Əsəbiyyət, Mülk və Dövlət: İbn Xəldun'un Perspektivi

İbn Xəldunun düşüncə sistemində mərkəzi yer tutan əsas anlayışlardan biri də əsəbiyyətdir. O, köçəri (bədəvi) icmalardan oturaq (həzəri) cəmiyyətlərə keçidi və bu keçidin son mərhələsində siyasi təşkilatlanmanın mülk formasına çatmasını təbii bir proses kimi izah edir. İbn Xəldunun siyasi baxışını düzgün anlamaq üçün riyasət, mülk və dövlət anlayışlarını bir yerdə nəzərdən keçirmək vacibdir.

Riyasət: Bədəvi Cəiyyətlərin Bərabərlikçi İdarəetməsi

Riyasət anlayışı əsasən köçəri həyat tərzi sürən icmalarda rast gəlinən idarəetmə formasıdır. Burada başçı (rəis) digərlərindən üstün sayılmaz; əksinə, "bərabərlər arasında birinci" mövqeyindədir. Bu cür cəmiyyətlərdə rəsmi hakimiyyət strukturu, qanunları icra edən ordu və ya polis yoxdur. Yazılı qanunlar yerinə adət-ənənələr, yaşlıların sözü əsas rol oynayır. Beləliklə, riyasətdə zorla idarəetmə və mərkəzləşdirilmiş güc anlayışı yoxdur. Tarixi mənbələr Xaricilərin əsasən bədəvi mühitdən çıxdığını və onların bərabərlikçi düşüncələrinin məhz bu köçəri quruluşdan qaynaqlandığını göstərir. Riyasət, müasir mənada dövlət anlayışına uyğun gəlmir.

Mülk: Oturaq Cəmiyyətlərdə Zorun Hakimiyyəti

Oturaq həyat tərzinə keçid isə fərqli bir siyasi quruluş yaradır. Burada icmalar daha böyük və mürəkkəbdir, artıq şəxsi əlaqələr və adət-ənənələr təkbaşına nizam-intizamı qorumağa bəs etmir. Ona görə də cəmiyyətin sabitliyini qorumaq üçün yazılı qanunlara və bu qanunları icra edə biləcək zora ehtiyac yaranır. İbn Xəldun bu mərhələni mülk adlandırır və riyasətdən fərqləndirir.

Onun izahına görə, mülk zor və məcburiyyətə dayanan üstünlük və idarəetmə formasıdır. Burada qanuna tabe olmaq məcburidir, əks halda cəza labüddür. İbn Xaədun mülkü də müxtəlif dərəcələrə ayırır:

• Həqiqi Mülk: Xalqı idarə edə, vergi toplaya, elçilər göndərə, sərhədləri qoruya bilən və üzərində daha güclü bir qüvvə olmayan əsəbiyyətə əsaslanır. Bu, ərazi üzərində tam siyasi və hərbi hakimiyyət deməkdir.

• Əgər bunların bir hissəsi yoxdursa, demək, hakimiyyət natamamdır.

Mülkün əsas əlamətləri belədir:

• Siyasi və hərbi üstünlük,

• Şiddət monopolu,

• İtaəti zorla təmin edə bilmək,

• Dövlətə alternativ bir gücün qarşısının alınması.

Bu xüsusiyyətlər mülkü müasir dövlət anlayışına yaxınlaşdırır. Bayraq açmaq, pul kəsdirmək, sərhəd qorumaq, rəsmi simvollar da mülkün göstəricilərindəndir. Mülk möhkəmləndikcə hökmdarla xalq arasındakı məsafə böyüyür, rəsmi protokollar və qanunlarla sərt bir iyerarxiya formalaşır. Buna baxmayaraq, İbn Xəldunun mülk anlayışı tam olaraq bugünkü dövlətlə eyni deyil. Çünki müasir dövlətdə suverenlik hüquqi əsas kimi ayrıca vurğulanır, halbuki mülk anlayışı daha çox faktiki gücü ifadə edir.

Dövlət: İdarəetmənin İnsan Ünsürü

İbn Xəldun dövlət sözünü müasir mənada mexaniki bir aparat kimi yox, daha çox bu hakimiyyəti həyata keçirən insan qrupu kimi izah edir. Yəni mülk siyasi gücün özüdirsə, dövlət bu gücü idarə edən, onu daşıyan insanlardır. Bu səbəbdən, İbn Xəldunun dövləti Qərb dillərinə və hətta Azərbaycan dilinə də tez-tez sülalə, xənədan kimi tərcümə olunur. Beləliklə, mülk siyasi hakimiyyətin obyekti, dövlət isə onun subyekti kimi görünür.

Bu baxış, müasir siyasətdəki "dövlət" anlayışına ziddir. Çünki müasir dövlətdə sistem insanlardan asılı olmadan işləyən bir mexanizm kimi düşünülür, sanki yetərincə düzgün qurulsa, əbədi işləyəcək. İbn Xəlduna görə isə dövlətin əsasında insan faktoru dayanır. İnsan dəyişirsə, dövlət də dəyişir. Məhz buna görə İbn Xəldun dövlətlərin bir ömrü olduğunu, yaranıb inkişaf etdiyini, sonra isə tənəzzülə uğradığını bildirir. Siyasət də təbiət kimi mühitdən asılıdır və zamana tabedir.

Bir sözlə, İbn Xəldunun mülk və dövlət anlayışları bizə siyasi quruluşları daha canlı, insan mərkəzli və dəyişkən görməyi öyrədir. Onun baxışına görə dövlət statik bir maşın yox, orqanizmdir – insanla var olur, insanla dəyişir.

Sionizm: İsrailin Sivil Dini və Mirası

Sionizm, İsrail dövlətinin təməlini təşkil edən və bu gün də bir növ “mülki din” kimi qəbul edilən, həm seçmeci, həm də məqsədəuyğun bir ideologiyadır. Bu ideologiya, yəhudi ənənəsindən seçdiyi bəzi elementləri yeni şərtlərə uyğun şəkildə dəyişdirib istifadə edir, eyni zamanda müasir Qərb düşüncə tərzindən də bol-bol faydalanır.

Sionizmin əsas dayaqları

• Yəhudi ənənəsindən gələn məqamlar: Sionizm, seçilmiş xalq, seçilmiş torpaq, etnik bağlanma kimi mövzuları klassik Yəhudilikdən alaraq, onları ideoloji dayaq kimi işlədib. Ənənəvi Yəhudilikdə yəhudi ilə yəhudi olmayan ayrımı etnik əsasla qurulur və bu, sionizm üçün də kimlərin yəhudi sayılacağına qərar verməkdə əsas rolu oynayıb. Fələstin torpaqlarına yəhudi köçü “Aliya” (yüksəliş) adlandırılır; çünki bu torpaqlar müqəddəs hesab olunur.

• Qərbdən alınan elementlər: Sionizm 19-cu əsrin sonlarına doğru təşkilatlananda, Avropanın irqçi nəzəriyyələri və orientalizmi bu ideologiyaya ciddi təsir edib. Məsələn, İbrani Universitetində sosiologiya bölməsini quran Artur Ruppin, yəhudi qanı və genetikası üzərində araşdırmalar aparıb, Aşkenaz yəhudilərini “əsl yəhudilər” və “ağ irq” kimi təqdim edib, Şərq mənşəli Mizrahi yəhudilərini isə “ərəbə bənzəmiş” və fərqli fizionomiyaya malik kimi xarakterizə edib. Bu yanaşmaya görə Aşkenazlar min bir zülmdən sağ çıxan, “ən ağıllı” təbəqə kimi qələmə verilib.

Sionizm və antisemitizm əlaqəsi

Sionizmin doğulmasında müasir irqçi antisemitizmin rolu böyükdür. Əgər antisemitizm olmasaydı, yəhudilərin yaşadıqları cəmiyyətlərə tam inteqrasiya olunacağı, ayrıca dövlət ehtiyacının qalmayacağı düşünülürdü. Lakin sionizmin yəhudi cəmiyyətlərində ayaqda qalması məhz Yəhudilikdən götürdüyü dini və etnik məzmun sayəsində mümkün olub. Theodor Herzl də bu səbəbdən assimilyasiyanın imkansız olduğuna inanıb və yəhudilərin ancaq öz dövlətlərinə sahib olaraq ayaqda qala biləcəyini iddia edib. O dövrdə bu, antisemitizmə qarşı bir “tədbir” kimi təqdim olunurdu.

Digər yəhudi cərəyanları ilə fərqi

• Qərbi Avropa Yəhudiliyi (Reformist və Mühafizəkar): Bu qruplar, yaşadıqları yerlərdə qalıb yerli cəmiyyətə uyğunlaşaraq Yəhudiliyi saf dini məzmunla davam etdirməyin tərəfdarı idilər. Sionizm isə tam əksinə, assimilyasiyanı qəbul etməyib.

• Şərqi Avropa Yəhudiliyi (Millətçi-Sosialist): Bund kimi hərəkətlər yəhudi millətçiliyini müdafiə etsə də, diasporda yaşamağa davam etməyi doğru sayırdı. Sionizm isə millətçilikdən əlavə, mütləq Fələstin torpaqlarına köçü şərt qoyurdu.

Sionizmin müstəmləkəçilik cəhəti

Digər millətçi hərəkatlardan fərqli olaraq, sionizm artıq yaşadıqları ərazilərdə müstəqillik istəmirdi. Əksinə, Avropadakı yəhudiləri cəmləyib, bəlkə də 2000 il yaxınlıq görmədikləri Fələstin torpaqlarına köçürməyi qarşısına məqsəd qoydu. Bu da sionizmə qarşı ən böyük ittihamlardan birinə çevrildi: onu müstəmləkəçiliyin bir forması kimi görənlər az deyil. “Torpaqsız xalq üçün, xalqsız torpaq” şüarı, Fələstindəki yerli əhalini faktiki olaraq nəzərə almayan bir mifə əsaslanırdı. Hətta revizionist sionizmin banisi Jabotinsky belə orada xalqın yaşadığını və bu siyasətin haqsızlıq olacağını qəbul etmişdi.

Yəhudi kimliyi və Aşkenaz–Mizrahi fərqi

Yəhudilərin həqiqətən vahid bir xalq olub-olmaması sionizm daxilində də mübahisə mövzusudur. Məsələn, Yəmən yəhudiləri ilə Polşa yəhudiləri arasında nə ortaq dil, nə mədəniyyət, nə də coğrafi bağ var — onları birləşdirən yeganə şey din faktorudur. İsrailin qurucuları və ilk liderləri əsasən Aşkenaz yəhudiləri olub. Əhalini artırmaq üçün Yəmən, İraq kimi ərəb coğrafiyalarından Mizrahi yəhudilər gətirilib, lakin onlara ikinci dərəcəli vətəndaş kimi yanaşılıb, bəziləri düşərgələrdə saxlanılıb, hətta körpələrinin oğurlanıb Aşkenaz ailələrinə verildiyi iddiaları belə səsləndirilib. Bu da Aşkenaz–Mizrahi qarşıdurmasının təməlini qoyub.

Arthur Koestler 1970-ci illərdə yazdığı “13-cü Qəbilə” kitabında Aşkenaz yəhudilərinin böyük ehtimalla Hazar imperiyasının (Müsəlman-Türk dövləti, sonradan Yəhudiliyi qəbul edib) davamı olduğunu, əslində yəhudilərin bir irq yox, fərqli etnik qrupların din ətrafında birləşmiş cəmiyyəti olduğunu iddia edib. Bu iddia İsraildə qəzəblə qarşılanıb, çünki o dövrdə İsrail özünü sanki Hitlerin irqçi məntiqinə bənzər şəkildə, irqi əsasda “vahid yəhudi xalqı” üzərində qurmuşdu.

İsrail dövlətinin fərqli xarakteri

İsrail yalnız coğrafi sərhədləri içində yaşayanların dövləti deyil, bütün dünyadakı yəhudilərin potensial dövləti kimi özünü tanıdır. İsraildə yaşayan ərəblər isə formal olaraq vətəndaş sayılsalar da, əslində ikinci dərəcəlidirlər. Məsələn, Nyu-Yorkda yaşayan bir yəhudi istədiyi vaxt İsrail vətəndaşlığı ala bilər, amma nəsillərlə orada yaşayan bir ərəb üçün bu dövlətin ideologiyası “onun dövləti” deyil. Əvvəllər İsrail diaspordan imtina edib yəhudilərin Aliya ilə köçməsini vacib bilirdi. Bu gün isə əhali sayı yetərli olduğundan diaspora daha çox maliyyə və siyasi dəstək baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Mitoloji tarix və Holokostun rolu

Sionizm real və müxtəlif yəhudi tarixini deyil, İsrailoğulları nağıllarına əsaslanan vahid və mifoloji bir tarix modelini seçib. Tövratdakı “seçilmiş xalq”, Misir əsarətindən qurtuluş, Babil sürgünündən geri dönüş kimi motivlər sionizmin ideoloji dayaqları kimi işlədilib. Müasir yəhudi kimliyini, xüsusən dini baxımdan o qədər də bağlı olmayanlar üçün, əsasən Holokostu yadda saxlamaq və antisemitizm təcrübəsi müəyyən edir. İsrail dövləti özünü dünya Yəhudiliyinin sığortası kimi təqdim edir və mövcudluğunu daimi bir təhlükə ilə əsaslandırır. Tənqidçilər isə iddia edir ki, İsrailin varlığı bəzən müsəlman coğrafiyalarında antisemitizmi qızışdırır, halbuki İsrail olmasa belə yəhudilər mövcudiyyətlərini davam etdirə bilərdilər...

Nəticə etibarilə, İsrailin mədəniyyətində Şərq və Qərb elementləri, Aşkenaz, Mizrahi və Sefard təsirləri qarışaraq dünyadakı digər diaspora yəhudi mədəniyyətlərindən fərqli, daha çox sekulyar bir quruluş formalaşdırıb. Amma İsrailə yönələn istənilən tənqid, dərhal antisemitizm damğası ilə etiketlənir.

Dini Elmlərin Bugünkü Vəziyyəti və “Donmuşluq” Problemi

Bu gün dini elmlərin, xüsusilə İlahiyyat fakültələrində tədris olunan biliklərin əksəriyyəti, bəzi istisnalar olmaqla, daha çox “kitab bilikləri” səviyyəsində qalır. Yəni əsasən əvvəllər yazılmış mətnlər üzərindən öyrədilir. Əlbəttə, bu mətnlərin özləri pis deyil, amma nəzərə almaq lazımdır ki, onlar müəyyən bir tarixi və mədəni kontekstdə meydana gəlib və hətta Quran ayələrinin anlaşılması belə dövrün reallığı ilə sıx bağlıdır. Məsələn, Ənfüs və Əfak ayələrinin təfsiri tarix boyu coğrafi, elmi və mədəni mühitdən asılı olaraq dəyişib.

Əsas problem ondan ibarətdir ki, dinin dəyişməz prinsipləri ilə mövcud həyat reallığı arasında əlaqə daim canlı saxlanılmır. Halbuki həyat özü dinamikdir, şərtlər durmadan dəyişir və buna görə də bu boşluğu daim yeni şərhlərlə, təfsir və təvillərlə bağlamaq vacibdir. Amma unutmaq olmaz ki, bu cür şərhlər dinin dəyişməz təməl prinsiplərinin yerinə keçməməli, yalnız insan əqli məhsulu kimi bir fəaliyyət olaraq qalmalıdır.

Yenilənmə və “Fəal olmaq” Zərurəti

Dinin özünün təməl həqiqətləri səviyyəsində yenilənməyə ehtiyacı yoxdur – əks halda din olmaqdan çıxar. Amma o təməldən qaynaqlanan və tarixi şərtlərlə formalaşan şərhlər, məzhəblər və yanaşmalar dəyişməlidir. Bugünkü əsas problem odur ki, müəyyən dövrlərdə formalaşmış nəzəri şərhləri dəyişməz həqiqət kimi dondurub saxlayırıq. Bu, sadə insanlar üçün praktik asanlıq yaratsa da, elmi baxımdan ciddi problem doğurur.

Məsələn, Şəmsəttin Səmərqəndinin XIV əsrdə insanı mərkəzə qoyaraq “Əfak və Ənfüs elmi” kimi bir sahə qurması göstərir ki, dini elmlər necə dinamik ola bilər. Belə yanaşmalar bu gün də reallığı, müasir elmi biliyi nəzərə alaraq əsas prinsiplərlə aradakı boşluğu doldura biləcək yeni şərhlər tələb edir. Yeni bir kəlam kitabı yaza bilmək, yeni bir Maturidilik, Əşarilik və ya İbn Sina fəlsəfəsini inkişaf etdirə bilmək bu dinamizmin göstəricisidir. Əks halda, “dondurulmuş” bir qəfəsdə yaşamağa məcbur qalırıq və dinin dili reallıqla əlaqəsini itirir.

Fikir ifadə formalarının, anlayış çərçivələrinin və ümumiyyətlə düşüncə tərzinin yenilənməsi vacibdir. Bu isə yalnız yenidən düşünməyə başlamaqla mümkündür. Öz yolunu, öz intellektual xəritəsini yarada bilməyən bir cəmiyyət təkcə tərcümə ilə irəli gedə bilməz.

Nəticə

Nəticə olaraq, tarixi təcrübəmizi kənara atmadan, tənqidi baxışla öz mədəniyyətimizi düşüncənin mövzusuna çevirmək və təməl prinsipləri müasir reallıqla əlaqələndirərək yeni metafizik sistemlər qurmaq zəruridir. İslam mədəniyyəti əslində epistemoloji baxımdan çoğuldur – yəni tək bir “doğru” əvəzinə müəyyən metod çərçivəsində fərqli düşüncə formalarının mümkünlüyünü qəbul edir. Əsas məsələ, bilik istehsalında metod və üsulun şəffaf və yoxlanıla bilən olmasıdır.

Bugünkü vəziyyət o qədər ağırdır ki, cəmiyyətimizin dini dünyagörüşü hələ də 150 il əvvəlki nənələrimizin inanc səviyyəsində qalıb. Məsələn, Məvaqif kimi klassik kəlam kitablarının strukturu göstərir ki, düşüncə, anlayış istehsalı, məntiqi nəticələr çıxarmaq, varlıq və ontologiya kimi əsas anlayışlar müasir şərtlərə uyğun şəkildə yenidən işlənməlidir.

Bizim bəşəriyyətin ortaq biliyi ilə problemimiz yoxdur. Əsas məsələ odur ki, biz “fəal” – yəni özümüzü aktor, subyekt kimi ortaya qoyaq. Əgər fəal deyilsək, bu fərq etməz – istər dini elmlər, istər təbiət elmləri, istər humanitar sahələr, hətta idman sahəsi belə – heç birində özümüzə aid yeni bir dəyər, məktəb və ya sistem qura bilmərik. Təəssüf ki, bu gün dini elmlərin vəziyyəti də, digər sahələr kimi, hələ də əsasən tarixi mətnlər üzərində dövr edir.

Gənclərin Evliliyə Hazırlığı

Evlilik bir gəncin həyatında ən mühüm mərhələlərdən biridir. Bu, sadəcə müəyyən adət-ənənələri yerinə yetirmək deyil, əslində yeni bir həyat qurmaq, məsuliyyət daşımaq və öz ailənin təməlini atmaq deməkdir. İnsan bu yola çıxarkən artıq təkcə özü üçün yox, quracağı ailə üçün də cavabdeh olur. Buna görə də evlilik ciddi hazırlıq tələb edir. Hazırlıqsız atılan addım sonradan insanı çətinlik qarşısında qoya bilər. Evliliyə hazırlaşan bir gənc bir neçə əsas məqama xüsusi diqqət etməlidir.

Birincisi, evliliyin mənasını düzgün anlamaq lazımdır. Evlilik sadə bir birlik deyil, həm mənəvi, həm də hüquqi məsuliyyət daşıyan bir bağdır. İnsan evliliyin mahiyyətini, əxlaqi tərəflərini və dini baxımdan məsuliyyətlərini öyrənməlidir. Çünki evlilik də bir növ ibadət kimidir – onun da öz qaydaları, haqq və vəzifələri var. Kim nəyi etməlidir, harada məsuliyyət başlayır, harada bitir – bunları bilmək sağlam ailənin təməlidir.

İkincisi, təkcə fiziki yetkinlik kifayət etmir. Əsas məsələ ağıl və xarakter baxımından yetkin olmaqdır. Evlilik uşaq oyunu deyil. İnsan özünü tanımalı, zəif tərəflərini bilməli, qəzəbini idarə etməyi bacarmalı, məsuliyyət götürməyə hazır olmalıdır. Öz üzərində işləmədən qurulan ailə uzunömürlü olmaya bilər.

Üçüncüsü, açıq və səmimi ünsiyyət çox vacibdir. Evlənməyi düşünən tərəflər gələcəklə bağlı gözləntilərini gizlətməməlidirlər. İş həyatı, maddi planlar, uşaqların sayı, yaşayış yeri kimi mövzular əvvəldən açıq danışılmalıdır. “Sonra həll edərik” düşüncəsi gələcəkdə ciddi problemlər yarada bilər.

Dördüncüsü, maddi məsələni düzgün planlamaq lazımdır. Müasir dövrdə ailə qurmaq müəyyən maliyyə yükü tələb edir. Borcla başlayan ailələrdə stress daha çox olur. Buna görə də büdcə planlaması, qənaət vərdişi və maddi vəziyyətlə bağlı dürüstlük çox önəmlidir. Tərəflər bir-birindən heç nə gizlətməməlidir.

Beşincisi, düzgün insanı tapmaq məsələsində sosial mühitin rolu böyükdür. İnsan elə bir çevrədə olmalıdır ki, onu tanıyan, xasiyyətini bilən və lazım gəldikdə zəmanət verə bilən insanlar olsun. Sağlam sosial əlaqələr həm uyğun həyat yoldaşı tapmağa kömək edir, həm də ailənin möhkəm təməl üzərində qurulmasına şərait yaradır.

Altıncısı, ailələr arasındakı uyğunluq da nəzərə alınmalıdır. Bizim cəmiyyətdə evlilik təkcə iki insan arasında deyil, iki ailə arasında qurulan bağdır. Dəyərlər, həyat tərzi və baxış bucaqları arasında ciddi uçurum olarsa, bu sonradan problemlərə səbəb ola bilər. Ailələr arasında balansın qorunması uzunmüddətli sabitlik üçün vacibdir.

Yeddincisi isə gözləntiləri real saxlamaqdır. Həyatı ideal səviyyədə təsəvvür etmək və qarşı tərəfdən mükəmməllik gözləmək düzgün deyil. Hər insanın zəif və güclü tərəfi var. Daha məntiqli və real gözləntilərlə evlilik qərarı vermək həm insanı məyusluqdan qoruyur, həm də ailə münasibətlərini daha sağlam edir.

Qısası, evlilik ciddi məsuliyyətdir və bu məsuliyyətə hazır olmaq üçün həm mənəvi, həm psixoloji, həm də maddi baxımdan hazırlıq lazımdır. Düşünülmüş addım atıldıqda isə evlilik insanın həyatında ən gözəl və bərəkətli mərhələlərdən birinə çevrilə bilər. 

Təziyənin (Yas) Sünnədəki Yeri

Sünnə, həyatımızın hər sahəsini istiqamətləndirən ilahi bir yol göstəricidir. Təziyə də bu istiqamətdə, həyatımızda xüsusi yer tutan bir sünnətdir. Bu məsələyə dair Peyğəmbərimizin (s.ə.s) və onun seçkin səhabələrinin bizə öyrətdiyi iki əsas mesaj var:

• Təziyə, dünyasını dəyişmiş şəxsin yaxınları ilə həmrəylik göstərmək, onların dərdinə şərik olmaq və təsəlli vermək üçündür. Bu məqsədə zidd olan davranışlardan uzaq durmaq vacibdir.

• Təziyəyə gedən insanlar üçün bu məkan, ölümü xatırlamaq və dünyəvi təlaşdan bir anlıq ayrılıb, qəflətdən ayılmaq fürsətidir. Bu təsiri aradan qaldıran hər şeydən çəkinmək lazımdır.

Təəssüf ki, bu prinsiplərə əməl olunmadıqda, təziyə mərasimləri bəzən lüks, təlaş dolu bir tədbirə çevrilir. Nəticədə, nə yas sahibinə acısını yaşamağa fürsət verilir, nə də gələnlər öz payına düşən dərsi ala bilirlər.

Yas Sahibləri və Yemək Məsələsi

Cənazə sahiblərinin kədərini rahat yaşaması, özünü ifadə etməsi təbii bir ehtiyacdır. Şübhəsiz ki, insanlar üç günlük təziyə müddətində yeməksiz-susuz qala bilməz. Yemək bişəcək, ehtiyaclar qarşılanacaq. Amma burada diqqət edilməli olan mühüm bir məsələ var: Sünnət bizə öyrədir ki, cənazənin birbaşa yaxınları bu günlərdə yemək məsələləri ilə məşğul olmamalıdır. Onların başlıca işi təziyələri qəbul etmək və itkinin kədərini yaşamaq olmalıdır.

Əlbəttə ki, ev əhli öz ailəsi üçün yemək hazırlaya bilər. Amma bu yeməklər bir ziyafətə, camaatı yığmağa yönəlməməlidir. Əsas məqsəd acı yaşayan insanlara yük olmaq deyil, onların yükünü azaltmaqdır.

İslam Alimlərinin Məsələyə Baxışı

Bu məsələdə məzhəblərin də maraqlı və faydalı fikirləri var:

Hanəfi Məzhəbi:

• İbnü’l-Hümam qeyd edir ki, cənazə sahiblərinin camaata yemək verməsi məkruhdur. Ziyafət sevincli günə aiddir, kədərli günə yox.

• Cərir ibn Abdullah bildirir ki, səhabələr bu cür toplaşmaları cahiliyyə adəti kimi qəbul edərdi. Hətta bu, haram olan niyaha (yüksək səslə ağı deyib baş yarmaq və s.) ilə eyniləşdirilirdi.

• Hələbi də cənazə sahibinin yemək verməsini məkruh sayır. Amma qonşuların və qohumların yas sahiblərinə yemək bişirib gətirməsi bəyənilən bir əməldir.

• Bəzzazi isə bildirir ki, ölünün 1-ci, 3-cü, 7-ci günündə yemək bişirilməsi məkruhdur. Hətta bəzən qəbrə yemək aparmaq, Quran oxutmaq adı ilə süfrələr açmaq da belədir. Əgər bu yeməklər ehtiyac sahiblərinə verilirsə, bu müstəsnadır və savabdır.

Şafii Məzhəbi:

• İmam Şafii hesab edir ki, qonşular və qohumlar cənazə evinə bir gecə-gündüz yemək hazırlayıb aparsalar, bu gözəl və sünnətə uyğun bir davranışdır.

• İmam Nəvəvi isə deyir ki, bu məsələdə əsas olan ölü sahiblərinin yemək verməməsidir. Belə bir adət nə sünnətdir, nə də tövsiyə olunur. Əgər qadınlar ağı deyib ağlaşmaq üçün yığışıblarsa, onlara yemək vermək caiz deyil, çünki bu günahda vasitə olmaq deməkdir.

Sünnətdən Əsaslı Bir Nümunə

Peyğəmbərimizə (s.ə.s) Cəfər ibn Əbu Talibin Mütə döyüşündə şəhid olduğu xəbəri çatanda, o, dərhal səhabələrə göstəriş verdi ki, Cəfərin ailəsi üçün yemək hazırlasınlar. Çünki bu ailə elə bir dərdin içində idi ki, yemək düşünəcək halda deyildilər. Bu nümunə bizə əsas meyarı göstərir: Hüzndə olan insanları yükləmək deyil, yükünü bölüşmək lazımdır.

Zamanımızın Külfətləri və Təkliflər

Təəssüf ki, bu gün bəzi bölgələrdə təziyə mərasimləri ciddi maddi yükə çevrilib. Bölgələrdə üç gün ərzində yüzlərlə. Bu isə ailələri ağır borc altına salır, hətta bəziləri bankdan kredit belə götürür. Halbuki təziyə bir ibadət, bir dərs və bir təskinlik məkanıdır — maddi yarış sahəsi deyil.

Bu səbəblə aşağıdakı tövsiyələrə əməl olunması faydalı olar:

1. Yas sahibləri yemək və qonaqlıq işləri ilə məşğul edilməməlidir.

2. Yeməyi qonşular, qohumlar və dostlar hazırlayıb, sadə və riyasız şəkildə təqdim etməlidirlər.

3. Təziyəyə gedənlər əsasən yemək vaxtı deyil, daha münasib saatları seçməlidirlər.

4. Dərnəklər, fondlar və bələdiyyələr bu məsələdə israf etmədən və nümayişə yol vermədən köməkçi ola bilərlər.

5. Maddi imkanı zəif olan ailələr yemək verməyə məcbur olmadıqlarını bilməli, bu səbəbdən borc altına girməməlidirlər.

Unutmayaq ki, təziyə mərasimlərinin əsil məqsədi ölümü xatırlamaq və təsəlli tapmaqdır. Bu ruhiyyəni pozacaq hər bir haldan uzaq durmaq lazımdır.

Nəfsi Anlamaq və Tərbiyə Etmək

Bəzən insan olaraq ya nəfsimizə həddindən artıq yüklənirik, ya da onu yetərincə tanımırıq. Nəticədə, özümüzlə sağlam münasibət qurmaqda çətinlik çəkirik. Halbuki nəfsi doğru tanımamaq, onun əsiri olmağımıza, mübarizə yolunda səhvlər etməyimizə və sonda həm ruhən, həm də mənən zərər görməyimizə səbəb ola bilər. Bu baxımdan, nəfsimizi tanımaq və ona necə yanaşacağımızı öyrənmək olduqca vacib məsələdir.

Nəfsi anlamaq üçün iki əsas mənbəyə söykənməliyik: Qurani-Kərim və Peyğəmbərimizin (s.ə.s) sözləri və həyatı – yəni Sünnə. Qurani-Kərimdə “nəfs” kəlməsi müxtəlif formalarla ümumilikdə 296 dəfə işlənir və bu sözə 8 fərqli məna verilir. Bu da Qurani-Kərimin çoxmənalı ifadələrdən istifadə etməsinə bir nümunədir.

Qurani-Kərimdə Nəfsin Müxtəlif Mənaları:

• Zat (mahiyyət, şəxsiyyət) mənasında – Ali-İmran, 28

• Cövhər (əsas maddə) mənasında – Ənam, 98

• Can (həyat) mənasında – Kəhf, 6

• Ruh (nəfəs, dirilik) mənasında – Zumər, 42

• Daxili aləm (duyğu, düşüncə) mənasında – Yusif, 68

• Şəxs (fərd) mənasında – Bəqərə, 48

• Qəlb (vicdan, daxili hiss) mənasında – İsra, 25

• Bədən (fiziki varlıq) mənasında – Yusif, 23

Qurana görə nəfsin mahiyyəti və xüsusiyyətləri

Qurani-Kərim yalnız nəfsin fərqli mənalarını deyil, onun necə bir varlıq olduğunu və hansı xüsusiyyətlərə sahib olduğunu da bizə aydın şəkildə göstərir:

• Nəfs and içiləcək qədər dəyərlidir. – Şəms surəsində “Nəfsə və onu nizama salana and olsun” (Şəms, 7) ayəsi bu dəyəri vurğulayır (fəqət biz yalnız Allaha and içə bilərik).

• Nəfsdə həm fücur (pislik meyili), həm də təqva (ilahi məsuliyyət hissi) mövcuddur. – “O nəfsə fücurunu və təqvasını ilham etdi.” (Şəms, 8)

• Nəfs təmizlənərsə, insan nicat tapar. – “Nəfsini təmizləyən, həqiqətən nicat tapdı.” (Nəcm, 23)

• Nəfs, insanı arzu və ehtiraslara aludə edən bir mexanizmdir. – İnsanların çoxu zənn və nəfsinin istəyinə uyur. (Nəcm, 23)

• Nəfs çox zaman insana pisliyi pıçıldayan bir imtahan vasitəsidir. – Hz. Yusif (ə.s.) deyir: “Mən nəfsimi təmizə çıxarmıram. Həqiqətən, nəfs, Rəbbimin mərhəməti olmadıqda, daim pisliyə meyillidir.” (Yusif, 53)

Nəfsə Qarşı Necə Yanaşmalı?

Qurani-Kərim və Sünnə bizə nəfsə qarşı münasibətdə hansı mövqedə dayanmağımız lazım olduğunu da öyrədir:

• Nəfslə düşmənçilik edilməz, amma ona qarşı həssas və ayıq olmaq lazımdır.

• Nəfsə boyun əyilməz, onunla mübarizə aparılar.

• Nəfsin fitnələrinə biganə qalınmaz, təyaqquz (aylıq halı) daim qorunmalıdır.

• Nəfs yalnız günah etdikdən sonra yox, əvvəlcədən tərbiyə edilməli, qabaqlayıcı tədbirlər görülməlidir.

• Nəfs öldürülməz, əksinə üsul və mərifətlə tərbiyə olunmalıdır.

Bu prinsiplər bizə göstərir ki, nəfsimizi tanımadan və tərbiyənin mahiyyətini dərk etmədən edilən hər cəhd, bizi istədiyimizin əksinə aparar. Bəzən elə olur ki, nəfsi tərbiyə etdiyimizi zənn etdiyimiz halda, əslində onun azğınlığını qızışdırırıq.

Peyğəmbərimizin (s.ə.s) Nəfs Duası

Peyğəmbərimizin (s.ə.s) nəfs mövzusunda etdiyi dualar da bizə bu mübarizədə çox mühüm bələdçilik edir. Rəsulullah (s.ə.s) tez-tez belə dualar edərdi:

“Allahım! Acizlikdən, tənbəllikdən, simiclikdən, qocalıb əldən düşməkdən və qəbir əzabından Sənə sığınıram.”

“Allahım! Nəfsimə təqva nəsib et, onu təmizlə. Onu ən gözəl şəkildə təmizləyəcək Sənsən. Onun dostu da, tərbiyəçisi də yalnız Sənsən.”

“Allahım! Faydasız elmdən, titrəməyən qəlbdən, doymayan nəfsdən və qəbul olunmayan duadan Sənə sığınıram.”

(Bu dualar Müslim, Zikr, 73 və Nəsai, İstiazə, 13 nömrəli hədislərdə keçir.)

Bu dualar bizə göstərir ki, nəfsə qalib gəlmək ancaq Allahın köməyi ilə mümkündür. 

Mələklər və İnsanların Üstünlük Mərtəbələri

Mələklərin insanlardan üstün olub-olmaması məsələsi bəzən sadə görünür, amma əslində müxtəlif tərəfləri olan bir mövzudur. Buna görə də “bəli, üstündürlər” və ya “xeyr, üstün deyillər” kimi qəti cavab vermək tam doğru olmaz.

Əhli Sünnənin ümumi yanaşmasına görə isə mövzunun özünəməxsus bir sıralaması var. Bu yanaşmaya əsasən, insanların ən uca məqam sahibləri – peyğəmbərlər və yüksək mərtəbəli vəlilər – hətta ən üstün mələklərdən də üstün sayılır. Bu fikri əsaslandıran ən mühüm dəlillərdən biri, Hz. Adəmin (ə.s) yaradılışı ilə bağlı Bəqərə surəsində izah edilən hadisədir. Adəmin (ə.s) yaradılışı tamamlandıqdan sonra, Allah (c.c) mələklərə ona səcdə etməyi əmr etmişdi. Bu da mövzunun mahiyyətinə işıq salan bir göstərici kimi qəbul olunur.

Mövzunu daha düzgün anlamaq üçün mənbələr üç mərhələli bir üstünlük sıralaması ortaya qoyur:

1. Peyğəmbərlər mələklərdən üstündür
İnsanların ən üstünləri olan peyğəmbərlər – Cəbrail, Mikail, İsrafil və Əzrail (hamısına salam olsun) kimi böyük mələklər də daxil olmaqla – bütün mələklərdən üstün hesab olunurlar. Bu, Əhlii Sünnə alimlərinin əsas mövqeyidir. Sadəcə bəzi Mötəzilə alimləri bu barədə fərqli fikirlər səsləndiriblər.

2. Yüksək məqamlı saleh insanlar sıradan mələklərdən üstündür
Təzkiyə mərhələsini keçmiş, nəfsini tərbiyə etmiş, “müqarrəblər” və “vəlilər” kimi adlandırılan yüksək məqam sahibləri, sıradan mələklərdən üstün tutulur. Çünki bu insanlar böyük bir mübarizə ilə, imtahan içində kamilləşərək belə bir məqama yetişiblər. İnsan olaraq bu səviyyəyə çatdıqları üçün onların sıradan mələklərdən üstün görülməsi məntiqi sayılır.

3. Sıradan mələklər sıradan insanlardan üstündür
Adi mələklər – insanların avamından daha üstündür. Günaha meylli, sıradan bir həyat yaşayan, bəzən büdrəyən insanlar mələklərin bu təmiz və günahsız varlığından təbii olaraq geridə qalır. Üstəlik, inkarda olan kafir insanların mələklərdən üstün olmadığı məsələsi də heç bir mübahisə doğurmur.

Qədər, İradə və İntihar

İntiharın qədər olub-olmaması ilə bağlı müzakirələrdə ən vacib məqam budur: intihar qədərin bir parçası sayılsa belə, bu, insanın məsuliyyətini aradan qaldırmır. Alimlərin ifadələri ilə qədər ümumi şəkildə iki kateqoriyada dəyərləndirilir: izdirari (zorunlu, məcburi) qədər və ixtiyari (seçimli) qədər.

1. İzdirari qədər – insanın müdaxilə edə bilmədiyi yazı. Bu, insanın heç bir seçiminin olmadığı sahələri əhatə edir. Heç kim öz cinsini, dilini, doğulduğu məkanı, valideynlərini özü seçmir. Allahın bir insanı qadın və ya kişi, müxtəlif millətlərdən biri, müəyyən bir ölkədə yaratması izdirari qədərə daxildir. Bu növ qədərin doğurduğu məsuliyyət ayrıca müzakirə mövzusudur.

2. İxtiyari qədər – insana seçim verilən sahə. Burada isə məsuliyyət artıq insanın öz üzərinə düşür. Allahın (c.c) insana bəxş etdiyi həyatı öz iradəsi ilə sona çatdırmaq — yəni intihar etmək — ixtiyari qədərin sahəsinə daxildir və bu səbəbdən insan bu əmələ görə cavabdeh sayılır. Başqa sözlə, “qədər belə imiş” deyib məsuliyyətdən yayınmaq mümkün deyil.

Qədər məsələsinə ilahi elm baxımından yaxınlaşanda, söhbət Allahın hər şeyi əhatə edən elm sahəsindən gedir. Allah keçmişi də, bu günü də, gələcəyi də bilir; hansı insanın nə vaxt, hansı yolla həyatına son qoyacağını da. Qədərə iman bunu tələb edir və əcəl dəyişməz. Amma burada mühüm bir məqam var: Allah bildiyi üçün biz etməmişik; biz edəcəyimiz üçün Allah bilmiş və yazmışdır. Yəni ilahi elmin bir şeyi bilməsi bizim məcburi şəkildə o əməli etməyimiz demək deyil.

Qədərin ikinci tərəfi insanın daşıdığı məsuliyyət və Allahın verdiyi cüzi iradə ilə bağlıdır. Bizə seçim etmək imkanı verilib və günah-savab məhz bu seçimlə ölçülür. İslam dinində intihar haram və böyük günah hesab olunur; həm də Allahdan ümidi kəsməyin təzahürüdür. İnsan nə qədər ağır vəziyyətdə olsa da, həyat imtahanından qaçmaq deyil, bu çətinliklərin içində doğru yolu tapmağa çalışmaq tələb olunur.

İntiharla dünyasını dəyişmiş biri haqqında danışarkən həssas olmaq lazımdır. Çünki heç kim o insanın son anında hansı ruhi vəziyyətdə olduğunu bilmir. O anda ağlı başında idimi, yoxsa şüuru qarışmış, iradəsi tamamilə iflic olmuş bir halda idimi — bunu bilmək mümkün deyil. İslam fiqhində də qəbul edilir ki, əgər ağıl ortadan qalxıbsa, məsuliyyət də ortadan qalxmış olur. Bu səbəbdən, belə hadisələr haqqında hökm verməkdən, xüsusilə də mərhumun ailəsinin yanında sərt və yara salan sözlər işlətməkdən çəkinmək ən doğru davranışdır. Allah heç kimə belə ağır bir imtahan yaşatmasın və bizə əmanət etdiyi bu həyatı Onun istədiyi kimi yaşayıb tamamlamağı nəsib etsin.

Quranı Şərh Etmək: Üsul və Anlayış

Qurani-Kərimin günümüzə qədər müxtəlif mənalarda şərh olunması və hər dövrdə yeni məna qatlarının ortaya çıxması İslam düşüncəsində mühüm yer tutur. Çünki Qurani-Kərim, bir dəfə nazil olmuş olsa da, onun mənaları hər zaman yenidən dərk olunmağa açıqdır. Bu, onun sözün əsl mənasında canlı və tükənməz bir kitab olduğunu göstərir.

Qurani-Kərimin Şərh Çeşidliyinə Yol Açan Başlıca Səbəblər:

• Ümumbəşəri və Zamanüstü Xitab
  Qurani-Kərim konkret bir zaman və hadisələr fonunda nazil olsa da, yalnız o dövrün deyil, bütün zamanların insanlarına xitab edir. Bu xüsusiyyətinə görə, Quranın təfsiri hər dövrdə davam etmişdir və edəcəkdir.

• Zamanla Ayaqlaşan Anlayış Səyi
  Zaman dəyişir, insanlar, cəmiyyətlər və həyatın şərtləri dəyişir. Quran isə eyni qalır, amma onu dərk etmə və izah etmə tərzi hər dövrə uyğun olaraq yenilənir. Bu dəyişiklik Qurani dəyişmək anlamına gəlmir, əksinə, Onun hər dövr üçün ən doğru şəkildə anlaşıla bilməsi üçün göstərilən səydir.

• Quranın Daimi Gəncliyi
  Zaman keçdikcə dünya qocalsa da, Quran öz təzəliyini qoruyur. Onun mesajı tükənmir, ruhu solmur. Buna görə də yeni şərhlər və izahlar, əksinə, Quranın canlı və təsiredici qalmasının bir göstəricisidir.

• Qurani-Kərimin Təfsirə Açıq Üç Əsas Cəhəti:

  • Əbədi Olması: Allahın kəlamı olaraq Quran heç vaxt köhnəlməz, bu isə daim yeni anlamların ortaya çıxmasına zəmin yaradır.

  • Ədəbi Olması: Quran yalnız ilahi bir kitab deyil, eyni zamanda bənzəri olmayan bir ədəbi sənətdir. Onun ifadə gücü, dili və bəlağəti daim öyrənilməyə və izah edilməyə layiqdir.

  • Ədəbli Olması: Quran hətta ən ağır məsələlərdən danışarkən belə nəzakətli və ölçülü bir dil istifadə edir. Bu ədəblilik, onu oxuyan və izah edənlər üçün daim bir cazibə yaradır.

• Fərqli Səviyyələrə Xitab Etməsi
  Quran həm dağ başında çobanlıq edən bir insana, həm də elmi mühitdə çalışan bir alimə eyni ilahi xitabla səslənir. Ancaq bu xitabı anlama və izah etmə səviyyəsi, təbii olaraq hər kəsdə fərqli olur. Məsələn, doğuşla bağlı bir ayəni bir qadın doğum həkiminin şərhi ilə bu sahədə məlumatı olmayan bir insanın şərhi eyni ola bilməz. Bu səbəbdən, fərqli elm sahələrindən mütəxəssislərin bir araya gəlib Quran üzərində ortaq iş görməsi olduqca əhəmiyyətlidir.

Quranı şərh etmək, hər kəsin istədiyi kimi fikir yürütməsi anlamına gəlmir. Quran üzərində danışan, yazan şəxsin bu sahədə elmi təməli və metodoloji yanaşması olmalıdır. Peyğəmbərimizin (s.ə.s) “Quran haqqında cahilcə danışan kəs, Cəhənnəmdəki yerinə hazırlaşsın” (Tirmizi, Əbu Davud) şəklindəki xəbərdarlığı, bu məsələdə elmi hazırlıq və məsuliyyətin nə qədər vacib olduğunu göstərir. Bir təfsirin düzgün olması üçün aşağıdakılara diqqət yetirilməlidir:

• Quranın bütöv ruhuna və məqsədinə uyğun olmalıdır;

• Peyğəmbərimizin (s.ə.s) Quranı izah etdiyi şəkildə olmalıdır;

• Səhabələrin anlayışına zidd olmamalıdır;

• Əgər əsas məsələlərdə bir ortaq baxış varsa və metodoloji yanaşma qorunursa, fərqli şərhlərin olması heç də problem deyil, əksinə zənginlik sayılır.

Tarix boyunca yazılmış yüzlərlə təfsir əsəri – istər rəvayət əsaslı (məsələn, Təbəri, Suyuti), istər əqli-dirayət yönlü (Beydavi, Razi), istər işari-sufi təfsirlər (Tüstəri, Süləmi, Quşeyri) – müxtəlif elmi prizmalarla Qurani-Kərimi anlamağa çalışmışdır. Bu da göstərir ki, hər bir müfəssir, öz elmi və anlayış səviyyəsinə görə Qurana yanaşmış və öz fikrini ortaya qoymuşdur.

Heç bir alim, yazdığı təfsirin artıq başqa izaha ehtiyac qoymayacağını iddia etməmişdir. Bu da onu göstərir ki, Quranı anlama prosesi bitmiş deyil, daim yenilənməyə və izaha açıqdır. Bugünkü dövrdə isə, Quranın müxtəlif sahələrə toxunan ayələrini şərh edərkən, fərqli elmi ixtisaslardan olan mütəxəssislərin birlikdə işləməsi daha da zəruridir. Məsələn, bir doğum həkimi, mövzu ilə bağlı ayələri şərh edərkən, din elmlərində təcrübəli bir mütəxəssislə əməkdaşlıq etməli, eyni zamanda bir təfsirçi də tibbi məsələləri izah edərkən sahə üzrə mütəxəssislərdən bilgi almalıdır. Bu cür qarşılıqlı əməkdaşlıq, daha dəqiq, daha dərin və daha faydalı nəticələrin ortaya çıxmasına səbəb olar. Qurana göstərilən hər bir səmimi zəhmət, istər fərdi, istər kollektiv şəkildə olsun – həmişə hörmətə və qiymətə layiqdir.

Qardaşlıq Münasibətlərində Yaşadığımız Problemlər və Həll Yolları

Müsəlman cəmiyyətlərində qardaşlıq münasibətləri zaman-zaman sınaqlarla qarşı-qarşıya qalır. Bu münasibətlərdə yaşanan problemlər təkcə şəxsi deyil, həm də ümumi ictimai tarazlığı pozan ciddi bir məsələdir. Bu cür gərginliklərin kökündə həm xarici təsirlər, həm də fərdi zəifliklər dayanır. Qurani-Kərimdə Maidə surəsinin 2-ci ayəsi bu kimi hallarda doğru mövqe tutmaq və problemi kökündən həll etmək üçün mühüm bir istiqamət göstərir.

Qardaşlar arasında nifaq salınmasının başlıca səbəblərindən biri, şeytan və onun ardıcıllarının insanlar arasında kin, həsəd və nifrət toxumu səpməyə çalışmalarıdır. Qurani-Kərimdə bildirildiyi kimi, şeytan qiyamətə qədər insanları doğru yoldan uzaqlaşdırmaq üçün çalışacaq. Xüsusilə də xeyirli işlərin görüldüyü mühitlərdə o, aranı pozmaq üçün fürsət axtarar. Bu cür xarici təsirlərlə yanaşı, insanların nəfsi, eqosu və daxili boşluqları da problemlərin yaranmasında mühüm rol oynayır. Bütün bunların bir imtahan olduğunu dərk etmək və bu sınaqlarda şeytanın pusquda olduğunu unutmaq olmaz.

Qurani-Kərimdə buyurulur: “Yaxşılıq və təqva (Allah qorxusu) üzərində yardımlaşın; günah və düşmənçilikdə isə bir-birinizə yardım etməyin. Allahdan qorxun! Həqiqətən, Allahın cəzası şiddətlidir.” (Maidə, 2) Bu ayə, müsəlmanlar üçün bir çox məsələdə meyar rolunu oynayır. Əgər bu ayə dərindən dərk olunsa, qardaşlıq münasibətlərində yaranan narahatlıqlar fərziyyələrə və əsasız düşüncələrə söykənmədən həll edilə bilər.

Maidə surəsinin 2-ci ayəsinin işığında, şəxsi səviyyədə bu problemlərin öhdəsindən gəlmək üçün aşağıdakı addımlar atıla bilər:

• Açıq Ünsiyyət və Birbaşa Təmas: Problem yarandıqda, tərəflər arasında birbaşa və dürüst dialoq aparmaq lazımdır. Qəlbdə kin saxlayaraq, ehtimallarla hərəkət etmək şeytanın müdaxiləsinə zəmin yaradır. Problemin üzərinə gedərək onunla açıq şəkildə qarşılaşmaq, böyük anlaşılmazlıqların qarşısını alar.

• Özünü Dəyərləndirmə və Tənqid: Qurani təfəkkürlə yaşayan şəxs başqasını mühakimə etmədən əvvəl öz davranışlarını nəzərdən keçirər. "Mən harada yanlış etdım?" sualını vermək, məsələnin məğzinə varmaq üçün vacib bir başlanğıcdır.

• Səmimi Üzr və Halallıq: Əgər bir haqsızlıq olubsa, üzr istəmək, halallıq almaq və münasibətləri bərpa etmək üçün səmimi şəkildə təşəbbüs göstərilməlidir. Bu zaman üzr formal və ya nümayiş üçün deyil, qəlbdən gəlməli, sevgi və qardaşlığın bərpasına yönəlməlidir.

• Ədalətli Məşvərə və Doğru Şəxslərlə Məsləhətləşmə: Problemin çözümündə məqsəd haqlı görünmək deyil, doğruya çatmaqdır. Bunun üçün ədalətli və müstəqil mövqedə olan insanlara müraciət edilməlidir. Mövcud incikliklərə görə qərəzli şəxslərlə məsləhətləşmək, problemi daha da dərinləşdirə bilər.

Maidə surəsinin bu ayəsi yalnız birbaşa münaqişə yaşayanlara deyil, ətrafdakılara da məsuliyyət yükləyir. Əgər problemə kənardan şahid olan bir şəxs bu ayənin ruhunu anlayarsa:

• Barışdırıcı Vasitəçilik: Ətrafında problem yaşayan insanları barışdırmağı, yenidən yaxınlaşdırmağı və aranı düzəltməyi bir məsuliyyət olaraq görməlidir. Bu, təqva və yaxşılıqda yardımlaşmanın konkret təzahürüdür.

• Qərəzsizlik və Dəstək: Heç bir halda "yaxşı oldu, indi mənimlə daha yaxın olar" kimi niyyətlərlə hadisəyə yanaşmaq olmaz. Əksinə, barışa nail olunması üçün qərəzsiz mövqe tutulmalı, hər iki tərəfə qarşı ədalətli davranılmalıdır.

Əgər bu cür problemlər həll edilməzsə və şeytanın hiylələrinə məğlub olunursa, müsəlman cəmiyyətlərini bir sıra ciddi nəticələr gözləyir:

• İstiqamət və Enerji İtirilir: Qardaşlar bir-birini tükətdikcə, əsl vəzifələr yaddan çıxır. Belə bir parçalanma ilə ümmətin gücü azalır və nəticədə, küfr, nifaq və cahillik əhli üstünlük qazanır.

• Rəhmət və Bərəkətin Uzaqlaşması: Allahın rəhməti birlik və cəmiyyət üzərinə nazil olur. Əgər insanlar bir-biri ilə düşmənçilik edərsə, qeybət və fitnə yayılarsa, həmin rəhmətdən məhrum olurlar. Bu isə birgə hədəflərə çatmaq üçün tələb olunan mənəvi gücü sarsıdır.

Qardaşlıq əlaqələrinin qorunması, sanki bir orkestrdə müxtəlif alətlərin harmoniyada səslənməsi kimidir. Hər fərd öz notasına (özünütənqid və səmimiyyətə) diqqət yetirməklə yanaşı, digər alətlərlə (qardaşlarla) uyum içində ümumi bir melodiya (cəmiyyət ruhu) meydana gətirməlidir. Kiçik bir uyğunsuzluq belə (məsələn, zənn və inciklik) bütün musiqini poza bilər. Ancaq qarşılıqlı dinləmə (dialoq), tarazlaşdırma (üzr, halallıq) və tamamlanma (vasitəçilik) ilə bu melodiya daha güclü, daha təsirli və davamlı bir ahəngə çevrilə bilər.

Hipnoz və Şüuraltının Təmizlənməsi: Dini Hökm və Praktik Şərtlər

Müasir dövrün gətirdiyi psixoloji gərginliklər və bədənə dair şikayətlər insanları fərqli müalicə üsullarına yönəldir. Son illərdə diqqət çəkən bu üsullardan biri də hipnoz və şüuraltının təmizlənməsi ilə bağlıdır. Amma bu mövzuda həm dini, həm də elmi cəhətdən düzgün yanaşma vacibdir.

Hipnoz – insanın şüuraltında dərinləşmiş və özü belə fərqində olmadığı düşüncə, hiss və davranış nümunələrinin xüsusi zehni diqqət və rahatlama halında, yəni oyaqlıqla yuxu arasında bir vəziyyətdə, tədricən və sistemli şəkildə ortaya çıxarılıb dəyişdirilməsidir. Bu üsul həm psixoloji, həm də bəzi bədənlə bağlı narahatlıqların müalicəsində istifadə oluna bilər. Fobiyalar, panik ataklar, yuxu pozğunluqları, stress, asılılıqlar, seksual problemlər, piylənmə, hətta miqren kimi sahələrdə tətbiq olunur. Şüuraltı isə insanın uşaqlıqdan və ya həyatının müxtəlif mərhələlərində yaşadığı, amma fərqində olmadığı duyğu və düşüncələrin yığıldığı bir növ yaddaş sahəsidir. Buradakı “gizli” izlər insanın davranışlarını və emosional reaksiyalarını mənfi göstərə bilər. Xüsusilə uşaqlıq travmaları bu sahədə dərin izlər buraxa bilər.

Ruh da bədən kimi xəstələnə bilər və bu zaman da mütəxəssis yardımı almaq lazım gəlir. Əsas məsələ odur ki, tətbiq olunan üsul həm halal, həm də elmi cəhətdən əsaslı olmalıdır. Ən vacib şərtlərdən biri isə işi bilən və bu sahədə ixtisaslaşmış şəxslərə müraciət edilməsidir. Tibbi biliyi olmayan şəxslərin müdaxiləsi ciddi fəsadlar törədə bilər.

Dini yöndən hipnozla müalicənin halal sayılması üçün beş əsas meyar önəmlidir:

1. Tibbi cəhətdən qəbul olunmuş üsul olması: Yəni bu üsul elmi cəhətdən təsdiq olunmalı və mütəxəssislər tərəfindən qəbul edilməlidir.

2. Yalnız müalicə məqsədilə istifadə olunması: Hipnoz şəxsi məqsədlər, manipulyasiya və ya psixoloji təsir üçün istifadə edilməməlidir. Niyyətin saf olması əsas şərtdir.

3. Xəstənin razılığı: Hipnoz tətbiq olunmazdan əvvəl xəstənin açıq şəkildə razılığı alınmalıdır. Razılığı olmayan və ya razılıq verə bilməyən şəxslərdə (məsələn, uşaqlarda) xüsusi ehtiyat və əlavə dəyərləndirmə tələb olunur.

4. Tətbiq edənin peşəkar olması: Hipnozu həyata keçirən şəxs sahənin mütəxəssisi olmalıdır. Hz. Peyğəmbərin (sav) buyurduğu kimi, tibbi biliyi olmayan şəxsin müdaxiləsi nəticəsində zərər verilməsi məsuliyyət doğurur.

5. Həqiqi ehtiyac və riskin nəzərə alınması: Hipnoz çox incə və həssas bir sahədir. Ona görə də, ehtiyac yoxdursa və ya risk yüksəkdirsə, tətbiq olunmamalıdır. Şüuraltına edilən səhv müdaxilələr bəzən düzəldilməsi çətin nəticələrə səbəb ola bilər.

Mənəviyyatını Canlandırmaq Üçün Tövsiyələr

Həyat bəzən insanı elə bir nöqtəyə gətirib çıxarır ki, içindəki mənəvi canlılıq sönür, ruh boşalır, ümidlər solur. Lakin unutmamaq lazımdır ki, insanın təbiətində enişli-yoxuşlu hallar var – bəzən yüksəldiyimiz, bəzən isə düşdüyümüz anlar olur. Əsas məsələ bu düşüşlər qarşısında ruhdan düşməmək, ümidsizliyə qapılmamaq və yenidən toparlanmağa çalışmaqdır.

Mənəviyyat baxımından çətinlik yaşayanlara bir neçə tövsiyəmiz var:

1. Ümidinizi və mənəvi ruhunuzu itirməyin
Hər birimizin içində zəif və çarəsiz anlarımız olur. Bu, insan olmağın bir hissəsidir. Həyat heç vaxt düz bir xətt üzrə getmir. Özümüzü keçmişdə yaşadığımız mənəvi həyəcanlara çata bilməyəcəyimiz düşüncəsi ilə sıxmaq yerinə, bu hisslərin yenidən qayıda biləcəyinə ümid etməliyik. İnam varsa, Allahın izni ilə sağalma da var.

2. Mənəvi geriləmənin səbəblərini araşdırın
Bəzən ruhumuzda baş verən bu boşalma ani bir hadisə nəticəsində baş verə bilər, bəzən də tədrici şəkildə. Özümüzü dərk etmək üçün bu sualları verməliyik:

• Bu hal hansı hadisədən sonra başladı?

• Bəlkə də səbəb, dini çevrələrdən və insanlardan həddindən artıq gözləntilərimiz olub?

• Yoxsa ibadətlərin mahiyyətini və məqsədini lazımınca anlamamışıq?

• Bəlkə də niyyətimizdə ikilik var – dilimizdə Allah rızası, amma daxilimizdə başqa məqsədlər?

İki əsas məsələ isə xüsusilə nəzərə alınmalıdır:

• Vacib ibadətlərə laqeydlik: Namaz və digər fərz ibadətlərin zəifləməsi mənəvi həyatı zəiflədir.

• Haramlarla iç-içə olmaq: Yalan, qeybət, faiz, harama baxmaq və haram dinləmək kimi hallar ruhumuzu zəhərləyir. Haramla qidalanan bir bədən, halal davranış sərgiləyə bilməz.

Səbəbi düzgün tapmaq, müalicəyə doğru istiqamət verəcək.

3. Mənəviyyatı oyadacaq mənbələr tapın
Hər kəsin ruhunu canlandıran fərqli qaynaqlar olur. Amma bəzi ümumi yollar da var:

• Qəbir ziyarəti və ya cənazədə iştirak edərək ölümü və axirəti düşünmək.

• Yetim və yaşlılarla vaxt keçirərək dərindən təfəkkür etmək.

• İslam coğrafiyasındakı çətinlikləri izləyib, şükür və dərdimizi unutmamaq.

• Təbiətdə tək qalıb kainatdakı ahəngi müşahidə etmək.

• Səhər namazına qalxmaq, azan dinləmək, gözəl səslə Qurani-Kərim və ya qasidələr dinləmək.

• Elm məclislərinə qatılmaq – əvvəl çətin gəlir, amma davam etdikcə ruhun dirildiyini hiss edirsən. Hətta onlayn dərslər belə bu baxımdan faydalı ola bilər.

Özünüzü nə motivasiya etdiyini tapmalı və bu istiqamətdə irəliləməlisiniz.

4. Sözü keçən, hikmət sahibi insanlarla görüşün
İçinizə işıq sala biləcək böyük insanlarla görüşməyə çalışın. Bu, ailədən bir ağsaqqal, qonşudan bir arif, ya da dəyər verdiyiniz bir alim ola bilər. Onların duasını almaq, bir neçə söhbət dinləmək bəzən illərlə çəkən daxili bir boşluğu doldura bilər.

5. Böyük İslam şəxsiyyətlərinin həyatını oxuyun
Qurani-Kərimdə adı çəkilən peyğəmbərlər, doğrular, şəhidlər və salehlər – bunlar bizim üçün nümunədir. Sahabələrin həyatı da bu qrupun içindədir. Onların həyatına nəzər salmaq, yaşadıqları çətinliklərə baxıb öz problemlərimizi dəyərləndirmək ruhu qüvvətləndirir. Məsələn, Əbu Əyyub Əl-Ənsarinin həyatı, onun təvazö və fədakarlığı bizə ruhani dayaq ola bilər.

Əslində mənəvi enişlər bir yolçuluğun təbii mərhələsidir. Zirvəyə çıxan bir dağçının da bəzən dayanıb nəfəs aldığı, bəzən isə yıxılıb yenidən qalxdığı kimi, biz də ruhən yorulduğumuz zamanlar yaşayırıq. Əsas məsələ, yerimizdə qalmamaqdır – düşdüyümüz yeri müəyyən edib, ümidimizi qoruyaraq, bizi yenidən oyadacaq mənbələrə sarılmaq və bu çətin yolda bələdçilərimizdən faydalanmaqdır. Allahın izni ilə bu səylər, bizə yenidən ayağa qalxma gücü verəcək.

Sıxıntılara Rəğmən Mənəviyyatı və Motivasiyanı Qorumağın Yolları

Həyat, təbiəti etibarilə sınaqlarla, dərdlərlə və ağrılarla dolu bir yolçuluqdur. Bu çətinliklər bəzən azalır, bəzən isə bir-birinin ardınca daha da ağırlaşır. Bəzən bir dərdin tam ortasında ikincisi başlayar. Lakin bu reallıq həyat sona çatana qədər dəyişmir. Əsas məsələ isə bu imtahanlar qarşısında necə dayana bildiyimiz, ruhdan düşmədən yola necə davam etdiyimizdir. Çünki mənəviyyat və motivasiya olmadan, yıxıldığımız yerdən qalxmaq və hədəflərimizə çatmaq çətinləşir. Mənəviyyat və motivasiyanı qorumaq üçün bəzi əsas prinsipləri və praktik yanaşmaları başa düşmək zəruridir:

• Allah heç kəsə gücündən artıq yük yükləməz: Qurani-Kərimdə açıq şəkildə buyurulur ki, Uca Allah heç bir bəndəsinə daşıya bilməyəcəyi yükü verməz. Bu isə deməkdir ki, qarşılaşdığımız hər bir çətinliyin öhdəsindən gəlmək potensialı içimizdə mövcuddur.

• İnsan bəzən öz yükünü özü ağırlaşdırır: Bəzən insan öz imkanlarından artıq məsuliyyətlər götürür və sonra bu çətinliklərin məsuliyyətini ya qədərə, ya da Allahın üzərinə atır. Halbuki insan etdiyi seçimlərin və nəticələrinin fərqində olmalıdır.

• İmtahanlar bəzən mükafata çevrilər: Hər bir çətinlik, əgər düzgün qarşılanarsa, insana həm bu dünyada, həm də axirətdə böyük savablar qazandıra bilər. Bu səbəbdən, hər bir sınağa sadəcə bir əzab kimi deyil, inkişaf fürsəti kimi baxmaq lazımdır.

Mənəviyyatı və Motivasiyanı Qoruma Yolları:

1. Mənəviyyat qaynaqlarını tanımaq: Bir müsəlman üçün mənəviyyatın ən böyük mənbələri Qurandır, Sünnədir, Peyğəmbərimizin (s.ə.s) həyatı, səhabələrin örnəkləri və İslam böyüklərinin təcrübələridir. Səhabələrin həyat hekayələri düzgün anlaşılarsa, onlar bizim üçün ilham və güc mənbəyinə çevrilə bilər.

2. Sınaqların içindəki hikmət və mərhəməti görmək: Qarşımıza çıxan hər bir çətinliyin içində bir xeyir gizlidir. Allah bəndəsindən nəyisə almaq istədikdə, onu daha böyüyü ilə əvəzləmək üçün alar. Bu düşüncə tərzi, yaşadığımız hər sıxıntının içində bir motivasiya qaynağına çevrilə bilər.

3. Daha böyük çətinliklərə baxaraq təsəlli tapmaq: Öz dərdlərimizi daha ağır imtahanlarla üzləşmiş insanlarla müqayisə etdikdə, halımıza şükür etməyi və içimizdə bir rahatlıq tapmağı bacararıq. Bu da mənəviyyatımız bərpasına kömək edir.

4. Fəaliyyət mərkəzli olmaq və məhsuldarlıq: Rəsulullahın (sav) “Qiyamət qopsa belə, əlinizdəki fidanı əkin” buyuruşu, insanın hətta ən çətin anlarda belə fəaliyyət içində olmasının əhəmiyyətini göstərir. Fərdi və ya ictimai mənada çöküş anları yaşansa belə, faydalı bir işlə məşğul olmaq insana dayanıqlılıq qazandırar.

5. Sadiq və saleh dostlar tapmaq: Güclü motivasiyanın ən əsas mənbələrindən biri ətrafımızdakı dost çevrəsidir. Əgər ətrafımızda belə insanlar yoxdursa, biz özümüz belə bir şəxs olmağa çalışmalıyıq və belə insanları tapmalıyıq.

6. Ağrıları daxili gücün ortaya çıxmasına bir vasitə kimi görmək: Dərd və çətinliklər bir tərəfdən insanı sınağa çəksə də, digər tərəfdən içimizdəki potensialı üzə çıxarır. Bu ağrılar insanı formalaşdırar, cilalayar və yetkinləşdirər. Belə baxdıqda, hər bir imtahan “içimdəki imkanları üzə çıxaracaq bir fürsətdir” kimi dəyərləndirilə bilər.

Unutmayaq ki, ömür məhduddur və hamımız eyni aqibətə doğru gedirik – ölümə. Həyatda baş verən sınaqlar, bir yol qəzası kimidir: qəzanın ardından saatlarla kədərlənməyin və vaxt itirməyin faydası yoxdur. Zərər dəyərləndirilər və həyat davam etdirilər. Acıların bizi məhv etməsinə, ruhumuzu çökdürməsinə və ən məhsuldar illərimizi udmasına icazə verməməliyik. Çünki həyat davam edir və bizim qarşımızda açıq-aşkar vəzifələr var: Allaha qul olmaq və yer üzünü islah etmək. Bu vəzifələri layiqincə yerinə yetirə bilmək üçün isə, əhvalımızı, mənəviyyatımızı və motivasiyamızı daim yüksək səviyyədə saxlamağa borcluyuq.

Uşaqların Telefon Asılılığı və Həll Yolları

Bu gün cəmiyyətin qarşısında duran ən ciddi problemlərdən biri – uşaqlarda ekran asılılığıdır. Bu məsələ təkcə Azərbaycan ilə məhdudlaşmır; demək olar ki, bütün dünya ölkələrində valideynləri narahat edən ortaq bir mövzuya çevrilmişdir. İnternet istifadə göstəriciləri və gündəlik ekran qarşısında sərf edilən vaxtın miqdarı problemin nə qədər dərin olduğunu aydın şəkildə ortaya qoyur.

Ekran qarşısında uzun müddət vaxt keçirməyin həm psixoloji, həm də fiziki baxımdan bir sıra mənfi nəticələri vardır:

• Zehni və psixoloji sağlamlıq: Cəmiyyətdə müşahidə olunan əsəbilik, aqressiv davranışlar və psixoloji narahatlıqların artması bu vərdişlə əlaqələndirilə bilər. Gündə 8 saat ekran qarşısında olan bir şəxsdən sağlam və sabit davranışlar gözləmək realist olmaz.

• Bədən sağlamlığı: Boyun və bel problemləri artıq gənc yaşlarda – 20 yaşlı insanlarda belə – yaşlılara xas xəstəliklər kimi ortaya çıxır.

• İqtisadi baxımdan zərərlər: Vaxtın bu şəkildə israfı, həm fərdi, həm də cəmiyyət səviyyəsində iqtisadi itkilərə yol açır.

• Həyatın keyfiyyəti və ömür sərmayəsi: Real həyatın gözəllikləri, ekranın cazibədar, amma süni məzmunlarına qurban verilir və nəticədə insan ömrünün dəyərli sərmayəsi mənasız yerə sərf edilir.

Xüsusilə uşaqlar üçün bu problem daha da həssasdır. Əvvəllər uşaqları sakitləşdirmək üçün oyuncaq verilirdi, indi isə onların əlinə telefon və planşet verilir. Bu da uşaqda 1-2 yaşdan etibarən ekrana alışqanlıq formalaşdırır.

Valideynlər üçün diqqət edilməli olan mühüm məqamlardan biri uşağın yaşına uyğun ekran istifadəsidir:

• 0–3 (bəzilərinə görə 0–4) yaş: Bu yaş dövründə uşaqlar ekranla (televizor da daxil olmaqla) mümkün qədər təmasdan uzaq saxlanılmalıdır. Göz sağlamlığı, xəyal gücü, zehni və psixoloji inkişaf baxımından bu, olduqca vacibdir.

• 3–6 yaş: Maksimum 20–30 dəqiqəlik ekran istifadəsi məqbul sayılır.

• 6–9 yaş: Gündəlik 40–50 dəqiqə arası kifayət edir.

• 9–12 yaş: Bu yaş qrupu üçün gündə 60–70 dəqiqəlik ekran vaxtı tövsiyə olunur.

• 12 yaş və yuxarı: Ekran vaxtı gündəlik maksimum 2 saat (120 dəqiqə) ilə məhdudlaşdırılmalıdır.

Əgər bu qaydalar erkən yaşlardan etibarən tətbiq edilərsə, nəticə daha sağlam və müsbət olar. Lakin uşaq artıq 10–12 yaşa çatıbsa və müəyyən vərdişlər formalaşıbsa, sadəcə “eləmə”, “vermə”, “olmaz” deməklə məsələni həll etmək mümkün deyil. Bu yanaşma əksinə, problemin dərinləşməsinə səbəb ola bilər.

Uşaqları ekran asılılığından qorumaq və onlarla sağlam münasibət qurmaq üçün aşağıdakı beş mühüm istiqamət diqqətə alınmalıdır:

1. Uşaqları Sosiallaşdırmaq: Müasir dövr insanı tənhalığı seçdikcə, uşaqlar da təkliyə sürüklənir. Əgər övladımızın əlindən telefonu almaq istəyiriksə, onu dostları, qohumları ilə vaxt keçirməyə təşviq etməliyik. Sosial mühitdən uzaq qalan uşaq təkcə texnologiyaya deyil, bir çox başqa zərərli vərdişlərə də meyil edə bilər.

2. Uşağın Maraqlarına Uyğun Məşğuliyyətlər Tapmaq: Təbii ki, boşluq mütləq doldurulur. Əgər uşaq boş vaxtlarını faydasız işlərə sərf edirsə, bu, valideynin düzgün yönləndirməməsindən qaynaqlanır. Uşaqda maraq doğuran sahələr (idman, ədəbiyyat, incəsənət, teatr və s.) müəyyən olunmalı və bu sahələrdə fəaliyyətləri artırılmalıdır.

3. Texnologiyanı Səmərəli İstifadəyə Yönəltmək: Telefon və kompüterdən tamamilə uzaqlaşdırmaq real deyil. Amma uşaqları bu vasitələrlə proqramlaşdırma, dizayn, animasiya, qrafika, kibertəhlükəsizlik kimi sahələrə yönəltmək olar. Eyni zamanda valideynlər özləri də nümunə göstərməli və bu istiqamətdə şərait yaratmalıdır.

4. Uşaqlarla Vaxt Keçirmək: Ata və ana olaraq uşaqlarla daha çox zaman keçirmək, onların maraq dairələrinə uyğun fəaliyyətlərdə birgə iştirak etmək ailə içi bağları gücləndirəcək. Bu, həm də ailəvi birlik və həyatın gözəlliklərini birgə kəşf etmək imkanıdır.

5. Nəzarət Etmək və Zərurət Halında Mütəxəssisə Müraciət Etmək: Uşaqları nəzarətsiz buraxmamaq önəmlidir, amma bu nəzarət onları sıxacaq və bezdirəcək şəkildə olmamalıdır. Əgər vəziyyət valideynin nəzarətindən çıxarsa, mütləq bu sahədə ixtisaslaşmış bir mütəxəssisə müraciət olunmalıdır. Hər uşağın fərqli xasiyyəti var və bəzən eyni yanaşma müxtəlif uşaqlarda fərqli nəticələr doğura bilər. Bu səbəbdən məsələni adi bir psixoloji narahatlıq kimi deyil, ciddi şəkildə və peşəkar yanaşma ilə həll etmək lazımdır.

Nəticə etibarilə, bu dövrdə valideynlər həm məlumatlı, həm də məsuliyyətli olmalıdırlar. Uşaqlarımızı texnologiyanın mənfi təsirlərindən qorumaq üçün vaxtında və düzgün addımlar atılmalıdır. Əks halda, sabah çox gec ola bilər.

Astrologiya, Bürclər və İslam

İnsanlıq tarixinin ən qədim çağlarından bəri göy cisimləri insanlarda maraq oyadıb və müxtəlif inanc sistemlərində xüsusi yer tutub. İslam dini isə bu mövzuya özünəməxsus bir baxış bucağı gətirmiş, astronomiya və astrologiya kimi anlayışların sərhədlərini müəyyənləşdirərək, onların insan həyatı və taleyi üzərindəki təsirinə dair açıq meyarlar ortaya qoymuşdur.

Mövzunu dəqiq qavramaq üçün ilk növbədə üç mühüm anlayışa aydınlıq gətirilməlidir:

1. Astronomiya – Göy cisimlərinin ölçülərini, yerləşməsini, hərəkətlərini və mənşəyini öyrənən elmi sahədir. İslam mədəniyyətində bu elmə böyük önəm verilmiş, onu öyrənən alimlər yetişmiş, “Fələk elmi” kimi adlarla tanınmışdır. Bu elm, Allahın kainatda yaratdığı nizamı dərk etmək baxımından əhəmiyyətli sayılmışdır.

2. Astrologiya – İlk baxışda astronomiyaya yaxın görünən bu sahə, İslam dünyasında "İlmi əhkamil-ücum" kimi tanınmışdır. Tarixi proseslərdə göy cisimlərinin vəziyyətinə əsaslanaraq insan taleyi haqqında mülahizələr yürüdən, gələcəyə dair fərziyyələr irəli sürən bir sahəyə çevrilmişdir. Xalq arasında daha çox “ulduz falçılığı” kimi tanınır.

3. Bürclər – Astrologiyanın bir alt bölməsi kimi qiymətləndirilməlidir. “Bürc” sözü ərəb dilindəki “bərəcə” kökündən gəlir və “açıqca görünmək, ucalmaq, örtüyünü atmaq” mənalarını verir. Günəşin il ərzində keçdiyi düşünülən orbit boyunca yerləşən on iki ulduz qrupuna verilən addır. Qurani-Kərimdə də bu söz 6 ayədə 7 dəfə keçir. Xüsusilə Hicr (15:16), Furqan (25:61) və Buruc (85:1) surələrində qeyd edilir. Fəxrəddin ər-Raziyə görə, Qurandakı “bürc” sözünün üç mümkün mənası var:

   • On iki bürc olaraq bilinən məşhur anlayış,

   • Ayın mənzilləri,

   • Böyük və diqqətçəkici ulduzlar.

İnsanlar arasında astrologiya və bürclərlə bağlı tez-tez üç əsas sual meydana çıxır. Bu sualları İslam nəzəri ilə belə cavablandıraq:

1. Bürclərin və göy cisimlərinin insanın xarakterinə təsiri varmı?

   • Göy cisimlərinin insanlarla müəyyən mənada əlaqəsi qəbul edilir, lakin bu təsir məhdud çərçivədədir.

   • Bürclərin insanların xarakterinə birbaşa təsir etdiyi düşüncəsi, eyni bürcdə doğulan tək yumurta əkizlərinin belə fərqli xarakterə sahib olması gerçəyi ilə təkzib olunur.

   • İnsanın özünü bir bürcün xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırması, sanki taleyinin o bürcə bağlı olduğunu düşünməsi, əslində özünü dəyişdirmə və nəfsini tərbiyə etmə prinsipinə ziddir.

2. Bürclərin insanın əməllərinə təsiri varmı?

   • Peyğəmbərimiz (s.a.s) bu məsələyə açıq mövqe bildirmişdir. Oğlu İbrahim vəfat etdiyi gün günəş tutulması baş verdiyində bunu onun vəfatı ilə əlaqələndirənlərə, “Günəş və Ay heç bir insanın ölümü və ya doğumu üçün tutulmaz” deməklə bu düşüncəni rədd etmişdir.

   • Hər hansı bir bürcdə doğulmaqla uğurlu evlilik, müəyyən tarixdə işə başlamaqla müvəffəqiyyət qazanmaq kimi düşüncələr, insanın seçimlərini təbii deyil, xəyali təsirlərə görə yönləndirməsinə səbəb olur.

3. Bürclər və göy cismləri vasitəsilə gələcək hadisələri əvvəlcədən bilmək mümkündürmü?

   • Bu, məsələnin ən təhlükəli tərəfidir.

   • Ulduzlara baxaraq gələcək haqda qəti fikir söyləmək, qadağan olunmuş qeybi bilmək iddiasıdır.

   • Qurana görə, qeybin açarları yalnız Allahın əlindədir. Allah bəzən peyğəmbərlərinə bəzi məlumatlar verir ki, buna "vəhy yolu ilə bildirilmiş qeyb" deyilir. Bunun xaricində qeybdən danışmaq düzgün sayılmır.

   • Rəsulullah (s.a.s) belə xəbərdarlıq etmişdir: “Kim bir kahinə gedər və dediklərini təsdiq edərsə, mənim gətirdiklərimi inkar etmiş sayılar.” Hətta belə şəxslərin 40 gün namazlarının qəbul olmayacağına dair hədislər vardır.

İslamın tövhid inancı, göy cisimlərinə izafə edilən hər cür fövqəltəbii gücü rədd edir.

• Ulduz axması hadisəsi: İbn Abbas (r.a.) nəql edir ki, Peyğəmbərimiz (s.a.s), ulduzların axmasını kiminsə ölümü ilə əlaqələndirən cəhalət dövrü düşüncəsini rədd etmiş, bunun Allahın əmri ilə mələklərin etdiyi tərifə bağlı olduğunu izah etmişdir.

• Yağış hadisəsi (Zeyd ibn Xalid): Peyğəmbər (s.a.s) yağışdan sonra belə buyurmuşdur: “Kim deyərsə ki, bu yağış Allahın lütfü ilə yağdı, o mənə iman etmişdir. Kim isə falan ulduz səbəbilə yağdı deyərsə, o ulduza iman etmişdir.” Bu, açıq şəkildə Allahın iradəsini ikinci plana atan hər bir anlayışın inkar edilməsinin zəruriliyini göstərir.

• Hz. Əli və münəccim hekayəsi: Xəlifəlik dövründə Hz. Əli (r.a.), müharibəyə çıxmazdan əvvəl bir münəccimin “ayın əqrəb bürcündə olduğu üçün məğlub olacaqsınız” deməsinə qarşı, Allahın izni və təvəkkülü ilə yola çıxmış, zəfər qazanmış və nəticədə münəccimin iddiasının əsassız olduğunu göstərmişdir.

Nəticə

Bürclər və astrologiya məsələsi, İslamın tövhid inancı və qəza və qədər anlayışı ilə sıx bağlıdır. İslam dini, astronomiyanı təqdir edərək kainatdakı nizamı və yaradılışdakı hikməti dərk etməyə təşviq edir. Lakin ulduzlara insan taleyini bağlayan, gələcəyi təyin etdiyini iddia edən astrologiyanı və kəhanəti qətiyyətlə rədd edir.

Ulduzların insan xarakteri və əməlində rolu varsa belə, bu rol çox məhduddur və qeybi bilmək yalnız Allah-Təalaya məxsusdur. Müsəlmanlar bu mövzuda Allahın qoyduğu sərhədləri qorumağa, təvəkkül və tövhid şüuru ilə hərəkət etməyə çalışmalıdırlar.

Bu fərq, hava şəraitini elmi cihazlarla müşahidə edib təxmin etməklə, yalnız öz bürcümüzə baxaraq sabahın necə keçəcəyini “bilmək” iddiası arasındakı fərq kimidir. Elm – müşahidə və dəqiq məlumatla işləyir, astrologiya isə fərziyyə və ümumiləşdirmələrlə bizi həm aldada, həm də həqiqi qüdrət sahibindən uzaqlaşdıra bilər.

Muska, Sehr, Nəzər Qədərə Təsir Edə Bilərmi?

Cəmiyyətimizdə tez-tez müzakirə olunan və maraq doğuran mövzulardan biri də muska, sehr və göz dəyməsi (nəzər) kimi anlayışların insan taleyi — yəni qədər üzərindəki təsiridir. İslam inancına görə, bu məsələlərə düzgün yanaşmaq üçün, həm bu cür vasitələrin mahiyyətini, həm də qədər anlayışını doğru başa düşmək vacibdir.

Əvvəlcə qeyd etmək lazımdır ki, istər kahinlik, falçılıq, ulduzlara baxaraq gələcəkdən xəbər vermək, istərsə də cahiliyyə dövründən qalan düyünlərə üfürmək kimi sehrkarlıq və cadugərlik növləri İslamda tamamilə haram buyurulmuşdur. Peyğəmbərimiz (s.a.s) bu əməllərin böyük günahlar sırasında olduğunu açıq şəkildə bildirmiş və bu cür işlərlə məşğul olanlara və onlara inananlara qarşı ciddi xəbərdarlıqlar etmişdir. Hətta "Kim bir kahinə gedib onun sözlərini təsdiq edərsə, mənim gətirdiklərimi inkar etmiş sayılar" buyuraraq, bu məsələnin nə qədər ciddi bir yanlış olduğunu bildirmişdir. Belə əməllərə əl atanlar və bunlara etibar edənlər Uca Allah qatında böyük bir günaha girirlər.

Qədər, Allahın bəndəsi üçün yazdığı və keçmişi, bu günü və gələcəyi əhatə edən ilahi bir yazıdır. Hər bir şey, bütün təfərrüatları ilə Allahın elmində və Qədər lövhəsində qeyd olunmuşdur. Elə bu səbəbdən, bir insanın sehr etməsi və ya bu sehrin təsir edib-etməməsi də artıq Qədərdə yazılmışdır. Başqa sözlə, muska, sehr və ya göz dəyməsinin bir təsiri varsa, bu onların Qədəri dəyişdirməsi ilə deyil, əksinə, bu təsirlərin baş verməsinin özü də Allahın əzəldən yazdığı qədərdə mövcud olduğuna görədir. Peyğəmbərimiz (s.a.s) İbn Abbasa (r.a.) bu həqiqəti belə öyrətmişdir: “Bil ki, bütün insanlar sənə fayda vermək üçün toplansalar da, Allah istəmədikcə sənə fayda verə bilməzlər. Və əgər sənə bir zərər vermək üçün toplansalar da, Allahın yazmadığı bir zərəri sənə yetirə bilməzlər”. Həmçinin buyurulmuşdur: “Allahın yazdığından başqa bir şey baş verməz. Qələmlər qurudu, səhifələr bağlandı.”

Bu kimi təsirlərin həyatımıza mənfi iz qoymaması üçün unudulmamalıdır ki, ən təsirli qorunma üsulu Allaha sığınmaq və Ona tam güvənməkdir. Tövhid inancını nə qədər dərinləşdirərsək və Allah-Təalaya olan etimadımızı nə qədər gücləndirərsək, bu cür gizli təsirlərdən bir o qədər az zərər görərik. Ətrafımızda bəd niyyətli insanlar olsa da, onların etdikləri ancaq Allahın izni ilə və qədərdə varsa baş verə bilər. Əgər biz səbirli, təmkinli və inancımızda sabit olarıqsa, Allahın qoruması altında olarıq. Peyğəmbərimiz (s.a.s) bu sahədə bizə çox mühüm tövsiyələr vermişdir:

• Hər zaman Allahın qorumasına sığınaraq "Fələq" və "Nas" surələrini (Muəvvizətəyn) oxumaq. Özü də bu duaları oxuyar və səhabələrə tövsiyə edərdi.

• "Ayətəl-Kürsü" ayəsini oxumaqla hər cür şər və bəladan qorunmaq.

• Uşaqları pis baxışlardan qorumaq üçün dua etmək və bu duaların oxunmasını tövsiyə etmək. Peyğəmbərimiz (s.a.s) nəvələri Həsən və Hüseyn üçün də dualar oxumuşdur.

Əgər həyatımızda sehr və ya başqa gizli təsirlərin olduğunu hiss ediriksə, təlaşa qapılmaq lazım deyil. Bu sahədə ticarətə çevrilmiş “ümid tacirliyi” ilə məşğul olanlardan uzaq durmaq və məsələyə sünnə əsasında yanaşan, etibarlı, elmli insanların rəhbərliyi ilə davranmaq ən doğru yoldur.

Uca Allah bizləri hər cür şərdən, bəladan və xüsusilə bəd niyyətli insanların zərərli niyyətlərindən qorusun. Rəsulullahın (s.a.s) bizə öyrətdiyi dualar və sığınma yolları ilə həyatımızı yönləndirməyi nəsib etsin.

Düşüncələrimiz Dardır?

Ümmət olaraq əsrlərdir içində olduğumuz əsas problemlərdən biri düşüncə sahəsində yaşanan daralma olmuşdur. Halbuki əlimizdə Qurani-Kərim kimi ilahi bir rəhbər və Peyğəmbərimizin (s.ə.s) sünnəsi kimi əvəzsiz bir miras varkən, bu darlıq səbəbilə nəinki bəşəriyyətə bir töhfə verə bilmişik, hətta bir çox sahədə durğunluq və məhsuldarlıqdan uzaq bir mənzərə ilə üzləşmişik.

Bu intellektual durğunluğun səbəbləri çoxdur. Ən önəmlilərindən biri isə tariximizin şanlı səhifələrinə həddindən artıq bağlanaraq, "atalarımız belə idi, biz də onların davamçılarıyıq" deyə özümüzü rahatlatmaqla yetinməyimizdir. Halbuki tarix, bizə yeni tarixlər yazmaq üçün bir təkan olmalı idi. Lakin təəssüf ki, bəzi çevrələr bu bağlılığı manipulyasiya vasitəsinə çevirərək, bizi kiçik düşüncələrə yönəltmiş, böyük ideallardan uzaqlaşdırmışdır.

Bu dar düşüncə mühiti nəticəsində, "Nəbəvi üfüq" adlanan o ali peyğəmbər baxışına yaxınlaşa bilməmiş və insanlığa yol göstərəcək məzmunlar istehsal edə bilməmişik. Bu vəziyyət, Ümmət-i Muhəmmədin (s.ə.s) qarşı-qarşıya olduğu ən böyük imtahanlardan biri olaraq, zamanın çətinliklərinə boyun əymək və "şərait belədir, nə edək" deyə təslimiyyət göstərmək şəklində təzahür edir. Bu təslimiyyətin nəticələrindən biri də, fiqhi bir rüxsət olaraq "əhvəni şər"ə razı olmaqdır. Ancaq bu hal, küfrə, batilə və zülmə qarşı qəlbdə heç bir razılıq və məhəbbət bəslənməməsi prinsipi ilə ziddiyyət təşkil edir. Çünki "əhvəni şər" məsələsi əslində iki şərdən ən az şər olanını seçməkdir, yoxsa heç bir halda şərrə razı olmaq deyil. Ən böyük zərərlərin bəzən bizə ən yaxın olan çevrələrdən gəlməsi və bunun çox ağır nəticələr doğurması isə artıq acı bir təcrübə olaraq qarşımızda durur.

Bu vəziyyətdən çıxış yolları da açıq şəkildə ortadadır:

1. Nəbəvi və Qurani Üfüqə Yaxınlaşmaq:
Düşüncə baxışımızı Qurani-Kərimin və Rəsulullahın (s.ə.s) göstərdiyi istiqamətə yönəltmədən, indiki zamanın imkanlarını dəyərləndirmək və gələcəyə dair bir yol xəritəsi cızmaq mümkün deyil. Şəraitin məcburiyyətlərini qədərimiz kimi qəbul etmək əvəzinə, onları imkan olaraq dəyərləndirməliyik. Nəbəvi üfüq bizə bunu öyrədir.

2. Səfər və Zehni Açılış:
Peyğəmbərimizin (sav) "Səfər edin, sağlamlıq tapın" (Əhməd b. Hənbəl) buyuruşu yalnız fiziki sağlamlıqla deyil, zehni sağlamlıqla da əlaqəlidir. Səfərin insana qazandırdığı bəzi mühüm faydalar bunlardır:

• Dar düşüncələri və fanatik yanaşmaları aradan qaldırmaq,

• Qərəzlilikdən xilas olmaq,

• Dünyanın yalnız öz çevrəmizdən ibarət olmadığını dərk etmək,

• Kimlərin dost, kimlərin düşmən olduğunu tanımaq,

• Dəyişən zaman və şərtlərə dair məlumat qazanmaq.

Görüldüyü kimi, tanıdıqca insanın baxış bucağı genişlənir və bu genişlik, mövcud şəraitə uyğun məsuliyyətli bir müsəlman şəxsiyyətinin formalaşmasına kömək edir.

3. Yönləndirmələrə Razı Qalmamaq:
Bizə təqdim olunan məhdud və dayanıqsız yönləndirmələrlə kifayətlənmək yerinə, Qurani və Nəbəvi mənbələrə qəlbimizi, ağlımızı və düşüncəmizi açmalı, bu mənbələrdən qidalanmalıyıq. Əks halda, başqalarının gətirdikləri fikirlərlə məşğul olar və öz yolumuzu itirərik.

Nəticə etibarilə, bu daralmış fikri mühiti aşmaq üçün keçmişimizin zəngin irsindən düzgün istifadə etməyə, sadələşdirilmiş, dayanıqsız qavramlardan uzaq durmağa və ən əsası, Qurani-Kərim və sünnənin işığında öz düşüncə üfüqümüzü genişləndirməyə ehtiyac vardır. Unutmamalıyıq ki, səfər yalnız fiziki bir hərəkət deyil, həm də ağlın və ruhun bir genişlənməsidir.

Düşüncə sahəsindəki inkişaf, kiçik bir çayın axıb böyük dənizə çatması kimidir. Kiçik çay olaraq qalmaq, məhdudiyyətlər içində boğulmaq deməkdir. Ancaq dənizə çıxmaq, sonsuzluğa açılan imkanlara qovuşmaq və orada öz yolumuzu müəyyənləşdirmək deməkdir. Beləliklə, zamanın dalğalarına təslim olmaq yerinə, istiqamətimizi özümüz təyin edərək irəliləyə bilərik.