Modern Dünya və Dəyərlərimiz

Yaşadığımız dövrü bir çoxları müxtəlif adlarla anır: kimisi “müasir dövr”, kimisi “sekulyar dünya”, bəziləri də “informasiya və ünsiyyət əsri” deyir. Bu gün iqtisadiyyat, maddiyyat və dünyəviləşmə görünməmiş sürətlə inkişaf edib, pozitivist və maddi yönlü yanaşmalar daim ön plandadır. Bu tendensiya nəticə etibarilə, mənfəətin, şəxsi marağın hər şeydən üstün tutulduğu, vicdan və mərhəmətin isə arxa plana keçirildiyi bir cəmiyyət modeli yaradıb. Beləcə, dünya miqyasında yeni bir insan tipi formalaşdırılmağa çalışılır – köklü dəyərlərdən uzaq, fərdi marağı hər şeydən üstün tutan bir tərz.

Bunun fəsadları da aydındır: müasir insan sanki davamlı nəyisə itirir. Xüsusilə gənclər arasında bu itki daha aydın hiss olunur. Keçmişdə varlıqçı filosofların və anarxist cərəyanların təsiri altında böyüyən nəsillər indi də heç bir prinsipi, inancı və ya müqəddəs dəyəri ciddi qəbul etmədən yaşayır. Bu köhnə dəyərlərin sarsılması isə ailədən tutmuş qonşuluğa, dostluqdan mehribançılığa qədər bir çox münasibətlərə zərbə vurur. Qloballaşan dünyanın əxlaqi təsirləri, xüsusilə inkişaf etməkdə olan cəmiyyətlərdə münasibətlərin soyumasına, insanları bir-birinə yadlaşdırmağa səbəb olur.

Nəticədə cəmiyyətlərdə dərin böhranlar yaranır. Son illərdə ölkəmizdə minlərlə antidepressany qutularının satılması, əslində itirilmiş dostluq və qonşuluğun yerini psixoloq və psixiatr axtarışlarının tutduğunu göstərir. Müasir həyatın gətirdiyi komfort, həddindən artıq istehlak vərdişi bir çox dəyərlərin itirilməsinə yol açır ki, bu da narkomaniya, əxlaqsızlıq, oğurluq və spirtli içki kimi problemlərin yayılmasına zəmin yaradır. Üstəlik, populyar mədəniyyət və yad həyat tərzi ailə institutuna belə təsir edir, nəticədə hamını eyni tip, dəyərsiz, sekulyar bir modelə çevirməyə çalışırlar. Bu model isə inancları və müqəddəsləri sıradan çıxararaq “Tanrı yoxdursa, hər şey olar” kimi bir düşüncə tərzini yayır.

İslami Dəyərlər və Həqiqi Xoşbəxtlik

Əslində “dəyər” dediyimiz anlayış insanlıq tarixi boyu peyğəmbərlərin bizə çatdırdığı ilahi həqiqətlərin cəmidir. Tövhid inancı insanın xislətindəki əxlaqı formalaşdırır, fəlsəfənin də təməlində duran “insanın Allah’a bənzəməyə çalışması” anlayışı bunun göstəricisidir. Hz. Aişənin Peyğəmbərimizin (sav) əxlaqını “Quran əxlaqı” kimi təsvir etməsi də bu baxımdan çox önəmlidir.

Hər bir filosof və mütəfəkkir son nəticədə insanın xoşbəxtliyini hədəfləyib. Bizim mədəniyyətimizin böyük isimlərindən Fərabi “Ən yüksək səadət” (Səadetü’l-Ula), İbn Sina isə “Həqiqi səadət” (əs-Sə’adətü’l-Həqiqiyə) anlayışını işlədib. Bu xoşbəxtlik təkcə dünyəvi qazancla ölçülən deyil – dəyişməz, əbədi və ötəri olmayan bir dəyərdir. Peyğəmbərimiz də bu xoşbəxtliyin düsturunu çox gözəl ifadə edib: səninlə əlaqəni kəsənlə əlaqəni davam etdir, sənə zülm edəni bağışla, sənə verməyənə sən ver. Loğman Həkimin oğluna verdiyi “yaxşılıq etdiyini unut, sənə edilən pisliyi də unut” nəsihəti də qarşılıq gözləmədən yaxşılıq etməyi və bağışlayıcı olmağı vurğulayır.

Müasirliklə Mübarizədə İslami Çıxış Yolu

Müasir dövrün yaratdığı bu mənəvi boşluqdan xilas olmaq üçün İslam dəyərlər ən böyük dayağımızdır. Bizim köklü mədəniyyətimiz və millətimiz yalnız şəxsi marağını güdməklə kifayətlənməyib. Qurban bayramlarında hətta qeyri-müsəlmanlara edilən yardımlar, təbii fəlakətlərdə nümayiş olunan həmrəylik – bunlar hamısı mərhəmət və paylaşma ənənəmizin canlı sübutudur.

İslamda “isar” deyilən ali bir fəzilət var – insanın özünün ehtiyac duyduğu şeyi başqasına verməsi. Peyğəmbərimizin (sav) dostlarına və ətrafındakı insanlara yaxınlığı, İslamda dostluğun nə qədər dəyərli olduğunun bariz nümunəsidir.

Dəyərlər Uğrunda Məsuliyyət və Fəallıq

Bugünkü reallıq odur ki, İslam dəyərlərinə bağlı insanlarımız da sekulyar dünyanın cazibəsinə qarşı imtahan verir. Sərvət, vəzifə, imkan bəzi kəsləri təəssüf ki, dəyərlərdən uzaqlaşdırır. Bu da ümumilikdə yardımlaşma və birliyə zərər vurur, cəmiyyətin içində təbəqələşmə və parçalanma yaradır.

Bu baxımdan passiv qalmaq olmaz. Peyğəmbərimizin (sav) “Pis bir şeyi gördükdə əvvəlcə əllə dəyiş, bacarmazsan dillə bildir, o da olmazsa qəlb ilə nifrət et” nəsihəti bu gün üçün də keçərlidir. Dəyər tərbiyəsi sadəcə məktəb və qurumlarla məhdudlaşmamalı, nümunə ilə, yaşanaraq ötürülməlidir. Bugünkü gənclik vizual aləmdən – film, cizgi film, sosial şəbəkədən güclü təsir alır, bu sahədə müsəlmanların fəal olması vacibdir. Məscidlər təkcə ibadət yeri deyil, sosial, mədəni və maarifləndirici mərkəz funksiyasını daşımalıdır. Bir gəncin məsciddə həyatının dəyişməsi bunun kiçik, amma təsirli bir nümunəsidir.

Modern dövrün gətirdiyi yalnızlıq, yadlaşma o həddə çatıb ki, artıq bəzən qonşular belə bir-birinə salam vermir. İngiltərənin “Yalnızlıq Nazirliyi” və ölkəmizdə minlərlə tənha insanın yaşaması, məsələni nə qədər ciddi etdiyini göstərir. Halbuki İslam mədəniyyəti insanı insanla yaşamağa, bir-birinə dəstək olmağa məcbur edir. Çünki biz bir-birimizə möhtacıq. İnsan bədəni əmanətdir, insan özü də əmanətdir, yaxşılıq və mərhəmət isə bu əmanətin ən gözəl qoruyucusudur.

Ümid və Məsuliyyət

Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, ümidsiz olmaq olmaz. Əlimizdəki imkanlar kifayət qədər güclüdür. Gərək ki, biz öz dəyərlərimizi yaşada bilək, yeni nəsli vicdanlı, mərhəmətli, əxlaqlı yetişdirə bilək. Bu işdə hər kəsin üzərinə məsuliyyət düşür – əvvəlcə özümüz, sonra ailəmiz, sonra cəmiyyət və nəhayət, bütün bəşəriyyət üçün narahat olmalı, əlimizdən gələn nədirsə, əsirgəməməliyik.

Modern Dünyada Ailə

Cəmiyyətin Dəyişməsi və Qadın-Kişi Münasibətləri

Əgər bir cəmiyyətin baxış bucağını dəyişmək istəyirlərsə, əslində qadın-kişi münasibətlərini dəyişmək kifayət edir. İslam dünyasında da dönüşüm çox vaxt qadın üzərindən həyata keçirilir. Qadın-kişi münasibətləri bütün dinlər üçün sınaq nöqtəsidir. Azərbaycanda müsəlman qadınlar feminizm, kişilər isə kapitalizmin təsiri altına düşmüş vəziyyətdədirlər.

Tarixə Baxış və Bərabərlik Tələbi

Müsəlman qadınlar tarixi hadisələrə bu günün dünyagörüşü ilə yanaşdıqları üçün ədalətsizlik axtarırlar. Halbuki, keçmişə baxış ancaq inanılan dinin prizması ilə ola bilər. İslamın əsasında bərabərlik deyil, ədalət durur. Məsələn, Fransız İnqilabından sonra dünyaya yayılan "bərabərlik" anlayışının İslamda yeri yoxdur. Ona görə də kiminsə hüququnu necə qorumaq və ədaləti necə bərqərar etmək lazım olduğunu yaxşı bilmək vacibdir.

Qadının Yeri

İslamda qadının savabı, kişilərin cihadı kimi, uşağa hamilə qalmaq və ərini razı salmaqla qazanılır. Əgər bərabərlik məntiqinə görə yanaşsaq, qadın da kişi ilə birgə cihada getməlidir, amma İslamda ədalət fərqli və ontoloji əsaslı bir tərifə sahibdir.

Müasir Qərb Təsiri

Bu gün bir çox Qərb praktikası, məsələn, uşağa ata soyadının verilməsi kimi ənənələr əslində İslam mədəniyyətdə olmayıb. İslamda sabitlik sevilmir, çünki hər şeyin fani olduğuna inanılır. Bugünkü dünyada isə “zalıma çevrilmiş kişi tipi” yaradılaraq qadın-kişi münasibətləri zədələnir.

Ailə Quruluşu və Qərb Təsiri

Ailə Qərb cəmiyyətindəki ictimai-özəl sahə ayrımı içində xüsusiyyətini itirib. Halbuki, tarix boyu ailə özəl məkan olub. Bu gün isə dövlət ailəyə müdaxilə edir, onu tənzimləməyə çalışır.

Ailə anlayışına gəlincə, ərəb dilində “ailə” həm ehtiyacların ödənildiyi sevgi məkanı, həm də fərqli yaş və cinsdən insanların birliyi deməkdir. Qərbdə isə “family” sözü Latınca “valideyn və uşaqlar” mənasına gəlir və əsasən ata və valideynlik üzərindən izah olunur. İslamda isə daha məcazi və mənəvi məna daşıyır.

Patriarxiya Tənqidi

Patriarxiya - bu anlayış Qərb sosiologiyasında mənfi çalar daşıyır. Çünki Qərbdə ata obrazı kilsə, Tanrı və zülmlə əlaqələndirilib. Amma İslamda “kişi hökmranlığı” deyil, “kişinin məsuliyyəti” prinsipini əsasdır. Ona görə də ailədə əsas məsuliyyət kişiyə aiddir.

Qərb Ailə Modeli və Hegemoniyası

Bu gün bir çox cəmiyyətlərdə Qərb ailə modeli nümunə götürülür və bu, mədəni hegemoniyanın nəticəsidir. Qərbdə əsas prioritet ailədən çox ümumi nizamın saxlanmasıdır, Şərqdə isə ailə nizamı cəmiyyətin nizamına təsir edir.

Tarixə baxanda, 1600-1750-ci illərdə aristokrat və kəndli ailə modelləri vardı. Aristokrat ailədə qadının uşağa baxmaq vəzifəsi belə yox idi. Sənaye inqilabı ilə burjuaziya və işçi ailəsi modelləri formalaşdı. Məhz bu burjuaziya ailəsi bu gün bütün dünyaya yayıldı.

Bu prosesdə qadın təkcə rolu ilə yox, gözəllik meyarı ilə də təkrar formalaşdırıldı. Qərb qadını gözəllik simvoluna çevrildi. Lakin artıq bu anlayışın da zəiflədiyini görürük.

Burjuaziya Ailəsi və Doğum Nəzarəti

Burjuaziya ailəsi aristokrat ailəni əxlaqsız hesab edib yeni bir model yaratdı. Bunun üçün dini fiqurlar nümunə götürüldü. İlk dəfə ailə planlaşdırması gündəmə gəldi və doğum nəzarəti vasitələri ilə həyata keçdi. Burada Giddens-in “qədərdən seçimə keçid” anlayışını yada düşür təbii ki.

Təhsil və Valideynlik

Uşaqları yaxşı məktəblərdə oxutmaq məqsəd deyil. Əsas odur ki, onlar əvvəlcə yaxşı ata-ana kimi yetişsinlər. Çünki başqalarının qadın-kişi modeli ilə müsəlmanların gələcəyə dair iddiaları davam edə bilməz.

İslamda Həyat Tərzi

Müsəlmanlar kapitalizm və digər Qərb ideologiyalarına qarşı alternativ olaraq bir “həyat tərzi” təqdim etməlidirlər. Bu tərz Hz. Peyğəmbərin (sav) sünnətinə əsaslanmalıdır. Nə geyinib, nə istehlak edəcəyinə insan özü qərar verməlidir. Bu yolla reklam və istehlak dünyasının əsarətindən qurtulmaq olar. Ailə bağlarının güclü saxlanması da vacib məsələdir, çünki Qərbdəki yadlaşma və bədbəxtliyin bir səbəbi də bu bağların qırılmasıdır.

Uşaqların Telefon Asılılığı və Həll Yolları

Bu gün cəmiyyətin qarşısında duran ən ciddi problemlərdən biri – uşaqlarda ekran asılılığıdır. Bu məsələ təkcə Azərbaycan ilə məhdudlaşmır; demək olar ki, bütün dünya ölkələrində valideynləri narahat edən ortaq bir mövzuya çevrilmişdir. İnternet istifadə göstəriciləri və gündəlik ekran qarşısında sərf edilən vaxtın miqdarı problemin nə qədər dərin olduğunu aydın şəkildə ortaya qoyur.

Ekran qarşısında uzun müddət vaxt keçirməyin həm psixoloji, həm də fiziki baxımdan bir sıra mənfi nəticələri vardır:

• Zehni və psixoloji sağlamlıq: Cəmiyyətdə müşahidə olunan əsəbilik, aqressiv davranışlar və psixoloji narahatlıqların artması bu vərdişlə əlaqələndirilə bilər. Gündə 8 saat ekran qarşısında olan bir şəxsdən sağlam və sabit davranışlar gözləmək realist olmaz.

• Bədən sağlamlığı: Boyun və bel problemləri artıq gənc yaşlarda – 20 yaşlı insanlarda belə – yaşlılara xas xəstəliklər kimi ortaya çıxır.

• İqtisadi baxımdan zərərlər: Vaxtın bu şəkildə israfı, həm fərdi, həm də cəmiyyət səviyyəsində iqtisadi itkilərə yol açır.

• Həyatın keyfiyyəti və ömür sərmayəsi: Real həyatın gözəllikləri, ekranın cazibədar, amma süni məzmunlarına qurban verilir və nəticədə insan ömrünün dəyərli sərmayəsi mənasız yerə sərf edilir.

Xüsusilə uşaqlar üçün bu problem daha da həssasdır. Əvvəllər uşaqları sakitləşdirmək üçün oyuncaq verilirdi, indi isə onların əlinə telefon və planşet verilir. Bu da uşaqda 1-2 yaşdan etibarən ekrana alışqanlıq formalaşdırır.

Valideynlər üçün diqqət edilməli olan mühüm məqamlardan biri uşağın yaşına uyğun ekran istifadəsidir:

• 0–3 (bəzilərinə görə 0–4) yaş: Bu yaş dövründə uşaqlar ekranla (televizor da daxil olmaqla) mümkün qədər təmasdan uzaq saxlanılmalıdır. Göz sağlamlığı, xəyal gücü, zehni və psixoloji inkişaf baxımından bu, olduqca vacibdir.

• 3–6 yaş: Maksimum 20–30 dəqiqəlik ekran istifadəsi məqbul sayılır.

• 6–9 yaş: Gündəlik 40–50 dəqiqə arası kifayət edir.

• 9–12 yaş: Bu yaş qrupu üçün gündə 60–70 dəqiqəlik ekran vaxtı tövsiyə olunur.

• 12 yaş və yuxarı: Ekran vaxtı gündəlik maksimum 2 saat (120 dəqiqə) ilə məhdudlaşdırılmalıdır.

Əgər bu qaydalar erkən yaşlardan etibarən tətbiq edilərsə, nəticə daha sağlam və müsbət olar. Lakin uşaq artıq 10–12 yaşa çatıbsa və müəyyən vərdişlər formalaşıbsa, sadəcə “eləmə”, “vermə”, “olmaz” deməklə məsələni həll etmək mümkün deyil. Bu yanaşma əksinə, problemin dərinləşməsinə səbəb ola bilər.

Uşaqları ekran asılılığından qorumaq və onlarla sağlam münasibət qurmaq üçün aşağıdakı beş mühüm istiqamət diqqətə alınmalıdır:

1. Uşaqları Sosiallaşdırmaq: Müasir dövr insanı tənhalığı seçdikcə, uşaqlar da təkliyə sürüklənir. Əgər övladımızın əlindən telefonu almaq istəyiriksə, onu dostları, qohumları ilə vaxt keçirməyə təşviq etməliyik. Sosial mühitdən uzaq qalan uşaq təkcə texnologiyaya deyil, bir çox başqa zərərli vərdişlərə də meyil edə bilər.

2. Uşağın Maraqlarına Uyğun Məşğuliyyətlər Tapmaq: Təbii ki, boşluq mütləq doldurulur. Əgər uşaq boş vaxtlarını faydasız işlərə sərf edirsə, bu, valideynin düzgün yönləndirməməsindən qaynaqlanır. Uşaqda maraq doğuran sahələr (idman, ədəbiyyat, incəsənət, teatr və s.) müəyyən olunmalı və bu sahələrdə fəaliyyətləri artırılmalıdır.

3. Texnologiyanı Səmərəli İstifadəyə Yönəltmək: Telefon və kompüterdən tamamilə uzaqlaşdırmaq real deyil. Amma uşaqları bu vasitələrlə proqramlaşdırma, dizayn, animasiya, qrafika, kibertəhlükəsizlik kimi sahələrə yönəltmək olar. Eyni zamanda valideynlər özləri də nümunə göstərməli və bu istiqamətdə şərait yaratmalıdır.

4. Uşaqlarla Vaxt Keçirmək: Ata və ana olaraq uşaqlarla daha çox zaman keçirmək, onların maraq dairələrinə uyğun fəaliyyətlərdə birgə iştirak etmək ailə içi bağları gücləndirəcək. Bu, həm də ailəvi birlik və həyatın gözəlliklərini birgə kəşf etmək imkanıdır.

5. Nəzarət Etmək və Zərurət Halında Mütəxəssisə Müraciət Etmək: Uşaqları nəzarətsiz buraxmamaq önəmlidir, amma bu nəzarət onları sıxacaq və bezdirəcək şəkildə olmamalıdır. Əgər vəziyyət valideynin nəzarətindən çıxarsa, mütləq bu sahədə ixtisaslaşmış bir mütəxəssisə müraciət olunmalıdır. Hər uşağın fərqli xasiyyəti var və bəzən eyni yanaşma müxtəlif uşaqlarda fərqli nəticələr doğura bilər. Bu səbəbdən məsələni adi bir psixoloji narahatlıq kimi deyil, ciddi şəkildə və peşəkar yanaşma ilə həll etmək lazımdır.

Nəticə etibarilə, bu dövrdə valideynlər həm məlumatlı, həm də məsuliyyətli olmalıdırlar. Uşaqlarımızı texnologiyanın mənfi təsirlərindən qorumaq üçün vaxtında və düzgün addımlar atılmalıdır. Əks halda, sabah çox gec ola bilər.

Sosial Media Asılılığından Qurtuluş Yolları

Müasir dövrdə sosial media həyatımızın hər tərəfinə sirayət etmiş vəziyyətdədir. İstər YouTube, istər Twitter, Facebook, Instagram, TikTok, ya da WhatsApp olsun – bu platformalar günümüzün ayrılmaz bir hissəsinə çevrilib. Bəzən elə olur ki, bir günümüzün böyük hissəsi bu aləmdə keçir və fərqinə varmadan zaman əlimizdən süzülüb gedir. Məsələn, statistikalar göstərir ki, dünyada internet istifadəçiləri gündə orta hesabla 6 saat 40 dəqiqə onlayn olur (2024-ci il üzrə statistika). Deməli, bir günün təxmini üçdə biri faktiki olaraq virtual məkanda keçir. Təkcə bu rəqəmlər belə ciddi bir düşünməyə vadar edir: "Biz sosial medianı istifadə edirik, yoxsa o bizi?"

Bu nöqtədə sosial medianın bir nemət olaraq başladığı, lakin istifadə formamızdan asılı olaraq zamanla bir bəla – daha doğrusu, bir “nikmət” halına gəldiyi açıq şəkildə ortaya çıxır.

Asılılıq nədir və necə başa düşülür?

Əslində sosial media bir vasitədir və doğru istifadə edildikdə faydalıdır. Amma əgər bir insan səhər gözünü açan kimi ilk işi telefona baxmaq olur, gününün böyük hissəsini orada keçirir və demək olar ki, hər anını ekran qarşısında yaşayırsa, bu artıq bir asılılıq əlamətidir. İnsan əşyanı idarə etməli olduğu halda, bu cür vəziyyətlərdə artıq əşya insanı idarə edir və bu da onu bir növ “rəqəmsal əsir”ə çevirir.

Sosial media asılılığının apardığı itkilər

Bu cür asılılıq bir çox ciddi və geri dönməz nəticələrə səbəb olur:

• Ruh və bədən sağlamlığı: Uzun saatlar eyni vəziyyətdə qalmaq fiziki problemlər yaratdığı kimi, virtual aləmdə yaşanan psixoloji yüklənmələr də insanın ruhi tarazlığını pozur.

• Şəxsiyyətin itməsi: Özümüz olmaqdan çıxıb, digərlərinin gözündə necə göründüyümüzə fokuslanmağa başlayırıq. Bəyənilmək arzusu və sosial təsdiq ehtiyacı bizi biz edən dəyərləri kölgədə qoyur.

• Zaman itkisi: Ən qiymətli sərmayəmiz olan zaman sosial mediada tükənir. Bəzən elə olur ki, önəmli işlərə vaxt tapmamağımızın əsas səbəbi buradakı “boş məşğuliyyət”lərdir.

• Gerçək həyatla əlaqənin zəifləməsi: İnsanlar, yaşından asılı olmayaraq, reallıqdan uzaq düşür. Bəziləri ailəsinin üzünü, övladının göz rəngini belə unudur.

• Həyatın dadı: Virtual dünyanın doymayan tələbləri bizi həyatda mövcud olan sadə, amma dəyərli gözəlliklərdən məhrum edir.

Bütün bu itkilərə qarşılıq olaraq sual yaranır: “Görəsən biz bu asılılıqdan nə qazanırıq?” Əgər sosial medianı yalnız ünsiyyət, məlumat alma və faydalı paylaşım vasitəsi kimi istifadə ediriksə, o zaman bəlli faydaları var. Amma gündəlik həyatımızı idarə edən bir vasitəyə çevrilibsə, orada qazancdan söhbət gedə bilməz.

Qurtuluş üçün konkret addımlar

Bu vəziyyətdən çıxış yolu əlbəttə mümkündür. Bunun üçün aşağıdakı beş əsas addımı atmaq faydalı ola bilər:

1. Qazandıqlarımızı və itirdiklərimizi təhlil etmək: Hər bir insan öz həyatında sosial medianın nələr gətirdiyini və nələri apardığını dürüst şəkildə qiymətləndirməlidir.

2. İradəni gücləndirmək: Əgər iradəmizi tərbiyə etməsək, texnologiya bizi idarə edəcək. Telefonlar artıq bizə nə edəcəyimizi söyləyir, bunu dərk etmək vacibdir.

3. Mənalı məşğuliyyətlər tapmaq: Keyfiyyətli məzmunlara yönəlmək, neqativ təsirlərdən uzaq durmaq və zamanımızı ruhumuza faydalı olan fəaliyyətlərlə doldurmaq lazımdır.

4. Hədəfləri ucaltdıqca diqqət dağılmır: Böyük ideal və məqsədlərə sahib olmaq bizi sosial medianın boşluğundan xilas edə bilər.

5. Dəyərli dost çevrəsi: Eyni idealları bölüşdüyümüz, bizi mənəvi cəhətdən inkişaf etdirəcək dostlarla ünsiyyət, bu sahədə bizə ciddi dəstək ola bilər.

Unutmamalıyıq ki, zaman əvəzolunmaz bir sərvətdir. Əgər o, faydalı işlərə sərf edilməzsə, bir də baxırıq ki, ömür bitib və geriyə sadəcə peşmanlıq qalır. Hər növ asılılıq insanı azadlığından məhrum edir. Necə ki fiziki köləliyə “yox” deyiriksə, bu gün dünyaya sirayət etmiş rəqəmsal köləliyə də “yox” deməyi bacarmalıyıq.

Həqiqi azadlıq, iradə ilə yaşamaq və həyatın öz dadını hiss etməkdir. Sosial media asılılığından xilas olmaq – sanki bir quşun dar bir qəfəsdən çıxıb geniş səmalara doğru qanad açması kimidir. Qəfəs nə qədər gözəl olsa da, azadlıq onun xaricindədir. Bu azadlığa çatmaq üçün rəqəmsal zəncirləri qoparıb, həyatımıza yenidən istiqamət verməliyik. Əsl xoşbəxtlik oradadır – ekrandan kənarda, reallığın içində.

Sünnəyə Uyğun Toy Necə Olmalıdır?

Toy, insan həyatında xüsusi bir dönüm nöqtəsidir. Bu mühüm mərhələni necə yaşadığımız isə həm şəxsi, həm də ictimai baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır. İslam mədəniyyətində toy təkcə bir əyləncə deyil, həm də bir ibadət niyyəti ilə həyata keçiriləcək qədər ciddi və dəyərli bir hadisədir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s) və səhabələrinin həyat tərzindən nümunə götürərək bu günümüzə uyğun şəkildə, lakin əsasları qoruyaraq bir toy təşkil etmək mümkündür.

Sünnətə uyğun bir toy sadəcə müəyyən dini rituallarla məhdudlaşmamalıdır. Əksinə, sünnət bir həyat tərzidir və bu anlayış toylarımızda da öz əksini tapmalıdır.

Sünnətə uyğun bir toyda yer almalı olan beş əsas:

1. İxlas (Səmimiyyət):
Toylar bəzən insanların bir-birinə özünü göstərmək yarışına çevrilə bilir. Halbuki belə məclislərdə əsas olan səmimiyyətdir. Yəni insan imkanları nisbətində hərəkət etməli, “el içində pis görünməyim” kimi düşüncələrlə özünü maddi və mənəvi yük altına salmamalıdır. Hz. Fatimənin (r.a) sadə, lakin mənalı toyu bizə bu baxımdan çox gözəl nümunədir.

2. Elan (Açıqlıq):
Nikahın əsas şərtlərindən biri onun gizli deyil, ictimai şəkildə elan olunmasıdır. Toy isə bu elan üçün ən münasib fürsətdir. İctimaiyyətə açıq, şəffaf və təmiz niyyətlə keçirilən bir mərasim sünnətə daha yaxındır.

3. İkram (Qonaqpərvərlik):
Toya gələn qonaqlara, imkan daxilində, ikram etmək həm gözəl əxlaqın göstəricisidir, həm də İslam adətidir. Vəlimə - yəni toy yeməyi - Peyğəmbərimizin də (sav) təşviq etdiyi bir sünnədir. Bu da sadə, riyadan uzaq, təmtəraq üçün yox, paylaşmaq və sevincə ortaq etmək niyyəti ilə edilməlidir.

4. Ehtiram (Hörmət):
Dəvət olunan insanlara qarşı diqqətli və hörmətli davranmaq, onların rahatlığı üçün şərait yaratmaq da vacib məqamlardandır. Toylar sevgi və qardaşlığı artırmalı, yoxsa düşmənçiliyə və narazılıqlara səbəb olmamalıdır.

5. İhsan (Yardımlaşma):
Toy sahiblərinə yardım etmək, maddi-mənəvi dəstək göstərmək lazımdır. Lakin bu yardım borc hissi ilə yox, Allah rızası üçün edilməlidir. Heç kim özünü məcbur hiss etməməli, imkanına uyğun şəkildə iştirak etməlidir.

Sünnətə uyğun olmayan beş əsas xəta:

1. İxtilat (Həddindən artıq qadın-kişi təması):
Qadın və kişilərin sərhədsiz, nəzarətsiz şəkildə bir yerdə olması İslamın mahiyyətinə uyğun deyil. Bu, toyun ruhunu zədələyən bir davranışdır. Ailələrin, xüsusilə də gələcək ailə həyatının təməli olan bu gündə hicaba və məhrəm sərhədlərə diqqət çox vacibdir.

2. İsraf (Lazımsız xərclər):
"Bir dəfə evlənirəm" deyə edilən ifrat xərclər israfın qapısını açır. Halbuki dinimiz israfdan ciddi şəkildə çəkindirir. Toy nə qədər təvazökar və isabətli təşkil olunarsa, o qədər də bərəkətli olar.

3. İfşa (Gizlilərin açıqlanması):
Ər-arvad arasında və ya ailələr daxilində olan şəxsi məsələlərin, hisslərin və sirrlərin ictimailəşdirilməsi toyun mahiyyətinə ziddir. Sosial mediada yayılan hər detal, bəzən gözəllikdən çox zərər gətirə bilər.

4. Ehmal (Dəvət və diqqətsizlik):
Dostların, qohumların və xüsusilə də imkansız insanların toyda unudulması ciddi bir nöqsandır. Peyğəmbərimiz (s.ə.s) belə toy yeməklərini "ən pis yemək" (Buxari) adlandırmışdır. Toy, küsülülüklərin barışa çevrildiyi, kənarda qalanların qucaqlandığı bir məclis olmalıdır.

5. İtaətsizlik (Həddi aşma):
Toylar ya bəzən çox rəsmi olur, ya da sərhədsiz azadlığa çevrilir. Hər iki hal da düzgün deyil. İslam çərçivəsində sevinmək, əylənmək olar, lakin bu, ifrata varmadan, harama qarışmadan edilməlidir. Peyğəmbərimizin (sav) toylarda dua etməsi və qonaqlara ikram etməsi bu baxımdan bizə gözəl bir ölçüdür.

Nəticə olaraq:
Sünnətə uyğun bir toy, sadəcə dini ayinlərin yerinə yetirildiyi bir mərasim deyil, eyni zamanda ixlasın, elanın, ikramın, ehtiramın və ihsanın dolğun şəkildə yaşandığı; eyni zamanda ixtilatın, israfın, ifşanın, ehmalın və itaətsizliyin yer almadığı bir mənəvi başlanğıcdır. Toy, gələcək ailə həyatının ruhunu formalaşdırırsa, bu başlanğıc da sünnət kompası ilə istiqamətlənməlidir. Həm ailə üçün, həm də cəmiyyət üçün bərəkət və mənəviyyat buradan başlayır.

Evlilik və Toylarda İsrafın Qarşısını Necə Alaq?

Evlilik, insan həyatında ən mənalı və dəyərli mərhələlərdən biridir. Lakin bu gözəl başlanğıc, son illərdə getdikcə artan israfçılıq səbəbilə bəzən ağır bir yükə çevrilir. Nişan, elçilik, nikah və toy mərasimləri bir növ yarışa dönüb. Gənclər və ailələri “Bu qədər xərcin altından necə çıxacağıq?” deyə narahat olurlar. Nəticədə borc içində boğulan ailələr, faizə bulaşan gənclər və başlanğıcdan zədələnmiş evliliklər ortaya çıxır. Halbuki evlilik bir ibadətdir və onu bu qədər dünya yükü ilə çətinləşdirmək, həm mənəvi, həm də sosial baxımdan doğru deyil.

İsrafın Mənəvi Tərəfi

İsraf təkcə artıq pul xərcləmək deyil. Vaxtı, enerjini və hətta duyğuları boş yerə sərf etmək də israfa daxildir. Qurani-Kərimdə (İsra surəsi, 26-27) “Qohumlara, yoxsullara və yolda qalanlara haqqını ver, lakin israfçılıq etmə! Həqiqətən, israfçılıq edənlər şeytanların qardaşlarıdır. Şeytan isə Rəbbinə qarşı çox nankordur.” deyə xəbərdarlıq edilir. Yəni israf təkcə iqtisadi deyil, ruhani təhlükə də daşıyır. Bu davranış, insanı tədricən Allaha qarşı nankorluğa və şeytani yola aparır.

İsrafdan Qorunmaq Üçün Nə Etməli?

Bu məsələnin kökündən həll olunması üçün bəzi prinsiplərə diqqət yetirmək vacibdir:

• “Bir dəfə evlənirik” psixologiyasından uzaq durun: “Bir dəfədir, hər şey mükəmməl olsun” düşüncəsi insanı həddi aşmağa vadar edir. Halbuki əsas olan lüks deyil, bərəkət və iç rahatlığıdır.

• Sosial mediada nümayiş etməyin: Toyların əsas səbəblərindən biri də sosial şəbəkələrdə paylaşım etmək, bəyənilmək və fərqlənmək istəyidir. Amma bu nümayişkarlıq bəzən ailələri ciddi borca salır.

• Başqaları ilə özünüzü müqayisə etməyin: Kiminsə nə etdiyinə baxıb, “biz də onlardan geri qalmarıq” demək israfın yolunu açır. Hər kəs öz imkanına uyğun yaşamalıdır. Müqayisə – paxıllıq və narazılığın başlanğıcıdır.

• Xoşbəxtliyi pulla ölçməyin: Maddiyyat – nə rahatlığın, nə də səadətin təminatçısıdır. Peyğəmbərimizin (s.a.s) həyatı bizə göstərir ki, sadəlik bərəkətin yoludur.

• Başqalarının nümayişinə alət olmayın: Toy sizin üçündür, başqalarının göstərisi üçün deyil. Kimin necə danışacağına görə plan qurmayın. Nə qədər zəngin və ya sadə olsa da, toy bir gün unudulacaq. Əsas olan – bərəkətli və sağlam bir ailənin qurulmasıdır.

Hz. Fatimə və Hz. Əlinin Toyu: Ən Gözəl Nümunə

Ən gözəl nümunələrdən biri Hz. Fatimə ilə Hz. Əlinin sadə və təvazökar toyu olmuşdur. Dəvətlilər, o mərasimdəki səmimiyyəti və xoşbəxtliyi illər sonra belə unutmadıqlarını bildirmişdilər. Orada nə israf vardı, nə də nümayiş. Sadəlik, qonaqpərvərlik və sevinc ön planda idi. Mədinəli qadınlar onların toyu üçün demişdilər: "Biz Fatimənin toyundan daha gözəl toy görmədik." Bu bizə göstərir ki, əsas olan niyyətdir – Allah rızası üçün edilən hər işdə bərəkət gizlidir.

Nəticə

Əgər bir toyda riya yoxdursa – orada israf da olmaz. Əgər niyyət xalisdirsə, orada barış, rahatlıq və sevinc olar. Əgər məqsədimiz sağlam və möhkəm ailələr qurmaqdırsa, onda biz ilk addımı israfdan uzaq duraraq atmalıyıq. Nişan, elçilik, toy və ev qurma mərhələlərində imkan daxilində sadəliyə üstünlük verməliyik.

Sanki bir bağbanın torpağın bərəkətli olması üçün alaq otlarını təmizləməsi kimi, evlilik də lazımsız xərclərdən, nümayişkarlıqdan və süni şişirtmələrdən təmizlənməlidir ki, xoşbəxtliyin toxumları orada cücərə bilsin.

Gənclər Necə Evlənəcək? Çətinliklər və Tövsiyələr

Bu gün gənclərin evliliyə yanaşmasında gözlə görüləcək bir durğunluq müşahidə olunur. Hər ötən gün evliliyə dair çətinliklər artır və bu da bəzi gəncləri bu mühüm addımı ya təxirə salmağa, ya da tamamilə gündəmdən çıxarmağa vadar edir. Bu məsələnin səbəbləri tək bir sahə ilə məhdudlaşmır – əksinə, beş əsas istiqamətdə özünü göstərir.

Evlilik Yolunda Qarşılaşılan Beş Başlıca Problematik Sahə

Mövzunu araşdırdıqca ortaya çıxır ki, evliliyin çətinləşməsi bir neçə amilin təsiri ilə əlaqəlidir. Bu sahələrə nəzər saldıqda əsasən aşağıdakı istiqamətlər diqqət çəkir:

1. Maddi Maneələr:
İqtisadi vəziyyətin ağır olması, yeni universitet bitirən və ya iş həyatına başlayan gənclərin evliliyə hazırlıq üçün kifayət qədər maliyyə toplaya bilməməsinə səbəb olur. Sadə bir toy, kirayə, ev əşyaları, gündəlik dolanışıq – bütün bunlar gənc bir insan üçün artıq dağ kimi görünür. Xüsusilə oğlanlar bu yükün ağırlığı qarşısında evlilik qərarını ya gecikdirir, ya da ümumiyyətlə vaz keçirlər.

2. Uyğun Həyat Yoldaşı Tapmaq Çətinliyi:
İndiki dövrdə münasib insan tapmaq düşündüyümüzdən daha çətindir. Əvvəllər insanlar daha kiçik sosial çevrədə yaşadığı üçün bu proses asan olurdu. Amma indi texnologiya və imkanlar artsa da, uyğun insan tapmaqda çətinliklər daha da çoxalıb. Sosial qurumların – fondlar, dərnəklər, icmaların – bu sahədə üzərinə düşəni tam yerinə yetirməməsi də vəziyyəti ağırlaşdırır.

3. Ailələri Razı Salmaq Problemi:
Gənclər bir-biri ilə razılaşsa da, iş ailələrə çatanda bəzən müxtəlif səbəblərlə maneələrlə qarşılaşırlar. Valideynlərin fərqli gözləntiləri, ənənə və adət qayğıları, uşaqlarını düzgün inandıra bilməmələri bu məsələdə əngəl yaradır.

4. Tanışlıqdan Toya Qədərki Mərhələni İdarə Etmək:
Evliliyə aparan yol çox həssasdır və düzgün yönləndirilməlidir. Həddindən artıq gözləntilər, qarşı tərəfdən qeyri-real istəklər, qarşılıqlı anlayışsızlıq – bunlar münasibətə daha başlamamış yüklər yükləyir və sonrakı evlilik həyatına da mənfi təsir edir. Bu proses yorucu olduqda, ailə həyatına sağlam başlanğıc vermək də çətinləşir.

5. Evlilik Əxlaqını Mənimsəməmək:
Təəssüf ki, bir çox insan evliliyin sadəcə hüquqi və sosial tərəfini görür, onun mənəvi və ibadət tərəfini isə ya bilmir, ya da laqeyd yanaşır. Allahın və Rəsulunun (s.ə.s.) evliliyə verdiyi dəyəri başa düşmədikdə, həyat yoldaşları arasında yaranan sadə problemlər belə böyüyür və münasibətləri zədələyir.

Gənclər Üçün Beş Tövsiyə

Bu çətinliklərə qarşı gənclərə verilə biləcək bəzi mühüm tövsiyələr var:

1. Sadəlik və Borcsuzluğa Diqqət:
İmkan daxilində olanla kifayətlənmək lazımdır. Lüks və israf yerinə sadə və mənalı bir toy, borcsuz bir başlanğıc daha çox rahatlıq və xoşbəxtlik gətirir. Borc və – Allah qorusun – faiz kimi məsələlər ailənin rifahına ağır zərbə vura bilər.

2. Gözləntiləri Tarazda Tutmaq:
Bəzən həyat yoldaşı seçimində o qədər yüksək və qeyri-real ölçülər qoyuruq ki, real insanlara baxanda hər kəs gözümüzdə yarımçıq qalır. Unutmayaq ki, insan kamil deyil. Əsas olan – qarşılıqlı mərhəmət və sadiqlikdir. Bu iki xüsusiyyət varsa, qalan əksikliklər bir yolunu tapıb həll olunacaq.

3. Valideynləri Yumşaq Yolla Razı Salmaq:
Ailə razılığı olmadan evliliyə girişmək gələcəkdə problem yarada bilər. Buna görə də, gənclər bütün yolları sınaqdan keçirməli, anlayışla və səbirlə valideynlərini bu işə inandırmalıdırlar. Qarşılıqlı ünsiyyətlə bu maneələr aşılacaq.

4. Münasibət Mərhələsini Sevgi ilə Qurmaq:
İki insan arasında sevgi varsa, yolun yarısı keçilmiş sayılır. Hər şeyi incəliklə danışmaq, qarşı tərəfi kiçik şeylərə görə incitməmək, bir-birinə arxa durmaq bu mərhələdə olduqca önəmlidir. Unutmayaq ki, bu yolun azığı – sevgidir.

5. Evliliyin Mənəvi Tərəfini Öyrənmək:
Evlilik yalnız sosial və hüquqi müqavilə deyil, həm də böyük bir ibadətdir. Onun fiqhini, əxlaqını, mənəvi dəyərini öyrənmək və bunu həyatımıza tətbiq etmək həm gənclər, həm də ailələr üçün mühümdür. Bu şəkildə, ailələr də maariflənər və evlilik daha sağlam bir təməldə qurular.

Nəticə

Əgər gənclər, ailələr və cəmiyyət evliliyə ibadət gözü ilə baxsa, bu çətinliklərin öhdəsindən daha asanlıqla gəlmək mümkündür. Evlilik uzun və məsuliyyətli bir yolçuluqdur – təkcə maddi hazırlıq deyil, eyni zamanda mərhəmət, sədaqət və anlayış da bu yolda lazım olan azuqələrdəndir. Bu yolun əvvəlindəki sevgi və ibadət niyyəti, yol boyu qarşılaşacağımız hər çətinliyi aşmaq üçün ən böyük güc mənbəyidir.

Allah bütün gənclərə xeyirli yollar açsın, çətinlikləri asan etsin, və Cənnət qoxusu ilə dolu ailələr qurmağı nəsib etsin – amin!

Zehinlərin İşğalı

Qərb fiziki istilalardan əvvəl, zehinləri və düşüncə dünyalarını hədəf aldı. Çünki yaxşı bilirdilər ki, bir xalqın torpaqlarına girə bilmək üçün əvvəlcə onun zehni dünyasına girmək lazımdır. Müsəlman cəmiyyətləri ayaqda saxlayan əsas dayaq – Quran və Sünnə – bu səbəbdən ilk hədəf oldu. Müsəlmanları bu mənbələrdən uzaqlaşdırmaq, öz mənəvi köklərindən qoparmaq və nəticədə qərbin parlaq amma içi boş anlayışları ilə zehinləri doldurmaq əsas məqsəd idi.

Bu plan tək bir yöndə getmədi. Onillər boyunca müxtəlif vasitələrlə cəmiyyətlərə nüfuz etdilər, ideoloji layihələr qurdular, təhsil, mədəniyyət, siyasət vasitəsilə dərin təsirlər buraxdılar. Bunu edərkən də heç bir sərfiyyatdan, heç bir imkandan çəkinmədilər.

Ən təsirli silahları isə təlqin idi. “Onlar güclü, biz zəifik” kimi zehinlərə yeridilən bir ideya, bir çox müsəlmanın ruhunu işğal etdi. İllərlə bu təbliğat o qədər təkrarlandı ki, biz özümüz də fərq etmədən eyni dili danışmağa, hadisələrə onların gözü ilə baxmağa başladıq. Və nə acıdır ki, Allahın isimlərini və sifətlərini tanıyan müsəlmanlar belə, bu təbliğatın təsiri ilə qərbi “hər şeyi bilən”, “hər şeye gücü çatan”, “hər şeyi görə bilən” bir varlıq kimi qavramağa başladılar.

Halbuki bu, bir məğlubiyyət psixologiyasıdır. Çünki Allah’a aid olan sifətləri insana, güc sahibinə, imperiyaya yükləmək – bilmədən özünü zəif və təsirsiz saymaqdır. Bu isə əsil işğaldır – qəlbin və zehnin işğalı.

Ona görə də dayanıb düşünmək vaxtıdır: Biz bu zehni və mədəni işğalın nə qədər içindəyik? Vəhyin formalaşdırmalı olduğu anlayışlarımızı gerçəkdən vəhyəmi əmanət etmişik, yoxsa başqa qaynaqlaramı? Quran və Peyğəmbərin (s.a.s.) çağırışı bizdə necə bir qarşılıq doğurur? Onlardan gələn həqiqətlərə tam bir inam və təslimiyyətlə sarıla bilirikmi?

Bu sualları uzatmaq olar, lakin iki əsas həqiqətlə bitirək:

Birincisi, Allahın xəbərdarlığıdır:

“Zülm edənlər, necə bir çevrilişlə alt-üst ediləcəklərini çox yaxında görəcəklər.” (Şuəra, 227)

İkincisi isə, Peyğəmbərimizin (s.a.s.) xəbəridir:

“Yəhudilərlə döyüşəcəksiniz və onları məğlub edəcəksiniz. O qədər ki, hər daş və ağac sizə belə deyəcək: ‘Ey Allahın qulu, budur arxamda gizlənən bir yəhudi – gəl və onu məhv et.’” (Buxari, Cihad 57; Müslim, Fitən 82)

Virtual Çərçivədə İnsan

İnsan düşüncəsi çox zaman dilin içində formalaşır. Bir söz yayılmağa başladıqca, onun mənası genişlənir, təsir dairəsi böyüyür və nəticədə sadəcə bir hadisəni təsvir etməkdən çıxaraq, düşüncə tərzimizi istiqamətləndirən bir çərçivəyə çevrilir. Artıq söz bizə hadisəni deyil, hadisəyə necə baxmalı olduğumuzu öyrədir. Bu mənada sözlər sanki canlıdır – böyüyür, dəyişir və bizi də arxasınca aparır. Zamanla bir söz bizə məna yükləməyə başlayır, biz isə bunun fərqinə varmadan ona təslim oluruq. Xüsusilə yeni sözlər qarşısında bu təsiri açıq şəkildə müşahidə etmək olur.

Məsələn, "stres" və "sosial təzyiq" kimi ifadələr zamanla o qədər geniş yayıldı ki, artıq hər kəsin gündəlik danışığında yer almağa başladı. Əvvəllər bəlkə də normal sayılan bir hiss, indi "stres yaşayıram" deyə adlandırılır. Sanki bu sözlər olmasaydı, o hisslər də bu qədər görünən və vacib olmazdı. Bu sözlər bir tərəfdən vəziyyəti izah edir, digər tərəfdən isə onun necə yaşanmalı olduğunu diktə edir.

Son illərdə çox eşitdiyimiz başqa bir ifadə də "linç yemək"dir. Bu ifadə, sosial medianın yaratdığı yeni münasibətlər və əlaqələr içində ortaya çıxan basqını və təzyiqi ifadə edir. İnsanlar bəzən heç tanımadığı şəxsləri qınayır, hədəfə alır və sanki bir cəmiyyət olaraq onu "cəzalandırır". Halbuki bu prosesin arxasında insanın əsrlər boyu dəyişməyən bəzi yönləri dayanır: qorxu, qəzəb və toplu şəkildə birini günahlandırmaqdan alınan qəribə bir razılıq hissi. Texnologiya nə qədər irəliləsə də, insanın daxili aləmi və instinktləri bəzən olduğu kimi qalır.

Bu "linç" mədəniyyəti, insanı təkcə fərdi olaraq deyil, mənsub olduğu düşüncə, sinif və ya inanca görə də hədəf ala bilir. Bir insan heç bir paylaşım etməsə belə, sadəcə hansısa fikirə yaxınlığı səbəbilə bu virtual hücumların ortasında qala bilər. Və bu proseslər insanın öz gündəmini itirməsinə, axının içində itirilməsinə səbəb olur.

Sual yaranır: bütün bu sosial media aləmi içində insan həqiqətən azaddırmı? Yoxsa sadəcə görünür olmaq, qəbul edilmək uğrunda özünü bu axına təslim etmiş bir varlığa çevrilib? Sanki bu platformalarda danışan insanların çoxu, həqiqətən öz fikirlərini yox, gözlənilən və qəbul olunan şeyləri deyir. Öz iradəsi ilə deyil, ona təqdim edilən söz və anlayışlarla danışır. Bu da insanı qərar verə bilməyən, sürüklənən bir varlığa çevirir.

Ən təsiredici məqamlardan biri də odur ki, bəzən bu virtual aləmdə "bir anlıq ulduzlaşan" insanlar çox keçmədən eyni sürətlə unudulur, yaxud tənqid və hücumlara məruz qalır. Həqiqi kimliklərin yerini tez-tez gizli profillər və maskalanmış istifadəçilər alır. Bütün bu hadisələr isə Cahit Sıtkı'nın misralarını xatırladır: "Hər insanın bir anlıq şöhrəti".