Əqdlərin Təsnifi və Növləri | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 11

İslam iqtisadiyyatı və fiqh ədəbiyyatında əqdlər (yəni müqavilələr) müxtəlif hüquqi xüsusiyyətlərinə, məqsədlərinə və tərəflər üzərində doğurduqları nəticələrə görə geniş şəkildə təsnif olunur. Bu təsnifatlar, bir əqdin keçərli sayılması, qüvvəyə minməsi və tərəflər üçün bağlayıcı olub-olmamasını anlamaq baxımından əsas əhəmiyyət daşıyır.

I. Keçərlilik və bağlayıcılıq baxımından təsnifat

Əqdlər bir neçə əsas meyara görə fərqləndirilir:

• Keçərlilik baxımından: Əqdlər məşru (qanuni) və qeyri-məşru (qanunsuz) olmaqla iki yerə bölünür.

• Bağlayıcılıq baxımından: Bağlayıcı (lazım) və qeyri-bağlayıcı (qeyri-lazım) əqdlər kimi ayrılır. Bəzən bu bağlayıcılıq tək tərəfli, bəzən isə iki tərəfli olur.

• Qüvvədə olma baxımından: Əqdlər nəfiz (qüvvədə olan) və məvquf (icazəyə bağlı və ya asqıda qalan) kimi təsnif edilir.

• Qurucu əsas baxımından (razılıq və forma):

  • Razılıq əsasında yaranan əqdlər (rızai əqdlər): Sadəcə tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə qurulan müqavilələrdir. Məsələn, satış əqdi bu qrupa daxildir.

  • Forma tələb edən əqdlər (şəkli əqdlər): Qanunən müəyyən bir formal tələbin yerinə yetirilməsi zəruridir. Bu forma təmin edilməzsə, əqd hökmdən düşür. Məsələn, nikah əqdində şahidlərin olması şərt kimi qəbul edilir.

II. Bədəl (ivaz) və malın varlığına görə təsnifat

Əqdlər həm qarşılıqlılıq (ivaz) baxımından, həm də malın bilavasitə verilib-verilməməsinə görə fərqləndirilir:

• İvazlı əqdlər: Qarşılıqlı bədəl tələb edən müqavilələrdir. (Məsələn, satış və ya icarə əqdi).

• İvazsız əqdlər: Qarşılıq gözlənmədən edilən əqdlərdir. (Məsələn, hədiyyə — hibə).

• Ayni əqdlər: Malın özünün təhvil verilməsi ilə tamamlanan əqdlərdir. (Hibə, əmanət, ariyə, rehin, qarz).

• Ayni olmayan əqdlər: Malın mülkiyyətinin keçməsi kifayətdir, fiziki təhvil dərhal tələb edilmir. (Satış, icarə və s.)

III. Məqsəd (qayə) baxımından təsnifat

Fiqhə görə əqdlərin məqsədi onların mahiyyətini müəyyənləşdirir. Bu məqsədlər əsasən üç istiqamətdə toplanır:

1. Mülkiyyətin və ya malın ötürülməsini təmin edən əqdlər

Bu cür əqdlərdə əsas məqsəd mülkiyyətin və ya mənfəətin qarşı tərəfə keçməsidir. Bu həm qarşılıqlı (ivazlı), həm də qarşılıqsız (təbərru) şəkildə ola bilər. Əsas növləri bunlardır:

• Satış (bəy) əqdi: Malın müəyyən məbləğ qarşılığında dəyişdirilməsidir. Əgər mal mala dəyişdirilirsə, buna trampa (müqayizə) deyilir.

• Sələm əqdi: Pulun əvvəlcədən, malın isə müəyyən vaxtdan sonra təhvil verildiyi satış növüdür. (Məsələn, məhsul yığımı ərəfəsində pulun qabaqcadan ödənməsi).

• İstisna əqdi: Bir işin görülməsi və ya bir məhsulun hazırlanması müqaviləsidir. (Məsələn, tikinti layihəsi müqavilələri).

• Sərf əqdi: Qızıl, gümüş və valyuta kimi standart malların dəyişdirilməsidir.

• Hibə əqdi: Bir malın qarşılıqsız verilməsi.

2. Mənfəətin ötürülməsini təmin edən əqdlər

Bu əqdlərdə mal deyil, onun istifadəsi və faydası qarşı tərəfə verilir.

• İcarə (kirə) əqdi: Mənfəət müəyyən bir ödəniş qarşılığında ötürülür. (Məsələn, mənzil icarəsi, işçi müqaviləsi).

• Ariyə əqdi: Əsli dəyişməyən bir əşyanın qarşılıqsız istifadəyə verilməsi.

• Qarz əqdi: Pulun və ya istehlak edilə bilən bir malın borc verilib sonradan eyni miqdarda geri alınması.

3. Güvən və təminat məqsədli əqdlər

Bu əqdlərin məqsədi iqtisadi əməliyyatlarda qarşılıqlı etimadı təmin etməkdir.

• Vədiə (əmanət) əqdi: Malın qorunmaq üçün birinə təhvil verilməsi.

• Rehin əqdi: Borcun təminatı üçün müəyyən malın girov qoyulması.

• Kəfalət əqdi: Borcun ödənilməsinə bir şəxsin və ya malın zamin olması.

• Həvalə əqdi: Borcun və ya alacağın bir tərəfdən digərinə ötürülməsi.

Bunlardan əlavə, müəyyən hüquqi haqq və səlahiyyətlərin könüllü şəkildə ləğv edildiyi isqat xarakterli əqdlər və mühafizə məqsədli müqavilələr də mövcuddur.

IV. Satış əqdlərinin növləri (bəzi əmənət əsaslı əqdlər)

Satış əqdləri də ödənişin şəffaflığına görə iki əsas formada aparılır:

1. Müsavəmə (bazarlıq yolu ilə satış): Alış qiyməti gizli saxlanılır, qiymət danışıqlar yolu ilə müəyyən olunur.

2. Əmanət əsaslı satışlar: Satıcı alış qiymətini alıcıya bildirir. Bunlar dörd növdədir:

   • Murabaha: Alış qiyməti üzərinə müəyyən qazanc əlavə edilərək satılır.

   • Təvliyə: Mal alış qiymətinə eyni məbləğlə satılır.

   • Vadiə: Mal alış qiymətindən aşağı məbləğə satılır.

   • İşraq: Alıcı malın bir hissəsinə şərik edilir, sonradan mənfəət bölünür.

V. Müasir dövrdə kredit məqsədli bəzi əqdlər

İqtisadi sistemdə bəzi fiqhi əqdlər kredit alternativi kimi istifadə olunmuşdur.

• Bəy‘ul-inə: Eyni malın əvvəlcə baha qiymətə nisyə alınıb, sonra dərhal ucuz qiymətə satılması.

• Təvərruq: Malın nisyə alınıb, üçüncü şəxsə nağd satılması.

• Bəy‘ bil-vəfa: Şəxsin malını satıb, müəyyən müddət sonra geri alma şərti qoyması.

• Bəy‘ bil-istiğlal: Şəxsin evini borca görə satıb, eyni evdə qalaraq yeni sahibinə kirə ödəməsi; borcu qaytardıqda mülkiyyətin geri alınması.

Bütün bu təsnifatlar İslam hüququnda əqdlərin mahiyyətini, məqsədini və tərəflər üzərində doğurduğu məsuliyyətləri anlamağa imkan yaradır. Əslində bu bölgülər, fiqh düşüncəsinin iqtisadi münasibətlərə gətirdiyi nizam və ədalət prinsipinin canlı təzahürüdür.

Əqdlərdə Şərtlər və Bağlayıcılıq | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 10

Əqdlərin (müqavilə) hüquqi dəyəri İslam iqtisadı və fiqh ədəbiyyatında mühüm bir mövzu kimi qəbul olunur. Bir müqavilənin (əqdin) dini və hüquqi baxımdan keçərli sayılması, müəyyən əsas şərtlərin yerinə yetirilməsindən asılıdır. Bu şərtlər ümumilikdə iki əsas qrupda toplanır: quruluş şərtləri (iniqad) və səhihlik şərtləri (səhhət). Bu iki mərhələ tamamlandıqda, əqd artıq nəfaz, yəni hüquqi baxımdan qüvvəyə minmiş sayılır.

Bir əqdin qüvvədə sayılması üçün onun qarşısında hüquqi maneə olmamalıdır. Məsələn, ayırd etmə qabiliyyəti olmayan bir uşağın və ya məhdud əhliyyətli şəxsin öz zərərinə olacaq bir müqavilə bağlaması, qəyyumunun (vəlisinin) icazəsinə bağlıdır. Eyni şəkildə, başqasının malını sahibindən icazə almadan satmaq da ancaq mal sahibinin sonradan verəcəyi razılıqla (icazə ilə) keçərli olur.

Əqdlərin üçüncü mühüm xüsusiyyəti bağlayıcılıq (lüzum) dərəcəsidir. Bağlayıcılıq bəzən əqdin öz mahiyyətindən doğur, bəzən isə müəyyən muxayyərlik (seçim, imtina hüququ) halları ilə məhdudlaşa bilər. Bu baxımdan əqdlər üç əsas qrupa bölünür:

• İki tərəf üçün bağlayıcı əqdlər (lazım əqdlər): Satış, icarə və nikah kimi müqavilələrdə hər iki tərəf əqdin şərtlərinə bağlıdır.

• Tək tərəf üçün bağlayıcı əqdlər: Məsələn, girov (rehin) və ya zaminlik (kəfalət) əqdlərində bağlayıcılıq yalnız bir tərəfdə olur. Girov verən (rahin) üçün əqd bağlayıcı olsa da, girovu alan (mürtəhin) istəsə ondan imtina edə bilər.

• Hər iki tərəf üçün bağlayıcı olmayan əqdlər (qeyri-lazım): Əmanət (vədiə) və ya əvəzsiz istifadə (ariyə) əqdləri kimi, tərəflərin istədiyi zaman imtina edə bildiyi müqavilələrdir.

Satış əqdi mahiyyətcə bağlayıcıdır, lakin əgər onun içinə müəyyən şərt (məsələn, 3 gün ərzində razı qalmazsa ləğv etmə hüququ) daxil edilərsə, bu zaman əqd qeyri-lazım xarakter alır.

Muxayyərlik, tərəflərə müəyyən hallarda əqdi pozmaq və ya davam etdirmək seçimi verir. Ən çox rast gəlinən növlər bunlardır:

1. Şərt muxayyərliyi: Müəyyən müddət ərzində (məsələn, 3 gün) fikrindən dönmək hüququ.

2. Görmə muxayyərliyi: Alıcının malı görüb bəyənməməsi halında müqaviləni ləğv etmə hüququ.

3. Qüsur (ayıb) muxayyərliyi: Malda gizli bir qüsur aşkarlandıqda əqdi ləğv etmə imkanı.

4. Vasitə (vəsf) muxayyərliyi: Satılan əşyanın və ya işçinin vəd edilən xüsusiyyətlərə malik olmaması halında müqavilədən dönmə hüququ.

5. Nəqd muxayyərliyi: Müəyyən vaxtda ödəniş edilmədikdə satıcının malı başqasına satmaq haqqı.

Əqdin təbii şərtlərindən əlavə olaraq tərəflərin öz aralarında müəyyənləşdirdiyi şərtlərə cali şərtlər deyilir. Fiqh bu şərtləri üç əsas kateqoriyada incələyir:

1. Təliq (gecikdirici) şərt: Əqdin hüquqi nəticəsini gələcəkdə baş verəcək bir hadisəyə bağlamaqdır.

   • Məsələn: “Əgər borcunu ödəməsə, mən kefiləm.”

   • Hökmü: Mülkiyyəti ötürən (satış kimi) əqdlərdə bu şərt caiz sayılmır, çünki mülkiyyət əqd bağlandığı anda keçmiş sayılır və onun gecikdirilməsi fiqhi baxımdan uyğunsuzdur.

2. İzafə (zamana bağlama) şərti: Əqdin hökmlərinin müəyyən tarixdən etibarən qüvvəyə minməsi.

   • Məsələn: “Evimi sənə Ramazan ayından etibarən kirayə verirəm.”

   • Hökmü: İcarə kimi istifadə (mənfəət) yönümlü əqdlərdə bu hal keçərlidir, çünki fayda zamana bağlıdır.

3. Təqyid (məhdudlaşdırıcı) şərt: Əqdin icrasını müəyyən bir şərtlə məhdudlaşdırmaq.

   • Məsələn: “Bu soyuducunu yalnız evə gətirib quraşdırmaq şərti ilə alaram.”
     Bu tip şərtlər fiqh ədəbiyyatında ən çox müzakirə edilən mövzulardandır və səhih, fasid və ya batil (hökmsüz) ola bilər.

Fiqh qaydalarına və şəriətin ruhuna uyğun olan şərtlər səhih sayılır və dörd əsas qrupda toplanır:

A. Əqdin təbii tərkibinə daxil olan şərtlər
Bunlar əqdin öz mahiyyətindən doğur.

• Məsələn: Nağd satışda satıcının, pulu alana qədər malı təhvil verməməsi şərti. Bu, əqdin təbii axışını qoruyur.

B. Əqdin məqsədini gücləndirən şərtlər
Bunlar müqavilənin əsas məqsədini qorumağa yönəlib.

• Məsələn: Borc verən şəxsin zamin və ya girov tələb etməsi. Bu, ödənişin təminini möhkəmləndirir.

C. Örf halına gəlmiş şərtlər
Cəmiyyətin adət və vərdişlərinə uyğun formalaşmış və şəriətin də qəbul etdiyi qaydalardır.

• Məsələn: Satılan paltarın tikişinin tamamlanması, kompüterin quraşdırılması, məişət texnikasının çatdırılması və s.
  Örf, fiqhdə hüquqi mənbə sayıldığından, bu kimi şərtlərlə bağlanan əqdlər keçərlidir.

D. Şəriətin icazə verdiyi şərtlər
Bunlara əsasən muxayyərlik növləri daxildir: şərt muxayyərliyi, görmə muxayyərliyi, qüsur muxayyərliyi, vəsf muxayyərliyi və nəqd muxayyərliyi.

Əqdin Şərtləri, Fasid Əqd və Riba | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 9

Fəqihlər borcun quruluşunu və mənbələrini izah edərkən üç əsas məsələyə diqqət çəkirlər: tərəflər, mövzu və səbəb. Borcun mənbələri isə hüquqi əməl, hüquqi hadisə və qanundur. Hüquqi əməl bəzən tək tərəfli (məsələn, nəzir, cüalə və s.), bəzən isə iki tərəfli olur ki, bu ikinci növ əqd (müqavilə) adlanır. Bir əqdin hüquqi nəticə doğurması üçün iki əsas şərt toplusu yerinə yetirilməlidir:

1. Quruluş şərtləri (iniqad şərtləri) – əqd bu şərtlərlə tam formalaşır və hüquqi varlıq qazanır.

2. Keçərlilik şərtləri (səhhət şərtləri) – əqdin şəri baxımdan etibarlı və hökmlü olması üçün lazımi şərtlərdir.

Əgər əqd bütün əsas ünsürləri ilə tam qurulubsa, o münaqid (yəni düzgün şəkildə yaranmış) sayılır. Lakin quruluş tamam olsa da, şəri baxımdan qüsur varsa, bu zaman əqd fasid (qüsurlu, natamam) hesab olunur.

Əqdlər quruluş və keçərlilik baxımından üç əsas kateqoriyaya bölünür:
1. Səhih əqd, 2. Batil əqd, 3. Fasid əqd.

Əgər əqdin əsas quruluş şərtlərində çatışmazlıq varsa, bu əqd batil, yəni hüquqi baxımdan “yox” sayılır.

Əsas xüsusiyyətləri:

• Batil əqd heç bir hüquqi nəticə doğurmaz. Məcəllənin ifadəsiylə: “Bəy‘i batil əsla hökm ifadə etməz.”

• Belə bir əqd mülkiyyətin keçməsinə səbəb olmaz.

• Məsələn, ağlı çatmayan və ya tam hüquq qabiliyyəti olmayan bir uşağın mal satması batil əqddir, çünki tərəf şərti pozulub.

• Əgər batil bir əqd nəticəsində mal qarşı tərəfə təhvil verilmişsə (qabz edilmişsə), o mal həmin şəxsin əlində əmanət hökmündə sayılır. Yəni mal tələf olsa belə, alıcı zərəri ödəmək məcburiyyətində deyil.

Əgər əqd quruluş baxımından düzgün formalaşıb, lakin keçərlilik (səhhət) şərtlərində qüsur varsa, bu zaman əqd fasid adlanır.

Əsas xüsusiyyətləri:

• Fasid əqd, səhih əqd kimi nəticə doğurmaz.

• Lakin Məcəlləyə görə, fasid əqd təhvil (qabz) baş verdikdən sonra nəticə doğura bilər: “Bəy‘i fasid indəl-qabz nafiz olur.”

• Belə əqddə mülkiyyət yalnız təhvil baş verdikdə keçmiş sayılır.

• Əgər fasid əqdlə alınan mal tələf olsa və tərəflər razılığa gəlməsələr, alıcı satıcıya ya malın mislini (əgər misli maldırsa) və ya dəyərini (qiymətini) ödəməlidir.

Fasid əqd adətən səhhət şərtlərindəki qüsurlardan irəli gəlir. Əsas halları belə ümumiləşdirmək olar:

1. Qeyri-müəyyənlik və çəkişmə doğuran hallar:
   Məsələn, “bu sürüdən bir qoyun satıram” demək – hansı qoyun olduğu dəqiqləşmədiyi üçün anlaşılmazlıq və mübahisə yaradır.

2. Mövzunun qeyri-müəyyənliyi (ğarar):
   Satılan şeyin dəqiq müəyyən edilməməsi. Məsələn, hələ doğulmamış heyvanın, ya da ağacdakı yetişməmiş meyvənin satılması.

3. Fasid şərt (əqdi pozan şərt):
   Əqd tərəflərindən birinə əsassız və qarşılıqsız üstünlük verən, qarşı tərəfin zərərinə olan şərtlər.

Fəqihlər ribanı (faizi) adətən fasid əqd mövzusunda müzakirə edirlər, çünki faiz qadağası məhz fasid bir şərtin nəticəsidir. Riba – qarşılıqlı əqdlərdə bir tərəfin əsassız və şərtli şəkildə əlavə qazanc əldə etməsidir. Yəni bir növ “artıq dəyər”in qarşılıqsız şərt kimi qoyulmasıdır.

Ribanın növləri:

1. Ribəd-dəyn (Cahiliyyə faizi):
   Borc vaxtında ödənmədikdə əlavə məbləğ qoymaqla borcu artırmaq. Bu, Quranda qəti şəkildə qadağan edilmiş və icma ilə haram sayılmışdır.

2. Ribəl-əqd (əqd zamanı faiz):
   a) Ribəl-fəzl (artıq faiz): Eyni cins malların dəyişdirilməsində əlavə miqdar istəmək. Məsələn, 1 kq buğdaya qarşılıq 1,5 kq buğda.
   b) Ribəl-nəsiyə: Eyni cins malların gecikməklə dəyişdirilməsi. Hədisə görə, altı əsas mal (qızıl, gümüş, buğda, arpa, xurma, duz) eyni cinslə dəyişdirilərkən bərabər və dərhal (nağd) olmalıdır (bunları əvvəlki yazılarda qeyd etmişdik).

Fəqihlərə görə, pulun kirayə verilməsi məntiqə uyğun deyil, çünki pul ev və ya torpaq kimi istifadə olunaraq dəyərini qoruyan bir şey deyil — pul istifadə olunanda xərclənir.

Faizin qadağasının əsas fəlsəfəsi külfət (risk) və nemət (gəlir) arasındakı tarazlığa əsaslanır.

• Məsələn, icarə əqdində ev sahibi evin zərərinə cavabdehdir, kirayəçi isə sadəcə istifadə haqqı ödəyir.

• Amma borc münasibətində, pulu alan şəxs bütün məsuliyyəti üzərinə götürür.

• Buna görə, fiqh prinsipi belədir: “Külfət kimdədirsə, gəlir də ondadır.” Risk daşımadan qazanılan gəlir halal sayılmır.

Bəzi məsələlərdə fiqh və müasir iqtisadi sistem fərqli mövqe tutur:

• Vadə fərqi: Müasir iqtisad bunu faiz kimi qəbul edir, fiqhdə isə bu, caiz sayılır. Məsələn, bir telefonun nağd 1000 manata, vadə ilə (kredit ilə) 1200 manata satılması fiqhə görə faiz deyil (faiz gəlməmək şərti ilə).

• Erkən ödəniş endirimi: Müasir sistem bunu da faiz sayır. Fiqhə görə isə, əgər bu əvvəlcədən şərt qoyulmayıbsa, endirim caizdir.

• Könüllü artım: Borc ödəyən şəxs razılığı ilə hədiyyə versə, bu caizdir; lakin bu, əvvəlcədən şərt edilməməli və vərdiş halını almamalıdır, həmçinin alan tərəf belə bir gözləntidə olmamalıdır.

İslam hüququnda əqd və borc münasibətləri həm hüquqi, həm də mənəvi məsuliyyət üzərində qurulub. Əqdlərin düzgün və ədalətli şəkildə qurulması, iqtisadi ədalətin və cəmiyyət etimadının qorunmasının əsas təməlidir.

Əqdin Quruluş Şərtləri | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 8

Əqdlər (müqavilələr) borclar hüququnun ən geniş və əsas sahəsini təşkil edir. Sadə şəkildə desək, əqd — hüquqi nəticə doğurmaq məqsədilə iki tərəfin iradələrinin eyni məna üzərində birləşməsidir. İslam hüququnda borcun mənbələri izah edilərkən, hüquqi əməl (məsələn, tək tərəfli əməllər — nəzir, cüalə və s.) və qanunla yanaşı, əqd xüsusi bir mərkəzi yer tutur. Məcəllənin 103-cü maddəsində əqd belə tərif olunur: “Əqd, tərəflərin bir işi öhdələrinə götürmələri və vəd etmələridir ki, bu da icab və qəbulla gerçəkləşir.” İslam mali əməliyyatlarını düzgün qavramaq istəyən bir insan, ilk növbədə əqd nəzəriyyəsini — xüsusilə də satış əqdini — yaxşı mənimsəməlidir. Maraqlıdır ki, bu sahədə İslam hüququ ilə müasir hüquq arasında ciddi fərqlər yoxdur; çünki hüququn əsas prinsipləri, əslində, bütün sistemlərdə oxşardır.

Bir əqdin hüquqi cəhətdən mövcud sayılması rızaya bağlıdır. Rıza isə daxili bir hal olduğundan, onun xaricə yansıması və isbat olunması lazımdır. Bu da icab (təklif) və qəbul vasitəsilə mümkün olur. Deməli, əqdin mahiyyətini təşkil edən əsas nöqtələr məhz icab və qəbuldur.

• İcab (təklif) – əqdi başlatmaq üçün ilk deyilən sözdür. Satış müqaviləsində birinci təklif edən tərəf icabda bulunmuş olur. Müasir hüquqda bu, “təklif” adlanır.

• Qəbul – qarşı tərəfin bu təklifi qəbul etməsidir. Qəbul ifadə edildiyi an, əqd tamamlanmış sayılır.

Əsas qayda: Hənəfi fiqhində və müasir hüquqda ilk deyilən söz həmişə icab hesab olunur; bunun kim tərəfindən deyil­məsinin fərqi yoxdur. Şafii məzhəbində isə satıcının sözü icab, alıcının sözü qəbul sayılır. Əgər icab və qəbul, yəni əsas ünsürlər mövcud deyilsə, belə bir əqd batil (hökmsüz) sayılır.

Əqdin qurulması və keçərli sayılması dörd əsas şərt qrupuna bağlıdır:

1. Quruluş şərtləri (İniqad): Əqdin hüquqi cəhətdən yaranması üçün vacib olan əsas şərtlərdir. Əgər bunlar yoxdur­s­a, əqd batildir.

2. Keçərlilik şərtləri (səhhət): Əqdin nəticə doğurması üçün lazımdır. Bu mərhələdə qüsur varsa, əqd fasid (qüsurlu, natamam) sayılır. Məsələn, satışda qiymətin və ya ödəniş vaxtının dəqiq göstərilməməsi.

3. İcra şərtləri (Nəfəz): Bu şərtlər olmadıqda əqd “asqıda” qalır, yəni məvquf olur. Məsələn, bir şəxsin icazəsi olmadan onun malının satılması.

4. Bağlayıcılıq şərtləri (Lüzum): Əqdin tərəfləri hüquqi cəhətdən bağlayıb-bağlamadığına aiddir. Satış əqdi bağlayıcıdır, amma hibə (bağış) bağlayıcı deyil — bağışlayan sonradan fikrindən dönə bilər.

Tədris asanlığı üçün əqdin əsasını təşkil edən ünsürlər adətən üç qrupda izah olunur: Tərəflər, İradə bəyanı, Əqdin mövzusu (mal və ya xidmət).

1. Tərəflər (Əqd əhliyyəti)

Əqd tərəflərində bu əsas xüsusiyyətlər olmalıdır:

• Ağıl və rüşd: Əqd bağlayan şəxs ağlı başında və rəşid olmalıdır, yəni malını israf etmədən istifadə edə biləcək dərəcədə yetkin. Məsələn, 6 yaşlı uşağın satışı hüquqi qüvvəyə malik deyil.

• İki tərəf: Satış və digər mali əqdlərdə iki tərəf olmalıdır. Hənəfi hüququna görə bir şəxs eyni anda əqdin hər iki tərəfini təmsil edə bilməz (nikahda bu mümkündür, amma satışda yox).

2. İradə bəyanı (Rızaya əsaslanma)

Əqdin əsası qarşılıqlı razılığa dayanır. Rıza azad şəkildə, təzyiq və zor olmadan ifadə edilməlidir. Tərəflərin seçim azadlığı üçün hüquqda bəzi “muxayyərlik” növləri müəyyən olunub:

• Vaz keçmə muxayyərliyi (xiyarur rücu): Satıcının təklifdən dönmə haqqı.

• Qəbul muxayyərliyi (xiyarul qəbul): Alıcının təklifi qəbul edib-etməməkdə sərbəst olması.

• Məclis muxayyərliyi: Əqd hələ tam bağlanmadan tərəflərin razılaşmadan dönmə hüququ.

3. Əqdin mövzusu (mal və ya xidmət)

Əqd mövzusunun — yəni alınıb-satılan şeyin — müəyyən xüsusiyyətləri olmalıdır:

• Mütəqavvim olmalıdır: Şəriət baxımından alqı-satqıya uyğun sayılan mal olmalıdır. Haram və ya murdar şeylər (məsələn, leş, donuz, içki) mal sayılmır.

• Mövcud olmalıdır: Əqd zamanı mal mövcud olmalıdır. Var olmayan bir şeyin satılması qadağandır (məsələn, doğulmamış heyvanın satışı).

• Məlum olmalıdır: Satılan şey aydın və tanınan olmalıdır. Qeyri-müəyyənlik (ğarar) əqdi etibarsız edir.

• Təslim edilə bilər olmalıdır: Satılan şeyin təhvili mümkün olmalıdır; əks halda əqd batil sayılır (məsələn, havadakı quşu satmaq).

Borcun Ünsürləri və Qaynaqları | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 7

Fiqh — İslam hüququnun əsrlər boyu formalaşmış böyük bir elm sahəsidir. O, insan həyatının bütün sahələrini — gündəlik təmizlik qaydalarından (təharət) tutmuş miras bölgüsünə qədər — əhatə edir. Bu geniş sistemin içərisində “İslam borclar hüququ” fiqhin yalnız mali münasibətlərə (muaməlat) aid olan hissəsinin bir qolunu təşkil edir. Bu sahəni anlamaq üçün borcun mahiyyəti, onun tərifi, əsasları, yaranma səbəbləri və sona çatma halları kimi mövzulara nəzər salmaq lazımdır.

Klassik fiqh mənbələrində ayrıca “borclar hüququ” bölməsi yoxdur. Bu məsələlər əsasən “əqd nəzəriyyəsi” çərçivəsində, xüsusilə “satış əqdi” (bəy’) mövzusu altında izah olunur. Başqa sözlə desək, satış müqaviləsini anlamaq — İslam hüququnda borcların ümumi prinsiplərini anlamaq deməkdir. Fiqh ümumilikdə üç əsas bölməyə ayrılır:

1. İbadət – təmizlik, namaz, oruc, zəkat, həcc və s. kimi ibadət qaydaları;

2. Muaməlat – insanın digər insanlarla və əşyalarla əlaqəsini tənzimləyən maddi və ailəvi münasibətlər (satış, icarə, borc, nikah, talaq və s.);

3. Uqubat – cinayət və cəza məsələləri (hudud, təzir və s.).

İslam borclar hüququ bu bölgünün “mali muaməlat” hissəsinə daxildir. Müasir hüquq sistemlərində isə bu, Mülki Məcəllənin tamamlayıcı bir hissəsi sayılan “Borclar Məcəlləsinə” uyğun gəlir.

Fiqh terminologiyasında “borc” anlayışı “deyn” sözü ilə ifadə olunur. Borc — insanın öhdəsində sabit olan bir məsuliyyət, yəni bir şeyi vermə, etmə və ya çəkinmədir. İslam hüququnda borc üç səviyyədə izah edilir:

1. Ən dar mənada borc – məsələn, birindən alınan pulun (qarz) geri qaytarılması kimi tək tərəfli öhdəlik.

2. Tək tərəfli məsuliyyət – zərər vurmaq və ya qəsb etmək nəticəsində yaranan təzminat borcu.

3. İkitərəfli öhdəliklər – satım və ya icarə kimi hər iki tərəfə də məsuliyyət yükləyən müqavilələr.

Borcun öhdəliyi üç formada təzahür edə bilər:

• verilmə (pul, mal və s.),

• yerinə yetirmə (müəyyən işi görmə),

• çəkinmə (bir əməli etməmək).

Borc münasibəti üç əsas ünsür üzərində qurulur:

1. Tərəflər: borcun tərəfi həm fiziki şəxs, həm də hüquqi şəxs (təşkilat, müəssisə) ola bilər. Hüquqi şəxs anlayışı müasir sistemlərdə geniş işlədilsə də, onun əsası klassik fiqh dövrlərinə qədər gedib çıxır.

2. Borcun səbəbi: borcu yaradan hüquqi əsasdır. Bu, müqavilə, birtərəfli hüquqi əməl və ya birbaşa şəri hökmdən qaynaqlana bilər.

3. Borcun mövzusu: yəni nəyi etmə, vermə və ya etməmək öhdəliyi daşıdığını göstərir.

Müsbət davranışlar:

• Deyn: pul kimi misli əşyaların ödənməsi (məsələn, icarə haqqı, borcun qaytarılması).

• Ayn: konkret bir malın təhvil verilməsi (məsələn, satılmış telefonun alıcıya verilməsi).

• İş: müəyyən bir əməyin yerinə yetirilməsi (məsələn, ustanın evi boyaması).

Mənfi davranışlar: bir hərəkətdən çəkinmə borcudur (məsələn, rəqib firmada işləməmək və ya qonşunun yol hüququnu pozmamaq).

İslam hüququnda borcun yaranma səbəbləri üç əsas kateqoriyaya bölünür:

1. Hüquqi əməl:
   Borcun ən yayılmış mənbəyidir.

   • İkitərəfli hüquqi əməl (əqd): qarşılıqlı razılıqla bağlanan müqavilələr.

   • Təktərəfli hüquqi əməl: insanın öz iradəsi ilə borc altına girməsi.
     Nümunələr:
     • Vəqf: bir malı xeyir məqsədi ilə bağışlama,
     • Nəzir (adaq): müəyyən bir ibadəti etməyi vəd etmək,
     • Cüalə: “bunu edənə bu mükafatı verəcəyəm” kimi bir təklif.

2. Hüquqi hadisə:
   Müqaviləyə əsaslanmayan, lakin insan əməli ilə meydana gələn hallardır.

   • Zərər vurma (haqsız fel): başqasının malına zərər vermə nəticəsində təzminat borcunun yaranması.

   • Səbəbsiz zənginləşmə: qanuni səbəb olmadan gəlir əldə etmə (məsələn, kiminsə səhvən göndərdiyi pulu geri qaytarmaq borcu).

3. Şəri və ya qanuni əsaslar:
   Müqavilə olmasa da, İslam hüququ tərəfindən birbaşa vacib sayılan öhdəliklər.

   • Mehr: evlilik zamanı qadına vacib olan haqq.

   • Nəfəqə: ailə daxilində kişinin maddi məsuliyyəti.

Mal Qavramı və Sinifləndirilməsi | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 6

İslam hüququnda “mal” anlayışı, xüsusilə əşya hüququnun əsas sütunlarından biridir. Hər hansı bir varlığın hüquqi baxımdan mal sayılıb-sayılmaması, bir çox hüquqi nəticələr doğurur. Bir şeyin “mal” kimi qəbul olunması onun iqtisadi dəyər daşıması, hüquq tərəfindən qorunması, mülkiyyət mövzusu ola bilməsi, mirasla keçməsi və hüquqi əməliyyatlara əsas ola bilməsi deməkdir. İslam hüquq məktəbləri bu anlayışı fərqli şəkildə izah etmişlər. Əsas iki yanaşma Hənəfi alimlərinə və digər fiqh məktəblərinə məxsusdur.

1. Hənəfi məzhəbi xaricindəki alimlərə görə

Onlara görə mal — insanın sahibliyi (zilyətliyi) altına alına bilən və ondan faydalanmaq mümkün olan şeydir.

Əsas meyarlar:

• Zilyətlik (hiyazət) şərti: İnsan sahibliyinə götürə bilmədiyi şeylər (məsələn, hava, günəş işığı) hüquqi baxımdan mal sayılmır.

• Faydalanma (intifa) şərti: Ya fiziki, ya da dini baxımdan istifadəsi mümkün olmayan şeylər (məsələn, içki, donuz, qan, leş) “mal” anlayışına daxil edilmir.

• Mənfəət (istifadə hüququ): Bu tərifdə “depolanma” şərti yoxdur, yəni yalnız fiziki əşyalar deyil, bir əşyanın istifadəsindən doğan faydalar da mal hesab edilir. Buna görə də, bu yanaşmaya əsasən mənfəətlər də maddi mallar kimi təzminata mövzu ola bilər.

2. Hənəfilərə görə

Hənəfi alimləri “mal”ı bir qədər fərqli və daha etimoloji əsasla tərif etmişlər:

“Mal — insan təbiətinin meyl etdiyi və ehtiyac zamanı depolanması mümkün olan şeydir.”

Bu tərifin əsas cəhətləri:

• İnsan təbiətinin meyli: Malın iqtisadi dəyəri olmalı və insanın ona marağı yönəlməlidir. Hənəfilər burada “insan” anlayışını yalnız müsəlmanlarla məhdudlaşdırmamış, qeyri-müsəlmanların da meyl etdiyi varlıqları (məsələn, şərab, donuz və s.) “mal” kimi qəbul etmişlər. Bu, həmin dövrdə müxtəlif dinlərin birlikdə yaşadığı və ticarət etdiyi sosial mühitlə bağlıdır.

• Depolanma (iddixar): Hənəfilərə görə, bir şeyin mal sayılması üçün depolanmağa və saxlanmağa yararlı olmalıdır. Buna görə də mənfəətlər (məsələn, evdən istifadə hüququ) prinsipal olaraq “mal” sayılmır və təzminata mövzu olmaz, yalnız müəyyən istisnalar (vəqf, yetim malları və gəlir məqsədli əmlaklar) nəzərə alınır.

Hənəfilər “mal” anlayışını genişləndirməklə yanaşı, Müsəlman üçün dini baxımdan istifadəsi halal olan malları ayrıca “mütəqavvim mal” adlandırmışlar.

Tərif:
Mütəqavvim mal — dinin istifadəsinə icazə verdiyi (mübah) və hüquq tərəfindən qorunan maldır.

Növləri:

1. Heç bir halda mal sayılmayanlar: Azad insan, zərərverici həşərat, qan, leş və s.

2. Mal sayılanlar:

   • Mütəqavvim mallar: Məsələn, ev, torpaq, avtomobil, telefon və s. Bunlar hüquqi baxımdan tam dəyərli sayılır, mülkiyyət mövzusu ola bilir, mirasla keçir və qorunur.

   • Qeyri-mütəqavvim mallar: Şərab və donuz kimi varlıqlar, Hənəfi tərifinə görə “mal” sayılsa da, müsəlman üçün istifadəsi haram olduğuna görə yalnız çox məhdud hallarda (məsələn, mirasla keçmə və ya batil alış-verişin nəticəsində) hüquqi təsir doğurur. Bu mallara zərər verildikdə təzminat öhdəliyi yaranmır.

Malın digər əsas təsnifatları

1. Misli və qeyri-misli mallar

Bu bölgü, malların bir-birini əvəz edib-edə bilməməsinə əsaslanır.

• Misli mallar: Öz aralarında fərq yaratmayan, eyni növ və keyfiyyətdə olan mallardır (məsələn, pul, buğda, kitab, telefon). Bu mallar adətən çəki, həcm və ya say ilə ölçülür.

  • Hüquqi nəticə: Artıqlıq faizi (ribəl-fəzl) yalnız bu cür mallarda baş verir. Təzminat eyni mal ilə (misli ilə) qaytarılır.

• Qeyri-misli (qıyami) mallar: Öz növləri arasında fərq daşıyan mallardır (məsələn, heyvanlar, xalçalar, rəsmlər).

  • Hüquqi nəticə: Bərabərlik mümkün olmadığı üçün riba tətbiq olunmur, zərər olduqda təzminat qiymət əsasında hesablanır.

2. İstifadə olunan və istehlak edilən mallar

• İstifadə olunan mallar: Dəfələrlə istifadə edilə bilən əşyalardır (məsələn, kitab, avtomobil, stəkan).

  • Hüquqi baxımdan bu mallar ariyət (müvəqqəti istifadə) müqaviləsi ilə verilir və əmanət hesab olunur; qəsd və ya səhlənkarlıq olmadıqca təzminat tələb edilmir.

• İstehlak edilən mallar: Bir dəfə istifadə olunduqda tükənən əşyalardır (məsələn, su, pul, ərzaq).

  • Bu mallar qarz (borc) müqaviləsi ilə verilir və məsuliyyət borc alanda olur; mal itərsə belə, qaytarılmalıdır.

3. Daşınan və daşınmaz mallar

• Mənkul mallar: Fiziki quruluşu pozulmadan bir yerdən digər yerə daşına bilən mallardır.

• Qeyri-mənkul (daşınmaz) mallar: Köçürülməsi üçün fiziki dəyişiklik tələb edən, əsasən torpaqla bağlı əşyalardır.

Hüquqi nəticələr:

• Şüfa (ön alım) hüququ yalnız daşınmaz əmlaklarda tətbiq olunur.

• Vəqf – daimi olması tələb edildiyi üçün, əsasən daşınmaz əmlak üzərində təsis edilir.

• Satışdan əvvəl təslim (qabz): Mənkul mal təhvil alınmadan üçüncü şəxsə satıla bilməz, lakin daşınmaz əmlaklarda bu mümkündür.

• İrtifaq hüquqları (məsələn, keçid, su yolu) yalnız daşınmaz əşyalar üzərində yaranır.

4. Ayn (maddi varlıq) və deyn (borc, öhdəlik)

• Ayn: Xarici aləmdə mövcud olan və müəyyənləşdirilə bilən əşyalardır (məsələn, ev, kitab). Bu mallar üzrə mülkiyyət sahibi istənilən şəxsə qarşı malın qaytarılması üçün iddia qaldıra bilər.

• Deyn: Maddi varlığı olmayan, lakin borc münasibətində mövcud olan alacaqdır (məsələn, təhvil olunmamış 1000 manat borc).

  • Hüquqi nəticə: İslam hüququnda alacaqların satılması, ümumiyyətlə, “qərar” (risk) səbəbilə qadağandır; lakin bəzi məhdud istisnalar mövcuddur. Deyn, təhvil alınmadan (yəni borc ödənmədən) paylaşdırıla bilməz.

İslam Mal Varlığı Hüququ — Milk və Zimmət | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 5

Ədalət sistemi ümumilikdə iki əsas bölməyə ayrılır: xüsusi hüquq və ictimai hüquq. Mülkiyyət və əmlakla bağlı məsələlər isə xüsusi hüququn bir alt sahəsi olan mülki hüququn tərkibinə daxildir. Mülki hüquq — ailə hüququ, miras hüququ, şəxsin hüququ, borclar hüququ və əşya hüququ kimi sahələri əhatə edir. Bu sahələrdən borclar hüququ və əşya hüququ birlikdə əmlak hüququnun əsasını təşkil edir.

Hüquqlar, daşıdıqları iqtisadi dəyərə görə iki qrupa bölünür:

1. Şəxsi hüquqlar – iqtisadi dəyəri olmayan hüquqlardır (məsələn, şəxsin şərəfi, valideynlik və ya qəyyumluq hüququ).

2. Əmlak hüquqları – maddi dəyəri olan hüquqlardır (məsələn, mülkiyyət hüququ, alacaq hüququ və s.).

Əmlak hüquqları da mövzuya görə iki əsas istiqamətdə öyrənilir:

1. Ayni hüquqlar — Əşya hüququnun əsası

Ayni hüquq dedikdə, konkret bir maddi əşya üzərində sahiblik və ya istifadə səlahiyyəti nəzərdə tutulur. Məsələn, evin mülkiyyəti və ya bir daşınmaz əmlak üzərində ipoteka hüququ buna nümunədir.

Ayni hüququn əsas xüsusiyyətləri bunlardır:

• Müəyyən bir maddi əşya üzərində qurulur;

• Hər kəsə qarşı iddia edilə bilər (yəni mütləq hüquq xarakteri daşıyır).

Fiqh terminologiyası ilə desək, ayni hüquqa sahib olan şəxs üç əsas səlahiyyətə malik olur:

1. İstifadə (istimal) – əşyanı şəxsi məqsədlərlə işlətmək.

2. Gəlir əldə etmək (istiğlal) – əşyanı icarəyə verməklə və ya məhsulundan faydalanmaqla qazanc əldə etmək.

3. Təsərrüf – əşyanı satmaq, bağışlamaq və ya başqa hüquqi əməliyyatlara mövzu etmək.

Mülkiyyət hüququ bu üç səlahiyyətin hamısını özündə birləşdirən yeganə tam ayni hüquq sayılır. Qalan ayni hüquqlar isə yalnız bu səlahiyyətlərin bir hissəsini ehtiva etdiyindən “məhdud ayni hüquqlar” adlanır.

2. Şəxsi (borc) hüquqları — Borclar hüququnun mövzusu

Şəxsi hüquqlar konkret bir əşyaya deyil, müəyyən bir şəxsə qarşı irəli sürülə bilən iddialardır. Başqa sözlə, borc və alacaq eyni münasibətin iki tərəfini ifadə edir.

Alacaq hüququnun əsas mənbələri beş qrupda toplanır:

1. Müqavilələr – məsələn, alqı-satqı və ya icarə müqaviləsi;

2. Tək tərəfli iradə – məsələn, bir mükafat vədi;

3. Qeyri-qanuni əməllər (zərər vurma) – başqasına maddi və ya mənəvi zərər vermə nəticəsində yaranan öhdəliklər;

4. Əsassız zənginləşmə – hüquqi səbəb olmadan başqasının əmlakından faydalanma;

5. Qanun – vergi və ya aliment kimi qanunla müəyyən olunan borclar.

Əmlak anlayışı və hüquqi bütövlük ideyası

Avropa hüquq ənənəsində (xüsusilə Roma hüququnda) “mal varlığı” anlayışı şəxsin bütün maddi dəyəri olan hüquq və borclarının birlikdə təşkil etdiyi hüquqi vahid kimi başa düşülür:

• Aktiv mal varlığı – şəxsin hüquqları (mülkiyyət, alacaqlar və s.);

• Passiv mal varlığı – şəxsin borcları.

Bu anlayış iki mühüm nəticəyə gətirir:

1. İnsan borclu olsa belə, öz mülkiyyətində sərbəst şəkildə təsərrüf edə bilər (məsələn, evini sata bilər);

2. Şəxs malik olduğu əmlakdan çox miqdarda borc altına girə bilər, çünki borc onun mal varlığına deyil, bu hüquqi “bütövlük” anlayışına aiddir.

İslam hüququ bu məsələlərə öz terminologiyası və sistematikası ilə yanaşır.

Milk (mülkiyyət)

“Milk” anlayışı iqtisadi dəyəri olan hüquqları ifadə edir — həm maddi əşya üzərindəki mülkiyyəti (milkül-ayn), həm də istifadədən doğan mənfəəti (milkül-mənfəa). Həmçinin, başqasına qarşı sahib olunan alacaq hüququ (milküd-dəyn) da bu çərçivədə qiymətləndirilir. Lakin İslam hüququnda “milk” bu elementləri birləşdirən vahid bir “mal varlığı” yaratmır.

Zimmət (öhdəlik qabı)

İslam hüququnda “zimmət” anlayışı Roma hüququndakı “mal varlığı bütövlüyü” ideyasına yaxın funksiyanı yerinə yetirir. Zimmət həm hüquqi, həm də əxlaqi baxımdan çox önəmli bir anlayışdır:

1. Borcların hüquqi daşıyıcısı – zimmət insanın borclarının yazıldığı və saxlandığı mənəvi “qab” kimidir.

2. Hüquqi şəxsiyyətin əsası – insanı hüququn subyekti edən, yəni onu haqlara və borclara malik edə bilən xüsusiyyət məhz zimmətdir.

Beləcə, insanın heç bir maddi varlığı olmasa da, zimməti sayəsində borc altına girə bilər. Borc onun malına deyil, zimmətinə aid olduğuna görə, alacaqlı onun əmlakına birbaşa müdaxilə edə bilməz.

İnsan vəfat etdikdə, onun zimməti sona çatır və zimmətə aid olan borclar birbaşa tərəkəyə (miras əmlakına) keçmiş olur. Mirasın bölünməsi bu ardıcıllıqla aparılır:

1. Dəfn xərcləri (kəfən, qəbir, lazımi təchizat);

2. Borcların ödənilməsi – əvvəlcə insanların haqları, sonra Allah’a aid haqlar (Hənəfilərə görə ibadət xarakterli borclar niyyət tələb etdiyindən məcburi deyil, Şafiilərə görə isə ödənməlidir);

3. Vəsiyyətlərin icrası – yalnız mirasın üçdə bir hissəsinə qədər;

4. Qalan hissənin varislər arasında bölünməsi.

Faiz və Növləri | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 4

İslam iqtisadiyyatı ilə ənənəvi iqtisadi sistemlər arasındakı əsas fərqlərdən danışarkən, daha əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, burada iki mühüm tarazlıq diqqət çəkir: biri xüsusi və ictimai mülkiyyət arasında, digəri isə risk və qazanc arasında qurulan tarazlıqdır. Amma bu fərqlərin içində ən qabarıq olanı — İslamda faizin (ribanın) haram sayılması və İslam iqtisadi sisteminin faizli münasibətləri tamamilə rədd etməsidir.

Faiz yalnız İslamda deyil, tarix boyu digər dinlərdə və fəlsəfi düşüncə məktəblərində də tənqid edilib. Məsələn, həm xristianlıqda, həm də yəhudilikdə faizə mənfi münasibət olub. Hətta Platon və Aristotel kimi qədim yunan filosofları da faizi, cəmiyyətin təbii iqtisadi axarını pozan bir element kimi görmüşdülər. Yəhudilikdə isə maraqlı bir fərq qoyulmuşdur: yəhudilər bir-birlərinə faizlə borc verə bilməzlər, amma başqa dinlərin nümayəndələrinə verə bilərlər. Qurani-Kərimdə faiz bir çox ayədə açıq şəkildə haram elan olunmuşdur. Məsələn, “Allah alış-verişi halal, faizi isə haram etmişdir” (əl-Bəqərə, 275) ayəsi bu məsələdə çox aydın mövqe ortaya qoyur. İqtisadi baxımdan faiz, İslam iqtisadiyyatının qorumağa çalışdığı əsas tarazlığı — riskin ədalətli paylaşılmasını — pozur.

1. Riskin birtərəfli daşıması: Faizli sistemdə bütün risk borc alan tərəfin üzərinə düşür. Borc verən isə heç bir riski bölüşmədən yalnız qazancını təmin edir.

2. Risksiz gəlir: Borc verən, verdiyi pulu necə istifadə etməsindən asılı olmayaraq, müəyyən faizlə daha çox qazanır. Halbuki İslamda qazancın şərti, risk və məsuliyyətə ortaq olmaqdır.

“Riba” (faiz) sözü ərəb dilində “artmaq”, “çoxalmaq” mənasındadır. Amma Quranda bu artım zahiri sayılır — Allah “Faizi məhv edər, sədəqələri isə bərəkətləndirər” (əl-Bəqərə, 276) buyuraraq, faizin görünən artımının əslində bərəkətsizlik və sosial zərər gətirdiyini bildirir. Sadə şəkildə desək, riba — eyni dəyərə malik iki malın dəyişdirilməsi zamanı bir tərəfin əlavə qazanc əldə etməsi, amma bu artıma qarşılıq gələn real dəyərin mövcud olmamasıdır.

I. Borc faizi (Ribəl-qarz və ya Cahiliyyə faizi)

Bu faiz növü, müasir dünyada bank faizləri kimi, borc qarşılığında zaman keçdikcə əlavə gəlir əldə etmək mənasındadır. Cahiliyyə dövründə bu, belə olurdu: borcun vaxtı çatanda alacaq sahibi borcluya deyirdi — “ya ödə, ya da artır.” Əgər borclu ödəyə bilmirdisə, borcun məbləği artırılır və vaxt uzadılırdı. Qurani-Kərim bu əməliyyatı açıq şəkildə faiz adlandırır və qadağan edir. Faiz yalnız birbaşa borc müqaviləsindən doğmur. Əgər bir ticarət müqaviləsində borcun vaxtı uzadıldığı üçün məbləğ artırılırsa, bu da faizə daxil olur.

Faizin formaları

• Birbaşa faiz: 100 manat borc verib 110 manat geri almaq.

• Dolayı faiz: Borc müqabilində əlavə mənfəət əldə etmək. Məsələn, borc verən şəxs borclunun avtomobilindən bir müddət istifadə etməyi şərt qoyarsa, bu da faiz sayılır.
  

Amma bir fərq var: əgər borc müqaviləsində faiz şərt qoyulmayıbsa, borclu təşəkkür niyyəti ilə əlavə hədiyyə verərsə, bu artıq faiz sayılmır (qarşı tərəfin elə bir gözləntisi olmamalıdır).

Alacağın erkən ödənilməsi məsələsi

Bu, müasir maliyyə sistemində mübahisəli mövzudur. Məsələn, borcunu vaxtından əvvəl ödəyən şəxsə güzəşt tətbiq etmək — faiz sayılırmı?

• Ənənəvi alimlər (dörd məzhəb) bunu faiz şübhəsi daşıdığı üçün qəbul etməyiblər.

• İbn Teymiyyə və İbn Qayyim isə əksinə, bunu faiz saymır, çünki burada borc verən əlavə qazanc əldə etmir, əksinə, bir hissədən imtina edir.

Bu məsələ bu gün də aktualdır və bəzi İslam maliyyə qurumları İbn Teymiyyənin yanaşmasını əsas tutur.

II. Alış-veriş faizi (Ribəl-fazl və Ribən-nəsiə)

Bu faiz növü malların mübadiləsində meydana çıxır və qaynağını Peyğəmbərimizin (s.ə.s) məşhur “altı mal” hədisindən götürür: “Qızıl, gümüş, buğda, arpa, xurma və duz”. Bu hədisə görə:

• Əgər eyni cins mallar dəyişdirilirsə (məsələn, qızıl–qızıla), bərabər və nağd dəyişdirilməlidir.

• Əgər fərqli cinslərdirsə (məsələn, qızıl–gümüş), yalnız nağd şərtdir, bərabərlik vacib deyil.

Bu qaydalar alimlər arasında iki sual doğurub:
— Bu hökm yalnız bu altı mal üçünmü keçərlidir, yoxsa oxşar xüsusiyyət daşıyan bütün mallara da aid edilirmi?

Əksər alimlər (cumhur) bu hökmün ümumi prinsip olduğunu qəbul etmişlər.

İki əsas faiz növü:

1. Ribəl-fazl (artım faizi): Eyni cins mallar arasında miqdar fərqinin şərtləndirilməsi.

2. Ribən-nəsiə (vaxt faizi): Nağd tələbinin pozulması, yəni mübadilənin təxirə salınması.

Alimlərin faiz səbəbi (illət) nəzəriyyələri

İslam hüquqçuları bu altı malın faiz səbəbini müəyyən etməyə çalışmış və iki əsas baxış formalaşmışdır:

1. Şafii və Maliki yanaşması (Səmaniyyət və Tümiyyət)

• Səmaniyyət: Qızıl və gümüş kimi mallar üçün faiz səbəbi onların “pul funksiyasını” daşımasıdır. Müasir dövrdə bu, kağız pullara da şamil olunur.

• Tümiyyət: Buğda, arpa, xurma və duz kimi mallar üçün isə səbəb onların “əsas qida məhsulu” olmasıdır. Malikilər əlavə olaraq bildirirlər ki, qida malı uzun müddət saxlanıla bilirsə, onda faiz keçərlidir (məsələn, meyvə və tərəvəzlərdə deyil).

2. Hənəfi və Hənbəli yanaşması (Cins və ölçü birliyi)

Bu məzhəblərə görə faiz səbəbi iki xüsusiyyətdən ibarətdir:

• Cins birliyi: Mübadilə olunan malların eyni növdən olması.

• Ölçü birliyi: Malların eyni ölçü vahidi ilə (çəki və ya həcm) hesablanması.

Əgər mal say ilə və ya uzunluqla ölçülürsə (məsələn, parçalar, heyvanlar), onda faiz hökmləri keçərli sayılmır.

Risk və Qazanc Tarazlığı | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 3

İslam iqtisadiyyatının özünəməxsus xüsusiyyətlərindən biri ticarətdə risk və qazanc arasında ədalətli tarazlığın qorunması prinsipidir. Bu prinsipə görə, bir insan qazanc əldə etmək istəyirsə, həmin qazancı mümkün edən riskləri də öz üzərinə götürməlidir. Bu, İslam hüququnun dərin köklərinə söykənən bir qaydadır və məqsədi ticarət münasibətlərinin ədalət və haqqaniyyət əsaslarında aparılmasını təmin etməkdir.

İslam hüququnda risk və qazanc arasındakı tarazlıq müxtəlif fiqhi qaydalarla dəstəklənir. Bu qaydalar təkcə fiqh kitablarında deyil, həm də Məcəllə-i Əhkami-Ədliyyə kimi hüquqi mənbələrdə də yer alır. Əsas qaydalar bunlardır:

• “Nə qədər zəhmət, o qədər nemət.”

• “Kar, zərərə qatlanmaq qarşılığındadır.” (Əl-ğunm bil-ğurm)

• “Zərərə cavabdeh olan qazanca da sahib olur.” (Əl-hacü bidamən)

Bu prinsiplər aydın şəkildə göstərir ki, kim qazanc istəyirsə, eyni zamanda zərər ehtimalına da hazır olmalıdır. Riski başqalarının üzərinə ataraq yalnız mənfəət əldə etməyə yönəlmək, İslam iqtisadiyyatının məqsəd qoyduğu ədalət prinsipinə ziddir.

Bu prinsip İslam hüququnda bir çox müqavilə və iqtisadi münasibətin quruluşuna yön verir. Ortaqlıqda heç bir tərəf digərinə qazancı və ya sərmayəni zəmanət edə bilməz. Ticarətin təbiətində həm qazanmaq, həm də uduzmaq var. Əgər bir ortaqlardan biri “Zərər olsa, mən qarşılayacam” və ya “Hər halda sənə müəyyən qazanc verəcəm” deyirsə, bu, artıq risk-qazanc balansını pozur və ortaqlığı faizli borc münasibətinə çevirir. Ortaqlar yalnız qəsd, səhlənkarlıq və ya təxribat hallarında bir-birinə cavabdeh ola bilər; əks halda, onlar “əmin” – yəni etibarlı və əmanətçi statusundadırlar.

Sərmayə sahibi (müvəkkil) pulunu iş bilən bir şəxsə (vəkilə) idarə etmək üçün verə bilər. Burada da vəkil “əmin” sayılır. Əgər o, qəsdən və ya səhlənkarlıqla zərər vurmayıbsa, itkiyə müvəkkil özü dözməlidir. Vəkilə “zərər olsa, sən qarşılayacaqsan” kimi şərt qoymaq, qazancın riski paylaşmadan əldə olunması deməkdir – bu isə artıq faiz (riba) mənası daşıyır və İslam hüququnda qadağandır.

İmam Malik bir hadisə nəql edir: Hz. Ömərin (r.a) oğulları Kufə valisi Əbu Musa əl-Əşaridən dövlət xəzinəsinə aid böyük bir məbləği Mədinəyə aparmaq üçün götürürlər. Vali onlara bu pulu “əmənət” deyil, borc (qərz) kimi verir. Yolda onlar bu pulu işlədib qazanc əldə edirlər. Mədinəyə çatanda Hz. Ömər həm əsas məbləği, həm də qazancı geri istəyir və bildirir ki, qazanc dövlətin pulu hesabına qazanılıb. Oğulları isə etiraz edir: “Əgər bu pul yolda itmiş və ya batmış olsaydı, biz məsuliyyət daşıyacaqdıq. Deməli, riski biz götürmüşüksə, qazanc da bizim haqqımızdır.” Nəticədə səhabələrin razılığı ilə qərara alınır ki, bu münasibət mudarabə (əmək və sərmayə ortalığı) kimi qiymətləndirilsin və qazanc bölüşülsün. Bu hadisə bir daha göstərir ki, risk olmadan qazanc halal sayılmır.

Faiz sistemində borc verən şəxs heç bir riski öz üzərinə götürmür. Borcu alan insan zərər çəksə belə, borc verən həm əsas pulu, həm də əvvəlcədən müəyyən olunmuş faiz məbləğini tələb edir. Yəni bütün risk borc alanın, amma qazanc borc verənin payına düşür. Bu, risk və qazanc balansını tam şəkildə pozur. Məhz buna görə faizli əməliyyatlar İslam hüququnda ədalətsiz və haram sayılır.

Mülkiyyət | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 2

İslam iqtisadı, müasir dövrün iqtisadi məsələlərinə yanaşarkən, mövcud sistemlərə qarşı çıxmaq və ya onlara meydan oxumaq məqsədi daşımır. Əksinə, bu sahə daha çox hazır iqtisadi təcrübələrdə müşahidə olunan ədalətsizliklərə və bərabərsizliklərə qarşı, İslamın ədalət və haqqaniyyət ruhuna uyğun alternativ həll yolları təqdim etməyə çalışır. Həzrət Peyğəmbər (s.ə.s.) də cəmiyyətə gəldiyi dövrdə, mövcud ənənələri tamamilə rədd etməmiş, içərisində yaxşı olanları qorumuş (ibqa etmiş), ədalətsizlikləri aradan qaldırmış, bəzi hallarda isə yanlış yönləri düzəldərək onları İslamın ədalət prinsiplərinə uyğunlaşdırmışdır. İslam iqtisadı da bu yanaşmanı özündə əks etdirir: yəni inkar və dağıtma deyil, islah və yenidən qurma prinsipi.

İslam iqtisadını digər iqtisadi sistemlərdən fərqləndirən əsas prinsiplər bunlardır:

• Faizin haramlığı — yəni kapitalın zəhmətsiz gəlir mənbəyinə çevrilməsinin qadağan edilməsi;

• Risk və qazanc arasında tarazlıq — mənfəətin yalnız məsuliyyət və risklə birgə əldə edilə bilməsi;

• Mülkiyyətə xüsusi baxış — insanın sahiblik haqqını tanımaqla yanaşı, onu sosial məsuliyyətlə məhdudlaşdırmaq.

Mülkiyyət anlayışı həm hüququn, həm siyasətin, həm də fəlsəfənin mərkəzi mövzularındandır. Hüquqi baxımdan mülkiyyət, şəxsin müəyyən bir əşya üzərində tam hakimiyyət sahibi olması, ondan istifadə və sərəncam hüququna malik olması deməkdir. Tarix boyu mülkiyyətin mahiyyəti və ideal forması barədə müxtəlif baxışlar irəli sürülüb. Platon, şəxsi sahibliyi rədd edərək ortaq mülkiyyəti və ümumi istifadəyə açıq bir sistemi müdafiə edib. Aristotel isə bunun əksinə olaraq, xüsusi mülkiyyətin insan təbiətinə daha uyğun olduğunu qeyd edib və kollektiv mülkiyyəti utopik bir fikir kimi qiymətləndirib.

İslam iqtisadında xüsusi mülkiyyət əsas prinsip sayılır. Qurani-Kərimdəki “İnsana yalnız çalışdığının qarşılığı vardır” (Nəcm, 39) ayəsi, insanın əməyinə uyğun mülkiyyət haqqına sahib olduğunu göstərir. Eyni şəkildə miras, ticarət və borc kimi mövzular da fərdi mülkiyyətin tanındığını sübut edir. Lakin bu sahiblik kapitalist sistemdə olduğu kimi məhdudsuz deyil. İslam xüsusi mülkiyyəti tanımaqla yanaşı, onun həm mənşəyi, həm istifadə forması, həm də ictimai nəticələri baxımından bir sıra məhdudiyyətlər müəyyənləşdirir.

1. Mülkiyyətin Qazanılması: Qanuni Yollar

İslam hüququna görə mülkiyyət yalnız halal və qanuni yollarla qazanıla bilər. Əsas qazanma yolları bunlardır:

• Miras – insanın ölümündən sonra malının qanuni varislərə keçməsi;

• Əqdlər (müqavilələr) – alış-veriş, icarə, hədiyyə və s. kimi hüquqi əməliyyatlar;

• İhraz – təbiətdə sahibsiz qalan malların (məsələn, ov, balıq, meyvə və s.) sahiblik altına alınması.

Fırıldaq, qumar, rüşvət və ya mənfəət məqsədli qeyri-etik yollarla qazanılan mülkiyyət isə haram sayılır.

2. İstifadə və İdarəetmə: Əmanət Şüuru

İslam iqtisadında mülkiyyətin mahiyyəti “tam sahiblik” deyil, əmanətçilik kimi dəyərləndirilir. Yəni insan sahib olduğu malın həqiqi sahibi deyil, onun müvəqqəti qoruyucusudur. Buna görə də sərvət israfla xərclənə, zərərli sahələrdə istifadə oluna bilməz.

3. Sosial Məsuliyyət və İctimai Haqq

İslamda sərvət yalnız fərdi deyil, ictimai məsuliyyət də doğurur. “Onların mallarında dilənçinin və ehtiyacı olanın haqqı vardır” (Zəriyət, 19) ayəsi bu məsuliyyəti açıq şəkildə ifadə edir. Bu baxımdan, zəkat bir sədəqə deyil, fəqir və ehtiyac sahiblərinin haqqıdır. Beləliklə, sərvət tək bir zümrənin əlində toplanmır, cəmiyyətin iqtisadi dövriyyəsinə daxil olur.

Kollektiv Mülkiyyətin Yeri 

İslam xüsusi mülkiyyəti əsas prinsiplərdən biri kimi qəbul etsə də, ictimai fayda da nəzərə alınır. Faydalı və ümumi istifadəyə açıq olan resursların — məsələn, su, enerji, yollar, dənizlər və yeraltı sərvətlərin — tək bir şəxsin mülkiyyəti altına alınması doğru sayılmır. Həzrət Peyğəmbərin (s.ə.s.) “İnsanlar üç şeydə ortaqdırlar: suda, atəşdə və otlaqda” (Əbu Davud) hədisi bu yanaşmanın əsasını təşkil edir.

• Su: Şəxsi ərazidə belə olsa, onun ümumi istifadəyə qapadılması doğru sayılmır.

• Atəş: Müasir dövrdə enerji mənbələri (neft, qaz və s.) bu çərçivəyə daxil edilir.

• Otlaq: Öz-özünə bitən və xüsusi zəhmət sərf edilməyən bitkilərdən insanlar yararlana bilər.