İslam iqtisadı ümumiyyətlə bazar proseslərinə və iqtisadi fəaliyyətə sırf texniki bir sahə kimi yanaşmır; burada mənəvi ölçü hər şeydən öncə gəlir. Əvvəlki yazılarda bazarın mahiyyəti, bazarda iştirak edən aktyorlar, qiymətin necə yarandığı (ərz–tələb qanunları çərçivəsində) və “ədalətli qiymət” kimi mövzulara toxunmuşduq. Bu dəfə isə diqqəti bazarda alınıb-satılan mal anlayışına və bu bazarın mənəvi tərəfini ayaqda saxlayan iki əsas instituta – zəkat və vəqflərə – yönəldəcəyik. İqtisadi baxımdan malın iki başlıca şərti var: mənbəyi halal olmalıdır və istifadəsi ədalətli şəkildə həyata keçirilməlidir.
Kapitalist Sistem və İslam İqtisadında Mülkiyyət Fərqi
Bugünkü dünyada hakim olan kapitalist sistemdə mülkiyyət tamamilə fərdi haqq kimi görülür. İnsan sahib olduğu mal üzərində limitsiz sərəncam hüququna malikdir və bu sərəncamı etik olaraq məhdudlaşdıran xarici çərçivə – demək olar ki – yoxdur. Əksinə, xüsusi mülkiyyət az qala toxunulmaz bir dəyər kimi müdafiə olunur. İslam iqtisadında isə mülkiyyət anlayışı daha genişdir. Kapitalist yanaşmada mülkiyyət iki kateqoriyaya – şəxsi və dövlət mülkiyyətinə – bölündüyü halda, İslam iqtisadi düşüncəsində bunun üstünə üçüncü bir qat əlavə olunur: cəmiyyətin mülkiyyəti. İslamda insanın mülkiyyəti var, amma həmin mülkiyyət üzərində sərəncamı tam sərbəst deyil. Çünki mal həm də bir əmanətdir və əmanət sahibi həmin varlığı ədaləti qorumaq, yenidən bölüşdürməyi nəzərdə tutan mənəvi prinsiplərə uyğun istifadə etməlidir. Bu baxış insanı təkcə istehlak edən varlıq olaraq deyil, həm də yerdə ədaləti bərpa edən bir məsuliyyət sahibi kimi təqdim edir.
Vəqflər – Cəmiyyət Mülkiyyətinin Canlı Forması
Cəmiyyət mülkiyyəti dedikdə nə tamamilə fərdi mülkiyyət, nə də dövlətə aid olan bir sahə nəzərdə tutulur. Bu üçüncü kateqoriya ən bariz şəkildə vəqflərdə təcəssüm edir. Vəqflərin sahib olduğu mülklər ümumi mənafe üçün qorunan və idarə olunan bir cəmiyyət əmanətidir. Tarixi təcrübə göstərir ki, vəqflər müsəlman cəmiyyətlərində son dərəcə həyati funksiyalar yerinə yetiriblər. Onlar bazarda balanslaşdırıcı rol oynayıb, ədalətin yenidən qurulmasına xidmət edib, ehtiyacı olanların resurslara çıxışını asanlaşdırıblar. Başqa sözlə, vəqflər mülkiyyətin sadəcə yığılması deyil, cəmiyyətin rifahına yönəlməsi üçün institusional zəmin yaradıblar.
Zəkat və İctimai Ədalət
Dövlətin vergi toplamaq hüququ var və bu vergilər ümumi xeyir naminə istifadə edilir. Lakin İslam tarixində zəkat təkcə fərdi ibadət olmayıb, cəmiyyətin resurs bölgüsünü tənzimləyən ictimai institut kimi formalaşıb. Zəkat insanların sərvətinin müəyyən qisminin ehtiyacı olanlarla paylaşılmasını tələb edir. Bazar mexanizmləri isə öz-özünə işlədikdə ədalətli bölgü təmin etmir; onların məqsədi daha çox səmərəlilikdir, ədalət yox. Bu səbəbdən, İslam iqtisadiyyatında zəkat və vəqf kimi qurumlar bazarı tamamlayan və cəmiyyətin sosial toxumasını qoruyan mexanizmlər kimi çıxış edir.
Zəkatın İqtisadi Təsirləri
Zəkatın təkcə sosial tərəfi yoxdur, eyni zamanda iqtisadi dinamizmi artıran bir təsiri də var. Zəkat atıl qalmış, yəni dövriyyədən kənarda saxlanılan sərvət üzərindən verildiyi üçün, kapitalın hərəkətsiz qalmasını əngəlləyir. Beləcə, pulun bazara qayıtmasını təşviq edir. Xüsusən böhran dövrlərində insanlar sərvətlərini “dondurmağa” meyillənir və bu, iqtisadi durğunluq yaradır. Pulun dövriyyədən çəkilməsi kreditləri bahalaşdırır, faizlər yüksəlir və ağır borclanma mühiti formalaşır. Zəkatın yerinə yetirilməməsi bu vəziyyəti daha da kəskinləşdirə bilər. Əksinə, zəkat aktiv şəkildə tətbiq edildikdə həm istehsal, həm məşğulluq, həm də ümumi rifah səviyyəsi yüksələ bilir.
Zəkat və Böyümə Məntiqi
Müasir iqtisadiyyat adətən böyümə mərkəzlidir və bu böyümə üçün sərvətin böyük korporasiyalarda yığılması effektiv sayılır. Bu baxış ilə yanaşdıqda, zəkatın sərvəti “bölən” mahiyyəti ilk baxışda mübahisəli görünə bilər. Amma böyümənin tək ölçü olmadığını, ədalətlə balanslanmış bir inkişafın vacib olduğunu qəbul etdikdə, zəkatın rolu daha aydın olur. Zəkat, sərvətin yalnız müəyyən əllərdə toplanmasının qarşısını alır və ümumi rifahın geniş bir təbəqəyə yayılmasına şərait yaradır.
Maliyyə Sistemi və Gələcək Perspektiv
Bazar tamamilə sərbəst buraxıldıqda və fərdi mülkiyyət toxunulmaz hala gətirildikdə, ədalət və bölgü ilə bağlı ciddi çətinliklər ortaya çıxır. Buna görə də, zəkat və vəqf kimi sosial institutların yenidən gücləndirilməsi zəruridir. Bu gün qlobal sistem dəyişməsə belə, müsəlman cəmiyyətləri mövcud quruluşun içində alternativ institusional modellər yarada bilərlər. İslam maliyyə sistemi, xüsusilə iştirak bankçılığı, İslam sosial maliyyəsi, həmçinin kapital və səhm bazarlarında etik modellər bu istiqamətdə böyük potensiala malikdir. Türkiyə, Malayziya, İndoneziya və Körfəz ölkələri kimi yerlərdə bu institutların inkişafı bunun açıq nümunəsidir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder