Kibr – yəni böyüklük və ucalıq – yalnız Allaha məxsus bir sifətdir. “Kibriya” anlayışı, mənbələrdə qeyd edildiyi kimi, Haqqa yaraşan bir xüsusiyyətdir və heç bir məxluqa layiq görülməz. Sahiblik də eyni şəkildə yalnız Allaha aid edilə bilən bir dəyərdir. Bu baxımdan, təkəbbür və sahiblik anlayışı insan üçün deyil, yalnız Yaradan üçün məna kəsb edir.
Klassik fəlsəfədə varlıq iki əsas kateqoriyada – cövhər və arazlarla – izah olunur. Arazların doqquz növündən biri “sahiblik”dir. Burada sahiblik, bir insana məxsus olub onunla birlikdə hərəkət edən xüsusiyyət kimi izah edilir. Məsələn, bir insan başqa şəhərə köçəndə, sahib olduğu əmlak anlayışı da onunla birlikdə daşınır. Lakin bu izah İslam fəlsəfəsinin ən böyük simalarından biri olan İbn Sina tərəfindən tənqid edilmişdir. O, bu tərifin dərinliyinə varmağın mümkün olmadığını və sahibliyin mahiyyətinin izah edilmədiyini bildirmişdir. Sonrakı dövrlərin alimlərindən Təftazani də Şərhu’l-Məqasid əsərində İbn Sinanın bu məsələdə haqlı olduğunu, “sahiblik” anlayışının əslində dərk olunması çətin bir mövzu olduğunu vurğulamışdır. Bu çətinliyin səbəbi ondadır ki, insanda yalnız nisbilik, yəni etibari (nominal) bir sahiblikdən danışmaq mümkündür. Gerçək sahiblik insana deyil, yalnız Allaha məxsusdur. Din bizə bildirir ki, sahib olduğumuz hər bir şey – varlığımızdan tutmuş nemətlərimizə qədər – Haqqın qüdrətinin təcəllisidir. Hər bir hal – istər nemət, istərsə də çətinlik – ya lütf, ya da imtahan məqsədilə yaradılmışdır. Beləliklə, dini baxışın əsasında insanın bütün varlığını və mənliyini Haqqa təhvil verməsi dayanır.
Bu təslimiyyət məsələsində İslamla Xristianlıq arasında ciddi fərq mövcuddur. Xristianlıqda, xüsusilə katolik ənənəsində, insan ruhunu kilsəyə təslim etməklə imanını təsdiqləmiş sayılır. İslamda isə bu anlayış tamamilə fərqlidir – insan ruhunu bir quruma deyil, birbaşa Allaha təslim etməlidir.
İnsanın həyat imtahanının ən dərin tərəfi mənliklə bağlıdır. İnsan danışarkən, hərəkət edərkən, görərkən və düşünərkən daim “mən” deyir. Bu “mənlik” şüuru insana şərəf verən, onu digər canlılardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətdir. Amma paradoks da məhz buradan başlayır. Allah insana “mənlik” verir, lakin eyni zamanda bildirir ki, bu “mən” əslində sənə deyil, Mənə aiddir. Niyazi Misrinin sözləri bu həqiqəti dərin bir poetik dillə ifadə edir: “Sən yoxsan o mənlikdə, mənliklər hamısı vəhm və gümandır.” İnsan ömrünü bu “mən”i möhkəmləndirmək üçün sərf edir, lakin Allah ondan həmin “mən”i – yeganə sahib olduğu şeyi – yenidən Ona qaytarmasını tələb edir. İmtahanın həm çətinliyi, həm də asanlığı burada gizlənir.
Mənliyi sözlə deyil, həqiqi şəkildə təslim etmək son dərəcə çətin bir prosesdir. Çünki insan təbiət etibarilə qəflətə, yanılmağa, unuduşa və bəzən üsyana meyillidir. Bu səbəbdən, Haqq qarşısında tam pərdəsiz dayanmaq insana demək olar ki, mümkünsüz gəlir. Lakin eyni zamanda təslimiyyət çox asandır. Əgər insan anlayırsa ki, malik olduğu hər şey – vəziyyəti, halı, nemətləri və sınaqları – Allah tərəfindən müəyyən edilmişdir, o zaman bu dərk onun içindəki bütün qaranlıqları və günah dağlarını əridən bir nur kimi təsir edir.
“İbadət” və “xəşyət” (Allah qarşısında qorxu və heyrət) sözlərinin kökündə insanın varlıq qarşısındakı mövqeyini təsvir edən dərin bir məna yatır. Bu sözlərin ilkin mənası “üzərində ot bitməyən çılpaq torpaq” deməkdir. Yəni, Haqq qarşısında heç bir şeyə sahib olmadan, tam təmiz və saf bir varlıq kimi dayanmaq – əsl qulluq budur. Kibr yalnız metafizik səviyyədə dərk olunduqda mənasını tam qazanır. İnsanın təkəbbürlə mübarizəsi, əslində öz mənliyini yox etmək və onu Haqqa qaytarmaq mübarizəsidir. Dinin mərkəzində duran bu prinsip – mənliyin Haqqa qaytarılması – insanın ibadətinin və təslimiyyətinin ən ali mənasını təşkil edir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder