimlərin öz dövrlərində tətbiq etdikləri bir ictihad üsuludur və hədislərdə açıq şəkildə qeyd olunmur. Günümüzdə hakim fikir budur ki, faiz hər yerdə, Darül-Hərb və Darül-İslam fərqi olmadan mövcuddur. Darül-Hərb kimi qəbul üçün isə orada müsəlmanların tam təhlükəsiz və azad yaşaya bilməsi mümkün olmamalıdır. Əgər İslam hüququ tətbiq olunmasa da, xüsusi hüquq, ailə hüququ, ibadətlər və bayramlar rahat şəkildə həyata keçirilirsə, həmin ölkəni Darül-Hərb saymaq düzgün deyil. Bu səbəbdən “Darül-Hərbdə faiz caizdir” deyə bir fikir müasir hakim fikir hesab olunmur.

Riba və Faiz Münasibəti | İslam İqtisadına Giriş - 6

İslam hüququ (fiqh) ilə müasir iqtisadiyyat ribanı/faizi çox vaxt oxşar çərçivədə müzakirə etsə də, hər iki sahədə anlayışlar tam eyni deyil. Klassik fiqh alimləri öz dövrlərinin şərtlərinə uyğun olaraq dünyanı iki kateqoriyaya bölmüşdülər: Darül-İslam (İslam hüququnun hakim olduğu ərazilər) və Darül-Hərb (İslam hüququnun tətbiq olunmadığı yerlər). Lakin nəticə etibarı ilə faiz sözləşməyə bağlı bir əməliyyatdır və tərəflərdən birinə qarşılıqsız artığın şərt qoyulması deməkdir. Bu nöqtədə fəqihlər xüsusi vurğulayırlar ki, qarşı tərəfin kimliyi – məsələn, əməliyyatın mərkəzi banka qarşı edilməsi – faizi faiz olmaqdan çıxarmır. Hənəfi məzhəbinin ümumi mövqeyinə görə, faiz harada olursa-olsun faizdir.

İqtisadiyyatda “faiz” ilə fiqhdəki “faiz” anlayışları müəyyən ortaq nöqtələrə malik olsa da, fiqh baxımından faizə daxil edilən, amma iqtisadiyyatda bu şəkildə qiymətləndirilməyən hallar da var.

Fiqhin faiz saydığı, iqtisadiyyatın isə faiz kimi görmədiyi nümunələr:

• Müddətli valyuta və qızıl əməliyyatları.
İqtisadiyyatda bu, adi bir mübadilə əməliyyatı sayılır. Amma fiqhdə müddət fərqi olduğu üçün “nəsiyə ribası” kateqoriyasına düşür. Məsələn, 100 dollar verib qarşılığını bir ay sonra AZN almaq bu qəbildəndir.

• Borcla yanaşı əlavə şərt qoyulan hallar.
Misal üçün, kənd sakini qonşusundan borc istəyir, qonşusu isə “pulu verərəm, amma tarlanı bir il pulsuz mən istifadə edəcəyəm” şərtini irəli sürür. İqtisadiyyatda bu faiz kimi görülmür, lakin fiqhdə açıq şəkildə ribadır.

Müasir tətbiqlərdə mübahisəli vəziyyətlər
Bəzi müasir əməliyyatlar var ki, iqtisadiyyatda faiz kimi dəyərləndirilsə də, fiqhdə müəyyən qeydlərlə faiz sayılmaya bilər.

1. Müddət fərqi (müddətli satış)

Bir məhsulun nağd və müddətli qiymətinin fərqli olması (məsələn, 50 kq un nağd 250 manat, 3 aya 275 manat) fiqhə görə borc əməliyyatı deyil, satışdır. Müddət və qiymət əvvəlcədən açıq şəkildə müəyyən edilibsə, bu cür satışlar ümumi rəylə caiz sayılır və faiz kimi qiymətləndirilməz. Lakin müasir mühasibat bu fərqi avtomatik faiz kimi yazdığı üçün bəzən qarışıqlıq yaranır.

Satış alacağının ribaya çevrildiyi hal:
Əgər satış nağd qiymət üzərindən baş tutub, sonra alıcı gecikdiribsə və satıcı “gec ödəyəcəksənsə, məbləğ artır” deyirsə, bu artıq borcdan doğan əlavədir və faizdir.

Borcun yenidən qurulması:
Borcu ödəmək gecikdikdə yeni plan tərtib edib məbləği artırmaq da ribadır. Qatılım bankaları bunu faizsiz mexanizmlərlə (məsələn, təvərrük vasitəsilə) edə bilir, amma şəri bir metoddan istifadə olunmursa, artım faiz sayılır.

2. Erkən ödəniş endirimi

Alıcı borcunu vaxtından əvvəl ödəyirsə, satıcı müəyyən qədər endirim edə bilər. Əvvəlcədən şərt qoyulmadığı və müəyyən faiz dərəcəsi müəyyən edilmədiyi halda bu, fiqhə görə caizdir. Ənənəvi fiqh kitablarında bu “da’ və təaccəl” kimi keçir. İqtisadiyyatda bu, “iskonto faizi” kimi yazılsa da, fiqh baxımından faiz sayılmır.

3. Öz xoşu ilə edilən əlavə ödənişlər (hüsnü-əda)

Borclu heç bir şərt olmadan – nə sözlə, nə yazı ilə, nə də ənənəvi gözlənti ilə – borcunu daha yaxşı şəkildə ödəmək üçün müəyyən əlavə edə bilər. Bu, Lakin faiz təcrübəsinin geniş yayıldığı mühitlərdə, ən kiçik gözlənti belə şübhə doğura biləcəyi üçün bu həssas məqam diqqətə alınmalıdır. Əgər borcdan əvvəl də tərəflər arasında hədiyyələşmə olubsa, borc zamanı da hədiyyə vermək problem yaratmır.

Gecikmə, inflasiya və borcun dəyəri

Borclunun ödəmə imkanı olduğu halda gecikdirməsi zülm sayılır. Bu halda alacaq sahibi hüquqi yollara baş vura və ya təminat tələb edə bilər. Borclunun vəziyyəti ağırdırsa, ona vaxt verilməlidir; lakin imkanı olan adam borcu bağlamaq üçün hətta bəzi lüks əşyalarını satmalıdır.

İnflyasiya problemi

Xüsusilə inflyasiyanın yüksək olduğu ölkələrdə pul qaldıqca “əriyir”. Alacaq sahibi gecikmə səbəbi ilə ciddi dəyər itkisinə məruz qala bilər.

İnflasiya – keçmişin ölçüsü, faiz – gələcəyin hesabıdır:
• İnflasiya: geriyə baxaraq real dəyər itkisini ölçür.
• Faiz: qabağa yönəlik gəlir hesablamasıdır.

Bu səbəbdən gecikmiş borclarda inflasiya fərqinin tələb olunması bəziləri tərəfindən ədalətli yol kimi təqdim edilir. Burada əsas sual budur: Bu fərq pulu öz dəyəri ilə almaqdır, yoxsa artımdır? Mövzu fiqhi mübahisələr arasında qalır, amma real dəyər kalkulyatorları bu itkini müəyyən etməyə kömək edir.

Riba və Faiz | İslam İqtisadına Giriş - 5

İslam hüququnda riba, ən sadə ifadə ilə desək, bir müqavilədə qarşılığı olmadan tələb edilən əlavə qazanc kimi izah olunur. Fiqh ədəbiyyatında isə bu anlayış daha çox “ivazlı əqdlərdə şərt qoyulan artıq” kimi keçir. Mənbələrdə riba ilə faiz eyni mənada işlədilir və bir-birinin yerinə istifadə oluna bilir. Riba məsələsi adətən borc münasibətlərinin ümumi prinsipləri və əqd nəzəriyyəsi çərçivəsində müzakirə olunur. Ümumi hüquqi çərçivədə riba, fasid əqd – yəni öz mahiyyəti pozulduğu üçün etibarsız sayılan müqavilələr sırasında qiymətləndirilir. Əqdlərdə tərəflərin iradəsinə bağlı şərtlər üç kateqoriyaya bölünür: səhih (keçərli), fasid (qüsurlu) və batil (hökmü olmayan). Faiz də məhz fasid şərtlər sırasında yer alır, çünki tərəflərdən birinə əsassız mənfəət qazandırır. Hətta bəzən riba, əqdin özünün səhih olmasını pozan hallar zamanı da ortaya çıxır. Məsələn, vadəli (müddətli) satışda ödəmə müddətinin dəqiq göstərilməməsi əqdi fasid edir. Eyni şəkildə, yüksək dərəcədəki bilinməzlik (cəhalət) və ya ciddi qeyri-müəyyənlik (ğarar) də müqaviləni etibarsız hala gətirir.

İbn Rüşd, ribanı iki əsas növə ayırır:

1. Ribəl-Dayn (Borc Ribası / Cahiliyyə Ribası)
Bu növ riba Qurani-Kərimdə açıq şəkildə qadağan edilib və bu barədə alimlər arasında fikir ayrılığı yoxdur. Daha çox istehlak borcları və borcun vaxtının uzadılması (təmdit) zamanı ortaya çıxır. Müasir bank faizlərinin əksəriyyəti də məhz bu kateqoriyaya – yəni borc ribasına daxildir. Burada prinsip budur: biri 100 vahid borc verirsə, geri də yalnız həmin 100 vahidi almalıdır.

2. Ribəl-Əqd (Sözləşmə Ribası / Ribəl-Bəy)
Bu riba növü sünnə vasitəsilə qadağan olunub. Öz daxilində iki hissəyə bölünür:

• Ribəl-Nəsiə – verəsiyə/gecikmə səbəbi ilə yaranan riba

• Ribəl-Fadl – dəyişim zamanı əlavə istənilən artıq

Bu növ daha çox dəyişmə iqtisadiyyatının geniş yayıldığı dövrlərdə aktual idi. Ribəl-Əqd ilə bağlı müzakirələr isə əsasən qoruyucu tədbir xarakteri daşıyır və bu mövzudakı anlaşılmazlıqların ciddi elmi əsası olmadığı qeyd olunur.

Riba və Kirayə (İcarə) Arasındakı Hüquqi Fərq

Faizin niyə qadağan edildiyini anlamada İslam hüquqçularının əsas gətirdiyi prinsip “mülkiyyət–məsuliyyət” əlaqəsidir.

1. Əsli Tükətilməyən Mallar – İcarə Edilə Bilənlər
Məsələn, ev və ya avtomobil kimi əşyalar istifadə zamanı məhv olmur. Bu cür əşyalar icarəyə veriləndə mülkiyyət sahibində qalır və sahibi həmin əşyanın məsuliyyətini daşıdığı üçün icarə haqqı alması tamamilə düzgündür. Fiqhdə bu qayda ilə ifadə olunur: “Məsuliyyətini daşımadığın şeydən qazanc götürmək halal deyil.”

2. Əsli Tükətilən Mallar – Borc Verilənlər
Pul, un və ya yanacaq kimi şeylərlə isə əksinədir – bunlar istifadə zamanı yox olur. Ona görə də borc verildikdə mülkiyyət birbaşa borc alanın üzərinə keçir və risk də ona aid olur.

İslam hüququna görə, pulun “kirayəsini” istəmək – yəni sələmə faiz əlavə etmək – hüquqi balansı pozur. Çünki əgər pulun riski borc alanın üzərindədirsə, qazancı da onun olmalıdır. Pul sahibi heç bir risk daşımadığı halda gəlir tələb etdikdə, bu artıq əsassız qazanc sayılır.

Pul Müzakirələri: Klassik Fiqhdən Kriptovalyutalara | İslam İqtisadına Giriş - 4

İslam iqtisadında “pul” anlayışı, həm klassik fiqh ənənəsi, həm də müasir iqtisadi reallıqlar baxımından geniş və çoxşaxəli bir mövzudur. Tarixi baxımdan fiqh alimləri pulu iki kateqoriyaya ayırmışdılar:

• Xilqətən pul – yəni öz mahiyyətindən qaynaqlanan, dəyərini öz tərkibindən alan pullar (qızıl, gümüş kimi).

• İstilahən pul – insanların qarşılıqlı razılığı ilə “pul” kimi qəbul edilən, lakin özündə real dəyər daşımayan vasitələr (məsələn, kağız pullar).

Bu gün İslam iqtisadında müzakirələr əsasən bu ikinci kateqoriya üzərində – yəni kağız və elektron pulların fiqhi statusu mövzusunda cəmlənir.

Klassik fiqh dövründə iqtisadi münasibətlərdə əsasən metal pullar işlədildiyi üçün o dövrün fiqh mənbələrində kağız pula birbaşa istinad yoxdur. Bu səbəbdən müasir alimlər kağız pulun hökmünü müəyyən etmək üçün onu tarixi bənzərlərlə müqayisə edirlər. Kağız pullar haqqında suallar əsasən belə formalaşır:

• Kağız pul qızıl və gümüş kimi dəyər daşıyırmı?

• Yoxsa sadəcə ödəniş əmri (süftəcə) və ya az dəyərli metal pullar – fəlslər kimi bir vasitədirmi?

Əksər alimlərə görə, kağız pul nə qızıl, nə də gümüş kimi “sarf” (pul mübadiləsi) hökmlərinə tam tabe deyil. Lakin bu, gündəlik iqtisadi münasibətlərə və ticarət axınına mane olan bir məsələ də sayılmır. Müasir dövrdə İslam alimlərinin böyük əksəriyyəti kağız pulun “pul” statusuna malik olduğunu qəbul ediblər.

Əhəmiyyətli qərarlar:

• 1986-cı ildə Beynəlxalq İslam Fiqh Akademiyası, kağız pulların “səmən” (pul olma) xüsusiyyətinə tam sahib olduğunu elan etmişdir. Bu, həm də kağız pulla faiz əməliyyatlarının haram olacağını və ondan zəkat verilməsinin vacibliyini göstərir.

• Ömər Nasuhi Bilmən də Osmanlı dövründəki qaimə nümunəsi üzərindən kağız pulların “nüqud” (nağd) hökmündə olduğunu bildirərək, onların iqtisadi dəyərə və mübadilə gücünə malik olduğunu vurğulamışdır.

Digər tərəfdən, azlıqda olan bəzi alimlər yalnız qızıl və gümüşün “əsl pul” olduğunu, kağız pulların isə fiqhi baxımdan pul sayılmaması gərəkdiyini iddia etmişlər. Onlar tarixi fəls dövrlərinə istinad edərək, kağız pulların iqtisadi sabitliyi pozduğunu və inflyasiyaya səbəb ola biləcəyini bildirirlər.

İslam iqtisadında müzakirə edilən əsas məsələlərdən biri də pulun arxasındakı dövlət gücüdür. Bu gün kriptovalyutaların əksərən caiz sayılmamasının səbəblərindən biri də məhz onların dövlət tərəfindən təsdiqlənməməsidir. Tarixən dövlətin pul zərbi hüququ həm rəmzi hakimiyyət əlaməti, həm də iqtisadi sabitliyin təminatçısı sayılmışdır. İslam tarixində bu səlahiyyət ilk dəfə Əməvilər dövründə, Əbdülməlik ibn Mərvan tərəfindən dövlət nəzarətinə alınmışdır.

Fiqhi baxış:

• Əksər alimlər (cumhur) dövlətin nəzarətindən kənar pul buraxılmasını doğru hesab etmir.

• Lakin İmam Əbu Hənifə (r.h) kimi bəzi alimlər müəyyən şərtlərlə bu halın mümkün ola biləcəyini qeyd etmişlər.
  Bu məsələ birbaşa dini mətnlərlə deyil, məsləhət – yəni ictimai fayda prinsipi ilə əsaslandırılır.

İslam iqtisadında müasir bank və maliyyə sistemləri də ciddi şəkildə tənqid olunur.

1. Qismi Ehtiyat Bankçılığı (Fractional Reserve)
   Bu sistemdə banklar depozitlərin yalnız bir hissəsini ehtiyatda saxlayaraq qalan hissəni kredit kimi dövriyyəyə buraxır. Bu isə süni pul artımına, inflyasiyaya və iqtisadi sabitsizliyə səbəb olur.
   Bəzi İslam iqtisadçıları (məsələn, Ömər Faruk Tekdoğan) və klassik iqtisadi məktəblər (məsələn, Avstriya məktəbi) bu sistemi ədalətsiz və təbii iqtisadi tarazlığa zidd sayırlar. Alternativ olaraq tam ehtiyat bankçılığı təklif olunur.

2. Mərkəzi Bank və Pul Siyasəti
   İslam iqtisadında mərkəzi bankın rolu, inflyasiya hədəfləməsinin məqsədi və İslam maliyyə alətlərinin pul siyasətində istifadəsi kimi məsələlər də müzakirə olunur.

3. Faiz və Alternativlər
   Faiz qadağası səbəbilə, pulun zaman dəyəri və layihə dəyərləndirməsində istifadə olunan “iskonto dərəcəsi” üçün alternativ metodların işlənməsi vacib sayılır.

Bu gün İslam iqtisadında ən aktual mübahisələrdən biri də virtual və kriptovalyutaların fiqhi statusudur. Burada üç əsas yanaşma mövcuddur:

1. Tam qəbul edənlər:
   Xüsusilə Malayziya fiqh məktəbinə mənsub bəzi alimlər bütün kriptovalyutaları halal və istifadə oluna bilən pul kimi görürlər.

2. Tamamilə rədd edənlər:
   Bu mövqeyə görə, kriptovalyutalar dövlət tərəfindən tanınmadığı, şəffaf olmadığı, spekulyasiyaya açıq və cinayət məqsədi ilə istifadəyə əlverişli olduğu üçün “pul” kimi qəbul edilə bilməz.

3. Orta mövqe tutanlar:
   Bu yanaşmaya görə, kriptovalyutalar hələ cəmiyyət tərəfindən ümumi qəbul görmədiyi üçün bu mərhələdə tam “pul” sayılmır, lakin gələcəkdə dəyişiklik ola bilər.

Türkiyəli iqtisadçı Nəcməddin Güney bu məsələdə müəyyən şərtlər irəli sürür:

• İstiqrazı buraxan qurum etibarlı və şəffaf olmalı,

• Güclü nəzarət və qoruma mexanizmləri təmin edilməli,

• Pulun dəyər dalğalanması minimum səviyyədə olmalıdır.

İslam iqtisadçılarından Tarık Divaniyə görə, müasir kommersiya bankçılığına İslam alternativi tapmaq, bəzən sadəcə “bankasız bir iqtisadi sistem” qurmaqla mümkündür. O, bu fikrini belə ifadə edir:

“Siqaretin İslami alternativi siqaretsizlikdirsə, bankçılığın da İslami alternativi bəlkə elə banksızlıqdır.”

Divaniyə görə, Bitcoin kimi sistemlər ənənəvi bank mexanizmlərindən uzaq olduğu üçün, bir çox mənfi iqtisadi təcrübəni aradan qaldıra bilər və “yeni bir maliyyə Venesiyası” rolunu oynaya bilər.

İslam iqtisadında pul məsələsi sadəcə iqtisadi deyil, eyni zamanda dərin fəlsəfi, hüquqi və sosial bir müzakirə sahəsidir. Bu sahədə hər yeni maliyyə vasitəsi — kağız puldan kriptovalyutaya qədər — insanın dəyərlə, ədalətlə və məsuliyyətlə olan münasibətini yenidən düşünməyə vadar edir.

Pulun Tərifi, Mənşəyi və Fəlsəfəsi | İslam İqtisadına Giriş - 3

Bu gün “pul” dedikdə, dövlət tərəfindən buraxılan və ölkə daxilində rəsmi ödəniş vasitəsi kimi istifadə olunan, üzərində nominal dəyəri yazılmış kağız və ya metal vasitə nəzərdə tutulur.

“Pul” sözünün mənşəyi

• Türk dillərindəki “para” sözü, fars dilində “parça” mənasını verən fare sözündən gəlir.

• Ərəb dilində pul üçün daha çox nəqt (cəm halı nuqut) ifadəsi işlədilir. Bundan əlavə, mal sözü də pulu da əhatə edən daha geniş bir məna daşıyır.

• İngilis dilindəki money sözünün kökü isə qədim yunan dilinə — moneta sözünə dayanır. “Moneta” əslində Roma tanrıçası Yunonun ləqəblərindən biri idi. Onun Kapitolin təpəsindəki məbədində metal pullar hazırlandığı üçün, bu söz zamanla “pul” mənasında işlənməyə başlayıb və orta əsrlərdə indiki money formasını alıb.

Pulun fəlsəfəsi, “Pul nədir?” və “Varlıq olaraq niyə mövcuddur?” kimi suallara cavab axtaran bir sahədir. Bu mövzuda hamının qəbul etdiyi vahid bir nəzəriyyə yoxdur.
Məsələn, 1914-cü ildə İnnes tərəfindən irəli sürülən “kredit nəzəriyyəsinə” görə, pul əslində hər dövrdə və hər yerdə bir kredit formasıdır. Digər yanaşmalarda isə pul, insanlar arasında razılaşdırılmış bir müqavilə, iqtisadi fəaliyyət üçün bir təşviq vasitəsi və ya dəyəri qoruyan bir simvol kimi izah olunur.

Pulun iqtisadi sistemdə üç əsas funksiyası vardır:

1. Mübadilə vasitəsidir (mal və xidmətlərin dəyişdirilməsini təmin edir).

2. Ümumi dəyər ölçüsüdür (qiymətlərin müəyyənləşməsini mümkün edir).

3. Dəyər saxlama vasitəsidir (insanlara gələcəyi üçün sərvət toplama imkanı yaradır).

Pul bu funksiyaları yerinə yetirə bilmək üçün müəyyən xüsusiyyətlərə sahib olmalıdır: asan daşına bilməli, bölünə bilməli, uzunömürlü və eyni keyfiyyətdə (homojen) olmalıdır.
Bu xüsusiyyətlər əsasında bu gün də müxtəlif müzakirələr aparılır — məsələn, kriptovalyutaların “əsl pul” olub-olmaması kimi.

Pulun yaranması ilə bağlı ən çox qəbul edilən fikir, iqtisadi münasibətlərin əvvəlcə təbii mübadilə (barter) ilə başladığı, daha sonra metal və kağız pullara keçildiyi istiqamətindədir.
Lakin antropoloq David Graeber bu fikrə qarşı çıxaraq, qədim cəmiyyətlərdə “barter iqtisadiyyatı”nın əsas sistem olmadığını bildirir. Onun fikrincə, o dövrlərdə daha çox hədiyyələşmə və borc münasibətləri üstünlük təşkil edib. Tarix boyunca pul konkret maddədən daha çox abstrakt bir anlayışa çevrilib. Əsas pul növləri aşağıdakılardır:

1. Daxili Dəyərli Pullar (Qızıl və Gümüş) – Öz dəyərini tərkibindəki metaldan alan pul növüdür. Qızıl və gümüş, kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə bu məqsədə ən uyğun metallardır.

2. Təmsilçi Pullar – I Dünya müharibəsindən 1970-ci illərə qədər davam edən Bretton Woods sistemində istifadə olunub. Bu dövrdə dünya valyutaları ABŞ dollarına, dollar isə qızıla bağlı idi.

3. Etibar (Etibari) Pullar – Müasir dövrdə istifadə olunan kağız pullardır. Özündə real dəyər daşımır, dəyərini cəmiyyətin və dövlətin ona olan etibarından alır.

4. Qeyri-Nağd (Qeydi) Pullar – Bank sisteminin kredit və depozit mexanizmləri vasitəsilə yaratdığı pullardır. Banka yatırılan məbləğin yalnız bir hissəsi ehtiyatda saxlanılır, qalan hissə kredit kimi yenidən dövriyyəyə daxil olur.

5. Rəqəmsal və Kripto Pullar – Elektron mühitdə mövcud olan, fiziki qarşılığı olmayan müasir pul formalarıdır.

Bəzi İslam qaynaqlarında bəzən belə bir fikir qeyd olunur ki, ilk insan və eyni zamanda ilk müsəlman olan Hz. Adəmə (ə.s) pulun adı və mahiyyəti də öyrədilmişdi. Maqrizi kimi bəzi tarixçilər isə Hz. Adəmin ilk dinar və dirhəmi istifadə edən insan olduğunu qeyd edirlər. Qurani-Kərimdə pul və qiymət anlayışları peyğəmbərlərin hekayələri çərçivəsində keçir:

• Hz. Musa (əs.) ilə bağlı ayələrdə, görülən işə qarşılıq haqq alınmasının mümkünlüyü qeyd olunur.

• Hz. Yusif (ə.s) hekayəsində isə o, az miqdarda dirhəmə satılır və burada “səmən” (bədəl) anlayışı işlədilir.

• Kəhf əhlinin hekayəsində, mağaradan çıxan gənclərin yemək almaq üçün istifadə etdiyi pul vəriq sözü ilə ifadə olunur.

Hz. Muhəmməd (sav) dövründə Bizans imperiyasının dinarı (qızıl pul) və Sasani imperiyasının dirhəmi (gümüş pul) əsas tədavüldə idi. Bundan əlavə, tərkibində daha az qiymətli metal olan fəls adlanan mis və bürünc pullar da istifadə olunurdu. İslam dünyasında ilk rəsmi müsəlman pulu Əməvi xəlifəsi Əbdülməlik ibn Mərvan dövründə (VIII əsrdə) buraxılıb. Daha sonralar, Osmanlı imperiyasında 1840-cı ildə ilk dəfə kağız pul – qaimə dövriyyəyə buraxılıb. Əvvəlcə faizli borc sənədi kimi qəbul edilən qaimələr, xalqın mənfi münasibəti səbəbindən geri yığılaraq faizsiz şəkildə yenidən tədavülə buraxılmışdı. Əhməd Cəvad Paşanın qeyd etdiyinə görə, qaimələrin miqdarı artdıqca dəyəri azalıb və 500 min torbadan çox qaimənin inflyasiya yaratdığı bildirilmişdi. İslam tarixində istifadə olunan bəzi ölçü və pul vahidləri bunlardır:

• Dinar, dirhəm, danik (dirhəmin 1/6 hissəsi),

• uqiyyə (40 dirhəm), rıtıl (12 ukiyyə), nəş, nəvat, misqal və s.

Bu vahidlər, xüsusilə zəkat hesablamalarında böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki dinar və dirhəmin müasir dəyəri adətən qızıl və gümüşün qramı ilə hesablanır. 

İstehsal və İstehlak: Əsas Yanaşmalar və Fərqli Baxışlar | İslam İqtisadına Giriş - 2

İslam iqtisadı — iqtisadiyyata İslam baxış bucağından yanaşan bir anlayışdır. İqtisadiyyatın əsas mövzularından olan istehsal və istehlak, bu çərçivədə özünəməxsus prinsiplər və qaydalarla izah olunur.

I. İstehsala İslami Yanaşma

Ənənəvi iqtisadi nəzəriyyədə istehsal prosesi əsasən iki istiqamətdə qiymətləndirilir:

1. İstehsalçının qazancını maksimuma çatdırmaq,
2. İstehsal faktorlarının (əmək, torpaq, kapital və s.) bu prosesdəki pay bölgüsü.

İslam iqtisadı isə bu iki məqamda əsaslı fərqliliklər göstərir.

A. “Rasionallıq” və Maksimizasiya Məqsədi

Ənənəvi nəzəriyyədə iqtisadi insan modeli tam rasionallığa malik, yalnız şəxsi mənfəətini düşünən və hər zaman qazancı artırmağı hədəfləyən bir fərd kimi təsvir edilir. İslam iqtisadçıları bu modeli yetərli və real hesab etmir. İslam baxışında insan yalnız maddi maraqlarını deyil, həm də başqalarının hüquqlarını və Allah qarşısındakı məsuliyyətini nəzərə alır. Belə bir insan, qazandığından zəkat verən, ticarətdə ədalətə riayət edən və davranışlarını yalnız dünyəvi deyil, axirət ölçüsü ilə də dəyərləndirən bir şəxsdir. İslam iqtisadında məqsəd təkcə mənfəəti artırmaq deyil. Bəzi alimlər bu məqsədin “fəlah” — yəni həm dünyəvi rifah, həm də axirət qurtuluşu — olması gərəkdiyini bildirirlər. Bu sahədə vahid nəzəri çərçivənin formalaşması üçün hələ də geniş elmi müzakirələrə ehtiyac duyulur.

B. İstehsal Faktorları və Onların Payı

Ənənəvi iqtisadiyyata görə istehsal üç əsas faktora əsaslanır: əmək, kapital və torpaq. Bu bölgü bəzi müasir alimlər (məsələn, Paul Mason) tərəfindən tənqid olunsa da, İslam iqtisadında hələlik bu struktur əsas götürülür. Fərq, bu faktorların istehsaldan aldıqları gəlirin ədalət prinsipi əsasında müəyyənləşdirilməsindədir:

• Əmək: Əmək haqqı ədalətli və halallıq çərçivəsində olmalıdır.

• Torpaq: Rant və ya kirayə gəliri əldə edə bilər, lakin bu da ədalətli olmalıdır.

• Kapital: Burada əsas fərq yaranır. İslam iqtisadında kapital faizlə deyil, mənfəətlə işləyir.

Faiz, “puldan pul qazanmaq” prinsipinə əsaslanır — yəni heç bir əməliyyat və risk olmadan gəlir əldə edilir. Mənfəət isə real ticarət və ya sərmayə fəaliyyəti nəticəsində, həm zərər, həm də qazanc ehtimalı ilə qazanılır.

Ənənəvi iqtisadiyyatda bəzən “girişim” (sahibkarlıq) dördüncü istehsal faktoru kimi qəbul edilir. İslam iqtisadında isə kapital artıq mənfəət gətirdiyi üçün ayrıca “dördüncü faktor” anlayışına zərurət qalmır.

II. İstehsalın Şərtləri və Əsas Prinsipləri

İslam iqtisadı istehsal prosesinə başlamazdan öncə bir sıra əxlaqi və dini şərtləri əsas götürür:

1. İslama uyğunluq: İstehsal olunan məhsul halal və dinə uyğun olmalıdır (məsələn, alkoqol və ya haram mal istehsalı qəbul edilmir).

2. Zərərsizlik prinsipi: İstehsal prosesi nə insana, nə təbiətə, nə də cəmiyyətə zərər verməməlidir.

3. İsrafdan çəkinmək: İstehsalda da israf mümkündür — ehtiyac olmayan məhsulların kütləvi istehsalı və ya resursların lazımsız istifadəsi bu qəbildəndir.

4. İslam maliyyə sistemi ilə təminat: İstehsal üçün tələb olunan maliyyə vəsaiti faizsiz, İslami prinsiplərə uyğun yollarla əldə edilməlidir.

5. Halal qazanc: İstehsalın məqsədi halal və təmiz qazanc əldə etmək olmalıdır.

III. İstehlaka İslami Baxış

Ənənəvi iqtisadiyyatda istehlakçı “faydanı maksimuma çatdırmaq” məqsədilə hərəkət edən fərd kimi təsvir olunur. İslam iqtisadı bu yanaşmanı da tənqid edir: insanın məqsədi yalnız maddi “fayda” deyil, həm də mənəvi və əxlaqi məmnuniyyət olmalıdır.

A. İslam İqtisadında İstehlakın Əsas Qaydaları

1. Halal qazanc və halal ruzi: İstehlakın başlanğıcı halal qazanc üzərində qurulmalıdır. Həm qazanılan pulun, həm də istehlak edilən məhsulun halallığı əsas şərtdir.

2. İsrafın qadağan edilməsi: Qurani-Kərimdə israf açıq şəkildə qadağan edilir. Müasir dövrdə bu prinsipin pozulması həm iqtisadi, həm ekoloji, həm də mənəvi böhranlara yol açır.

3. Ehtiyaclar iyerarxiyası: İslam hüququnda ehtiyaclar üç mərhələdə təsnif edilir:

   • Zəruriyyat: Ən vacib, yaşamaq üçün zəruri tələblər.

   • Haciyyat: Həyatı asanlaşdıran, lakin mütləq zəruri olmayan vasitələr.

   • Təhsiniyyat: Komfort və bəzək məqsədli, lüks səviyyəli tələblər.
     Müasir dövrdə sosial media və istehlak mədəniyyəti bu iyerarxiyanı pozaraq, insanların zəruriyyat qarşılanmadan belə lüks mallara yönəlməsinə və nəticədə borclanma kimi halların artmasına səbəb olur.

4. Qanaət və şükür:

   • Qanaət – insana sahib olduqları ilə xoşbəxt olmağı, hərislikdən uzaq dayanmağı öyrədir. Bu, tənbəllik deyil, reallığı dəyərləndirməkdir.

   • Şükür – qanaətin nəticəsidir, yəni sahib olduğuna görə razılıq və minnətdarlıq halıdır.
     Bu iki dəyər müasir dövrdə, xüsusilə sosial müqayisələrin artdığı bir zamanda, insan ruhunun sabitliyini qoruyan ən vacib prinsiplərdəndir.

İslam iqtisadı istehsal və istehlak fəaliyyətlərini yalnız maddi nəticələr üzərindən deyil, mənəvi məsuliyyət və ədalət baxımından qiymətləndirir. Bu sistemdə iqtisadi davranış, həm fərdi rifahı, həm də cəmiyyətin ümumi mənəvi sağlamlığını qorumağa xidmət edir.

İslam İqtisadına Giriş: Məfhum, Fəlsəfə və Əsas Prinsiplər | İslam İqtisadına Giriş - 1

“İslam iqtisadı”, “İslam iqtisadiyyatı”, “İslami iqtisad” kimi ifadələr çox vaxt bir-birinin yerinə işlədilsə də, bu sahədə hamı tərəfindən qəbul edilən vahid bir tərif hələ formalaşmayıb. Mərhum professor Sabri Orman bu sahəni “İslami iqtisadiyyat” adlandırır və onu belə izah edirdi: “İslami iqtisadiyyat — iqtisadiyyata İslam baxış bucağından yanaşmaqdır.” İlk baxışda bu tərif sadə görünsə də, iqtisadiyyat elmi tarixən Marksist və ya Post-Keynesçi kimi fərqli istiqamətlərin meydana çıxması ilə çoxsaylı yanaşmaların formalaşdığı bir sahədir. Bu baxımdan, İslami iqtisadiyyat da eyni şəkildə özünəməxsus bir baxış bucağı təklif edir. İslam iqtisadı, iqtisadi məsələlərə dini prizmadan baxmağı hədəfləyir. Din və iqtisadiyyatı bir yerdə dəyərləndirən yanaşmalar arasında İslam iqtisadı üçün xarakterik olan üsul, dünyaya və iqtisadi proseslərə “dini baxış eynəyi” ilə baxmaqdır. Bu, ədəbiyyatda dini iqtisadiyyat (religious economics) kimi tanınır. Sabri Ormanın “İslami iqtisadiyyat” ifadəsini işlətməsi də məhz bu anlayışın türkcə qarşılığını ifadə etmək məqsədi daşıyır. Hərçənd “İslam iqtisadı” termini XX əsrdə formalaşsa da, mahiyyət etibarilə müsəlmanların iqtisadi məsələlərə dini mövqedən yanaşması çox qədimdir. Tarix boyu “Kitabül-xəraç” kimi əsərlərin meydana gəlməsi, “pul vəqfləri” kimi institutların yaranması bu düşüncənin izlərini göstərir.

Bir anlayışın fəlsəfəsi onun varlıq səbəbini, məqsədini və nəyə xidmət etdiyini açıqlayır. İslam iqtisadının fəlsəfəsini də İslamın öz fəlsəfəsi ilə eyni istiqamətdə düşünmək olar.

İslamın baxışına görə, insan müəyyən bir məqsədlə yaradılmışdır və bu məqsədi həyata keçirməsi onun axirətdəki nəticəsini müəyyən edir. İslam iqtisadının fəlsəfəsi də eyni prinsipə əsaslanır: Allah insanı yer üzündə “xəlifə” olaraq yaratmış və bu dünyanın idarəsini rəqabət deyil, yardımlaşma, ədalət və ilahi qanunauyğunluq əsasında qurmağı tələb etmişdir. İqtisadi sahə də bu quruluşun həyata keçdiyi əsas meydanlardan biridir.

İslam iqtisadına elm kimi baxdıqda, onun fəlsəfəsini Wael Hallaqın fikirləri ilə anlamaq mümkündür:

• Hallaqa görə “elm” yalnız vəhyin yazılı biliyi deyil;

• Elm — insan ağlını Allahın yaratdığı nizam və məqsəd üzərində düşünməyə vadar edən sonsuz bir prosesdir;

• Elm axtarışı, əslində, ilahi olanla əlaqə yaratmaqdır.

Bu baxımdan İslam iqtisadı, müasir iqtisadiyyatın etdiyi kimi təbiətə hökmranlıq etmək və onu dəyişdirmək deyil, əksinə, Allahın yaratdıqlarındakı hikmətini anlamağa çalışmalıdır. Bu hikmət, insanın Allahın elmini, əxlaqını və ədalətini yerdə təcəssüm etdirməsinə imkan yaradır. Əgər bu əsas fəlsəfə unudularsa, İslam iqtisadı da zamanla dünyaya hakim olma və sərvəti yığma mərkəzli neoklassik iqtisadiyyatla eyni istiqamətə sürüklənə bilər. Bu baxımdan, Jason Hickel kimi müasir tədqiqatçılar kapitalist inkişaf anlayışının dəyişməsini, yəni iqtisadi sistemin fəlsəfəsinin kökündən yenilənməsini vacib sayırlar. İslam iqtisadı yuxarıda qeyd olunan fəlsəfəyə uyğun şəkildə müəyyən əsas prinsiplər üzərində qurulub.

Wael Hallaqın vurğuladığı kimi, İslam iqtisadının təməlini üç əsas prinsip təşkil edir:

1. Tövhid – Allahın birliyini qəbul etmək və bütün iqtisadi münasibətləri bu inanc üzərində qurmaq;

2. İslam əxlaqı – iqtisadi fəaliyyətdə dürüstlük, məsuliyyət və insaflı davranmaq;

3. Ədalət – hər bir münasibətdə haqqı qorumaq, istismardan uzaq durmaq.

Bu əsasların altında iqtisadi sahə ilə birbaşa əlaqəli bir sıra xüsusi qaydalar da mövcuddur. Onları iki qrupda toplamaq mümkündür:

Qadağalar (Neqativ prinsiplər):

• Faiz qadağası (riba) – İslam iqtisadının ən vacib təməl daşıdır, bəzən bütün sistemi təsvir etmək üçün “faizsiz iqtisadiyyat” ifadəsi işlədilir.

• Qarar (həddindən artıq qeyri-müəyyənlik) qadağası – iqtisadi müqavilələrdə tərəfləri anlaşılmazlığa aparacaq səviyyədə qeyri-müəyyənlik olmamalıdır.

• Batil qazancdan uzaq durmaq – hər növ ədalətsiz, haqsız gəlir İslam iqtisadiyyatına ziddir.

• Qumar və şans oyunlarının qadağan olunması – sadəcə riskə və təsadüfə əsaslanan qazanc yolları haram sayılır.

Tələblər (Pozitiv prinsiplər):

• Sosial ədalətin təmin edilməsi – infaq, zəkat və sədəqə kimi anlayışlar cəmiyyətin iqtisadi tarazlığını təmin edən əsas mexanizmlərdir.

• Əmək və istehsal münasibətləri – işçi, işəgötürən və sahibkar arasındakı münasibətlər ədalət və əxlaq prinsipləri ilə tənzimlənməlidir.

• İstehlakda ölçülülük – israfdan çəkinmək və halal qazanc prinsiplərinə riayət etmək əsasdır.

Digər dini elmlərdə olduğu kimi, İslam iqtisadının da əsas qaynaqları Qurani-Kərim və Sünnədir. Bununla yanaşı, müasir dövrdə İslam iqtisadını dərindən anlamaq üçün üç dayağa söykənmək vacib sayılır:

1. Fiqh ədəbiyyatı – Qur’an və Hədisə əsaslanan hüquqi çərçivə;

2. İqtisad elmi – anlayışın “iqtisadiyyat” hissəsini mənimsəmək üçün müasir iqtisadi nəzəriyyələri bilmək;

3. İslam iqtisadiyyatının tarixi – keçmişdə formalaşmış düşüncə və təcrübə bu gün üçün zəngin bir təməl yaradır.

İslam iqtisadı bu gün yalnız iqtisadi sistem deyil, həm də dəyərlər və məqsədlər üzərində qurulmuş bir dünyagörüşüdür. O, iqtisadi fəaliyyətin mərkəzinə insanın məsuliyyətini, Allah qarşısında hesabat verə bilən bir varlıq olmasını və sosial ədalətin qorunmasını yerləşdirir.