Faiz və Növləri | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 4

İslam iqtisadiyyatı ilə ənənəvi iqtisadi sistemlər arasındakı əsas fərqlərdən danışarkən, daha əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, burada iki mühüm tarazlıq diqqət çəkir: biri xüsusi və ictimai mülkiyyət arasında, digəri isə risk və qazanc arasında qurulan tarazlıqdır. Amma bu fərqlərin içində ən qabarıq olanı — İslamda faizin (ribanın) haram sayılması və İslam iqtisadi sisteminin faizli münasibətləri tamamilə rədd etməsidir.

Faiz yalnız İslamda deyil, tarix boyu digər dinlərdə və fəlsəfi düşüncə məktəblərində də tənqid edilib. Məsələn, həm xristianlıqda, həm də yəhudilikdə faizə mənfi münasibət olub. Hətta Platon və Aristotel kimi qədim yunan filosofları da faizi, cəmiyyətin təbii iqtisadi axarını pozan bir element kimi görmüşdülər. Yəhudilikdə isə maraqlı bir fərq qoyulmuşdur: yəhudilər bir-birlərinə faizlə borc verə bilməzlər, amma başqa dinlərin nümayəndələrinə verə bilərlər. Qurani-Kərimdə faiz bir çox ayədə açıq şəkildə haram elan olunmuşdur. Məsələn, “Allah alış-verişi halal, faizi isə haram etmişdir” (əl-Bəqərə, 275) ayəsi bu məsələdə çox aydın mövqe ortaya qoyur. İqtisadi baxımdan faiz, İslam iqtisadiyyatının qorumağa çalışdığı əsas tarazlığı — riskin ədalətli paylaşılmasını — pozur.

1. Riskin birtərəfli daşıması: Faizli sistemdə bütün risk borc alan tərəfin üzərinə düşür. Borc verən isə heç bir riski bölüşmədən yalnız qazancını təmin edir.

2. Risksiz gəlir: Borc verən, verdiyi pulu necə istifadə etməsindən asılı olmayaraq, müəyyən faizlə daha çox qazanır. Halbuki İslamda qazancın şərti, risk və məsuliyyətə ortaq olmaqdır.

“Riba” (faiz) sözü ərəb dilində “artmaq”, “çoxalmaq” mənasındadır. Amma Quranda bu artım zahiri sayılır — Allah “Faizi məhv edər, sədəqələri isə bərəkətləndirər” (əl-Bəqərə, 276) buyuraraq, faizin görünən artımının əslində bərəkətsizlik və sosial zərər gətirdiyini bildirir. Sadə şəkildə desək, riba — eyni dəyərə malik iki malın dəyişdirilməsi zamanı bir tərəfin əlavə qazanc əldə etməsi, amma bu artıma qarşılıq gələn real dəyərin mövcud olmamasıdır.

I. Borc faizi (Ribəl-qarz və ya Cahiliyyə faizi)

Bu faiz növü, müasir dünyada bank faizləri kimi, borc qarşılığında zaman keçdikcə əlavə gəlir əldə etmək mənasındadır. Cahiliyyə dövründə bu, belə olurdu: borcun vaxtı çatanda alacaq sahibi borcluya deyirdi — “ya ödə, ya da artır.” Əgər borclu ödəyə bilmirdisə, borcun məbləği artırılır və vaxt uzadılırdı. Qurani-Kərim bu əməliyyatı açıq şəkildə faiz adlandırır və qadağan edir. Faiz yalnız birbaşa borc müqaviləsindən doğmur. Əgər bir ticarət müqaviləsində borcun vaxtı uzadıldığı üçün məbləğ artırılırsa, bu da faizə daxil olur.

Faizin formaları

• Birbaşa faiz: 100 manat borc verib 110 manat geri almaq.

• Dolayı faiz: Borc müqabilində əlavə mənfəət əldə etmək. Məsələn, borc verən şəxs borclunun avtomobilindən bir müddət istifadə etməyi şərt qoyarsa, bu da faiz sayılır.
  

Amma bir fərq var: əgər borc müqaviləsində faiz şərt qoyulmayıbsa, borclu təşəkkür niyyəti ilə əlavə hədiyyə verərsə, bu artıq faiz sayılmır (qarşı tərəfin elə bir gözləntisi olmamalıdır).

Alacağın erkən ödənilməsi məsələsi

Bu, müasir maliyyə sistemində mübahisəli mövzudur. Məsələn, borcunu vaxtından əvvəl ödəyən şəxsə güzəşt tətbiq etmək — faiz sayılırmı?

• Ənənəvi alimlər (dörd məzhəb) bunu faiz şübhəsi daşıdığı üçün qəbul etməyiblər.

• İbn Teymiyyə və İbn Qayyim isə əksinə, bunu faiz saymır, çünki burada borc verən əlavə qazanc əldə etmir, əksinə, bir hissədən imtina edir.

Bu məsələ bu gün də aktualdır və bəzi İslam maliyyə qurumları İbn Teymiyyənin yanaşmasını əsas tutur.

II. Alış-veriş faizi (Ribəl-fazl və Ribən-nəsiə)

Bu faiz növü malların mübadiləsində meydana çıxır və qaynağını Peyğəmbərimizin (s.ə.s) məşhur “altı mal” hədisindən götürür: “Qızıl, gümüş, buğda, arpa, xurma və duz”. Bu hədisə görə:

• Əgər eyni cins mallar dəyişdirilirsə (məsələn, qızıl–qızıla), bərabər və nağd dəyişdirilməlidir.

• Əgər fərqli cinslərdirsə (məsələn, qızıl–gümüş), yalnız nağd şərtdir, bərabərlik vacib deyil.

Bu qaydalar alimlər arasında iki sual doğurub:
— Bu hökm yalnız bu altı mal üçünmü keçərlidir, yoxsa oxşar xüsusiyyət daşıyan bütün mallara da aid edilirmi?

Əksər alimlər (cumhur) bu hökmün ümumi prinsip olduğunu qəbul etmişlər.

İki əsas faiz növü:

1. Ribəl-fazl (artım faizi): Eyni cins mallar arasında miqdar fərqinin şərtləndirilməsi.

2. Ribən-nəsiə (vaxt faizi): Nağd tələbinin pozulması, yəni mübadilənin təxirə salınması.

Alimlərin faiz səbəbi (illət) nəzəriyyələri

İslam hüquqçuları bu altı malın faiz səbəbini müəyyən etməyə çalışmış və iki əsas baxış formalaşmışdır:

1. Şafii və Maliki yanaşması (Səmaniyyət və Tümiyyət)

• Səmaniyyət: Qızıl və gümüş kimi mallar üçün faiz səbəbi onların “pul funksiyasını” daşımasıdır. Müasir dövrdə bu, kağız pullara da şamil olunur.

• Tümiyyət: Buğda, arpa, xurma və duz kimi mallar üçün isə səbəb onların “əsas qida məhsulu” olmasıdır. Malikilər əlavə olaraq bildirirlər ki, qida malı uzun müddət saxlanıla bilirsə, onda faiz keçərlidir (məsələn, meyvə və tərəvəzlərdə deyil).

2. Hənəfi və Hənbəli yanaşması (Cins və ölçü birliyi)

Bu məzhəblərə görə faiz səbəbi iki xüsusiyyətdən ibarətdir:

• Cins birliyi: Mübadilə olunan malların eyni növdən olması.

• Ölçü birliyi: Malların eyni ölçü vahidi ilə (çəki və ya həcm) hesablanması.

Əgər mal say ilə və ya uzunluqla ölçülürsə (məsələn, parçalar, heyvanlar), onda faiz hökmləri keçərli sayılmır.