İntiharın qədər olub-olmaması ilə bağlı müzakirələrdə ən vacib məqam budur: intihar qədərin bir parçası sayılsa belə, bu, insanın məsuliyyətini aradan qaldırmır. Alimlərin ifadələri ilə qədər ümumi şəkildə iki kateqoriyada dəyərləndirilir: izdirari (zorunlu, məcburi) qədər və ixtiyari (seçimli) qədər.
1. İzdirari qədər – insanın müdaxilə edə bilmədiyi yazı. Bu, insanın heç bir seçiminin olmadığı sahələri əhatə edir. Heç kim öz cinsini, dilini, doğulduğu məkanı, valideynlərini özü seçmir. Allahın bir insanı qadın və ya kişi, müxtəlif millətlərdən biri, müəyyən bir ölkədə yaratması izdirari qədərə daxildir. Bu növ qədərin doğurduğu məsuliyyət ayrıca müzakirə mövzusudur.
2. İxtiyari qədər – insana seçim verilən sahə. Burada isə məsuliyyət artıq insanın öz üzərinə düşür. Allahın (c.c) insana bəxş etdiyi həyatı öz iradəsi ilə sona çatdırmaq — yəni intihar etmək — ixtiyari qədərin sahəsinə daxildir və bu səbəbdən insan bu əmələ görə cavabdeh sayılır. Başqa sözlə, “qədər belə imiş” deyib məsuliyyətdən yayınmaq mümkün deyil.
Qədər məsələsinə ilahi elm baxımından yaxınlaşanda, söhbət Allahın hər şeyi əhatə edən elm sahəsindən gedir. Allah keçmişi də, bu günü də, gələcəyi də bilir; hansı insanın nə vaxt, hansı yolla həyatına son qoyacağını da. Qədərə iman bunu tələb edir və əcəl dəyişməz. Amma burada mühüm bir məqam var: Allah bildiyi üçün biz etməmişik; biz edəcəyimiz üçün Allah bilmiş və yazmışdır. Yəni ilahi elmin bir şeyi bilməsi bizim məcburi şəkildə o əməli etməyimiz demək deyil.
Qədərin ikinci tərəfi insanın daşıdığı məsuliyyət və Allahın verdiyi cüzi iradə ilə bağlıdır. Bizə seçim etmək imkanı verilib və günah-savab məhz bu seçimlə ölçülür. İslam dinində intihar haram və böyük günah hesab olunur; həm də Allahdan ümidi kəsməyin təzahürüdür. İnsan nə qədər ağır vəziyyətdə olsa da, həyat imtahanından qaçmaq deyil, bu çətinliklərin içində doğru yolu tapmağa çalışmaq tələb olunur.
İntiharla dünyasını dəyişmiş biri haqqında danışarkən həssas olmaq lazımdır. Çünki heç kim o insanın son anında hansı ruhi vəziyyətdə olduğunu bilmir. O anda ağlı başında idimi, yoxsa şüuru qarışmış, iradəsi tamamilə iflic olmuş bir halda idimi — bunu bilmək mümkün deyil. İslam fiqhində də qəbul edilir ki, əgər ağıl ortadan qalxıbsa, məsuliyyət də ortadan qalxmış olur. Bu səbəbdən, belə hadisələr haqqında hökm verməkdən, xüsusilə də mərhumun ailəsinin yanında sərt və yara salan sözlər işlətməkdən çəkinmək ən doğru davranışdır. Allah heç kimə belə ağır bir imtahan yaşatmasın və bizə əmanət etdiyi bu həyatı Onun istədiyi kimi yaşayıb tamamlamağı nəsib etsin.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder