Gözəlliyin Metafizikası və Estetika

Gözəllik, həqiqət və yaxşılıqla yanaşı, insan düşüncəsinin tarix boyu dönüb-dolaşdığı üç əsas sualdan biridir. Bu böyük suallar bütün elmlərə, fəlsəfi istiqamətlərə və insanın qarşı-qarşıya qaldığı problemlərə sirayət edir.

Fəlsəfə tarixində üç böyük suala demək olar ki, hər bir düşüncə sahəsində cavab axtarılır:

1. Həqiqət nədir? (Varlıq nədir?) – metafizikanın əsas sualı budur.

2. Yaxşı nədir? (İnsan üçün yaxşı olan nədir?) – bir çox sahə bu sual ətrafında formalaşmışdır.

3. Gözəl nədir? – insanlığın ən qədim düşüncə mövzularından biridir.

“Gözəl nədir?” sualı mütləq və ümumi şəkildə ələ alındıqda, bu axtarışın əslində metafizik səviyyədə aparıldığı görünür. Amma gözəllik anlayışı yalnız metafizikada qalmır; oradan başlayaraq riyaziyyata, fizika elmlərinə, əxlaqa, siyasətə, sənətə və ümumilikdə insan varlığının bütün qatlarına qədər yayılır.

Gözəllik – tərifi ən çətin anlayışlardan biridir. Adətən bir şeyi tərif etmək üçün onu ağlımızda parçalaya biləcəyimiz bir formaya salmaq lazımdır. Amma gözəllik elə bir mahiyyətdədir ki, sanki parçalanmır, formaya salınmır, sadə və toxunulmaz bir şey kimi qalır. Buna görə də gözəllik haqqında edilən izahlar addım-addım genişlənən, mərtəbəli açıqlamalar şəklində olur.

Gözəllik varlığın müxtəlif qatlarında fərqli məna kəsb edir:

1. Mütləq və ən yüksək gözəllik:
   Varlığın ən uca qatını düşündükdə – yəni varlığını heç kimdən almayan, tam və yetkin olan bir varlığı nəzərdə tutduqda – gözəllik ən saf, ən mütləq mənada ortaya çıxır. Bu səviyyədə gözəllik heç bir formaya, heç bir surətə sığmaz. Bu mənada yalnız Allah gözəldir.

2. Yetkinləşməyə ehtiyac duyan varlıqlar (insan):
   İnsan kimi varlıqlar isə naqisdir, daim yetkinləşməyə və öyrənməyə möhtacdır. Bizim üçün gözəllik, öz mahiyyətini tamamlamağa çalışan varlığın baxışından doğan başqa bir məna daşıyır.

3. Nizamda və münasibətdə gözəllik:
   Gözəllik həm də əşyaların nizamında, bu nizamı izah edən biliklərdə, fiziki varlıqların görünüşündə və bu görünüşlər arasındakı ahəngdə təcəlli edir. Müşahidə dairəsi daraldıqca fərdi gözəllikdən də danışmaq olur.

Metafizikanın özünəməxsus quruluşu var: varlığın aşağı qatlarına endikcə anlayışlar çoxalır, detallanır; yuxarı qalxdıqca isə bütün anlayışlar bir nöqtədə birləşir, vahid məna ortaya çıxır. Metafizikanın zirvəsində duran bu əsas məna, müxtəlif tərəflərdən baxıldıqda fərqli adlarla ifadə oluna bilər. Necə ki, bir insanı “övlad”, “müəllim”, “ər”, “ata” kimi fərqli adlarla çağırırıq – amma bunların hamısı eyni şəxsin müxtəlif münasibətlərdə aldığı adlardır. Metafizik baxışda isə bu adlar arasındakı fərqlər minimuma enir və anlayışlar vahid bir mərkəzdə birləşir. Gözəlliyi də ən əsas, ən ilkin mənasında götürdükdə, bu bizi birbaşa varlıq anlayışına aparır – yəni şeylərin öz mahiyyətində olduğu kimi olması, “nədirsə o” şəklində təcəlli etməsi.