Muhamməd Abduh və İslami Modernizm Fikirləri | Çağdaş İslam Mütəfəkkirləri

Muhəmməd Abduh, çağdaş İslam düşüncəsi deyildikdə adı ilk çəkilən şəxslərdən biridir. Cəmaləddin Əfqani və Rəşid Rza ilə birlikdə anılan bu üçlük içində Abduh daha çox İslam ənənəsi ilə müasir elmi düşüncə arasında körpü qurmağa çalışan bir fikir adamı kimi tanınır. Rəşid Rza daha sələfi yönümlü bir xətt tutduğu halda, Abduh və Əfqani dinin əsas ruhunu qoruyaraq onu yeni dövrün tələblərinə uyğunlaşdırmağa çalışan şəxslər kimi qiymətləndirilir. Fazlurrahman da onları “İslam modernistləri” adlandırır və bu hərəkatın ilk nümunələri kimi təqdim edir.

İslam modernizmi — dini sərt və donuq ənənəçilikdən çıxarıb, müasir həyatın mürəkkəb tələbləri ilə uzlaşan bir formaya gətirmə cəhdi kimi izah olunur. Bu, dinin mahiyyətinə toxunmadan onun formalarının yenilənməsinə yönələn bir islahatdır. Fazlurrahmanın fikrincə, bu hərəkatın nümayəndələri İslami dəyərləri müasir düşüncənin dili ilə yenidən ifadə etməyə çalışmış və modern qurumlarla İslam arasında uzlaşma yaratmağa səy göstərmişlər. Abduhun təsiri o qədər güclüdür ki, bu gün İslam düşüncəsində formalaşan demək olar bütün istiqamətlərin az və ya çox dərəcədə onunla əlaqəsi var. Muhəmməd Əsəd də Qurana yazdığı izahlarda Abduhdan ciddi şəkildə təsirləndiyini açıq qeyd edir. Bununla yanaşı, bəzi tədqiqatçılar İslam modernizminin başlanğıcını yalnız Abduh və Əfqanidən deyil, daha erkən dövrdə, Tənzimat prosesləri ilə İstanbulda aparılan islahatlardan — Namıq Kamal, Əli Suavi kimi isimlərin ortaya qoyduğu yenilənmə cəhdlərindən başladığını vurğulayırlar.

Əfqani daha çox siyasi aktivizm və hərəkət adamı kimi tanındığı halda, Abduh siyasətdən uzaq durmağı seçmişdi. Onun fikrincə, cəmiyyətin yenilənməsi ancaq elm, təhsil və düşüncə tərzinin dəyişməsi ilə mümkündür. Abduh, Əfqaniyə nisbətən daha sistemli və elmi bir yanaşmaya sahib idi.

Abduh İslamın “əsasları” dedikdə sadəcə ibadətləri deyil, dini dərk etməyə imkan verən metodoloji prinsipləri nəzərdə tuturdu. Onun başlıca tezisləri belədir:

1. Əqlin (Ağıl) Rolu və Əql–Nəql Münasibəti

İmanın əsasında ağıl durur. Abduha görə, ağıl ilə vəhyin zidd düşməsi mümkün deyil; çünki hər ikisi Allahın əsəridir. Əgər zahirdə bir uyğunsuzluq görünürsə, ayə lüğət qaydalarını pozmamaq şərti ilə ağla uyğun şəkildə yozula bilər.

2. Quran bir elm kitabı deyil

Qurandakı kosmos, yaradılış və təbiət haqqında ayələr elm öyrətmək üçün deyil, insanın düşüncəsini oyandırmaq üçündür. Peyğəmbərlərin vəzifəsi fizika və astronomiya öyrətmək deyil; bunlar insan ağlı ilə kəşf edilə biləcək mövzulardır.

3. Təbiətə dair araşdırma azadlığı

İnsan yaradılmış aləmi sərbəst şəkildə dərk edə bilər; din bu sahədə qadağa qoymur. Tək sərhəd — əxlaqdır. Əxlaqa zidd olan yerdə din “dayan” deyir.

4. Yaxşılıq və pislik şeylərin mahiyyətindədir

Abduh, Maturidi və Mötəzilə kimi düşünərək bildirir ki, əşyanın xeyir və şər olması onun öz təbiətindən irəli gəlir. Allah bir şeyi yaxşı olduğu üçün əmr edir, pis olduğu üçün qadağan edir. Bu isə ictimai yaxşılıq anlayışını insan araşdırmasına açıq buraxır.

5. Vəhyin tamamlanması və insanın yetişkinliyi

Vəhyin sona çatması insanlığın artıq yetkin mərhələyə çatması ilə əlaqələndirilir. İnsan yeni "göydən gələn" rəhbərlərə möhtac deyil. Lakin ağılın da sərhədləri var — qeybi və axirəti tam dərk edə bilməz.

6. Təbii qanunlar və determinizm

Abduh təbiətin xaos deyil, nizamlı olduğunu və qanunlarla işlədiyini müdafiə etmiş ilk müasir müsəlman alimlərindəndir. O, Əşari məktəbin “atəş yandırmır, Allah o an yaradır” kimi fikirlərinə qarşı çıxaraq bildirir ki, təbiət qanunları Allahın qoyduğu Sünnətullahdır.

7. Teoloji yenilənmə: Allahın ədaləti

Təkcə “qüdrət” üzərində qurulan ilahilik anlayışı insanları hakimlərin və dini liderlərin təsiri altına sala bilər. Buna görə Abduh, Allahın ədalət sifətinin də xüsusi vurğulanmasını vacib hesab edir.

8. Möcüzə anlayışı

Determinist bir aləmdə möcüzənin izahı üçün o, “xüsusi qanun” anlayışından istifadə edir. Hissi (fiziki) möcüzələri qəbul etmir; insanlığın inkişafı ilə bu mərhələnin bitdiyini deyir. Quran isə əqli möcüzədir. Bəzi ayələri (ölünün dirilməsi, Mər­yəmə gələn ruzi kimi) fiziki hadisələr kimi deyil, dövrün adətləri və sosial reallıqları çərçivəsində izah edir.

9. Ruhbanlığın və dini hakimiyyətin rəddi

İslamda ruhbanlıq yoxdur. Peyğəmbərin (sav) belə hakimiyyət quran obrazı yoxdur; o sadəcə çatdırandır. Dində məcburiyyət yoxdur. Alimin otoriteti vəhyə deyil, elminə dayanır; siyasi liderin hakimiyyəti də mülki xarakter daşıyır və xalq tərəfindən müəyyən olunur.

10. Tövhidin mənəvi mənası: azadlaşma

Abduh üçün tövhid yalnız teoloji bir anlayış deyil — insanın əxlaqi azadlığı deməkdir. İnsan həm xarici hakimlərdən (sultan, ruhani), həm də daxili əsarətlərdən (nəfs, tamah) xilasa çıxır.

11. Nübuvvətin rolu

Abduh peyğəmbərin vəhy prosesində passiv bir vasitə olmadığını, onun daxili aləminin də bu prosesə daxil olduğunu qeyd edir. Peyğəmbərin vəzifəsi insanlara öz fitrətlərində olan yaxşılığı xatırlatmaqdır, zorla davranış dik­tə etmək deyil.

Nəticə

Muhəmməd Abduhun düşüncə sistemi, İslamı müasir dövrə uyğunlaşdırmaq cəhdinin üzərində qurulmuş ardıcıl bir yanaşmadır. O, dini anlamaqda ağılı əsas meyar kimi götürür və Fəxrəddin ər-Raziyə məxsus təvil metodundan faydalanaraq mətnləri ağıl çərçivəsində şərh edir. Vəhyin tamamlanmasını isə insanlığın artıq yetkin mərhələyə çatması ilə izah edir; yəni insanın özü-özünü idarə edəcək səviyyəyə yüksəldiyini düşünür. Təbii aləmdəki nizamı da determinist qanunlarla, Allahın qoyduğu Sünnətullahla açıqlayır. Abduhun həm dini, həm də siyasi otoritələri rədd etməsi, Tövhidə azadlaşdırıcı və əxlaqi bir məna yükləməsi, peyğəmbəri isə əsasən bir “xatırladıcı” kimi dəyərləndirməsi göstərir ki, o, İslami modernizmin əsas prinsiplərini sistemli bir şəkildə formalaşdırmışdır.