Uşaqların Telefon Asılılığı və Həll Yolları

Bu gün cəmiyyətin qarşısında duran ən ciddi problemlərdən biri – uşaqlarda ekran asılılığıdır. Bu məsələ təkcə Azərbaycan ilə məhdudlaşmır; demək olar ki, bütün dünya ölkələrində valideynləri narahat edən ortaq bir mövzuya çevrilmişdir. İnternet istifadə göstəriciləri və gündəlik ekran qarşısında sərf edilən vaxtın miqdarı problemin nə qədər dərin olduğunu aydın şəkildə ortaya qoyur.

Ekran qarşısında uzun müddət vaxt keçirməyin həm psixoloji, həm də fiziki baxımdan bir sıra mənfi nəticələri vardır:

• Zehni və psixoloji sağlamlıq: Cəmiyyətdə müşahidə olunan əsəbilik, aqressiv davranışlar və psixoloji narahatlıqların artması bu vərdişlə əlaqələndirilə bilər. Gündə 8 saat ekran qarşısında olan bir şəxsdən sağlam və sabit davranışlar gözləmək realist olmaz.

• Bədən sağlamlığı: Boyun və bel problemləri artıq gənc yaşlarda – 20 yaşlı insanlarda belə – yaşlılara xas xəstəliklər kimi ortaya çıxır.

• İqtisadi baxımdan zərərlər: Vaxtın bu şəkildə israfı, həm fərdi, həm də cəmiyyət səviyyəsində iqtisadi itkilərə yol açır.

• Həyatın keyfiyyəti və ömür sərmayəsi: Real həyatın gözəllikləri, ekranın cazibədar, amma süni məzmunlarına qurban verilir və nəticədə insan ömrünün dəyərli sərmayəsi mənasız yerə sərf edilir.

Xüsusilə uşaqlar üçün bu problem daha da həssasdır. Əvvəllər uşaqları sakitləşdirmək üçün oyuncaq verilirdi, indi isə onların əlinə telefon və planşet verilir. Bu da uşaqda 1-2 yaşdan etibarən ekrana alışqanlıq formalaşdırır.

Valideynlər üçün diqqət edilməli olan mühüm məqamlardan biri uşağın yaşına uyğun ekran istifadəsidir:

• 0–3 (bəzilərinə görə 0–4) yaş: Bu yaş dövründə uşaqlar ekranla (televizor da daxil olmaqla) mümkün qədər təmasdan uzaq saxlanılmalıdır. Göz sağlamlığı, xəyal gücü, zehni və psixoloji inkişaf baxımından bu, olduqca vacibdir.

• 3–6 yaş: Maksimum 20–30 dəqiqəlik ekran istifadəsi məqbul sayılır.

• 6–9 yaş: Gündəlik 40–50 dəqiqə arası kifayət edir.

• 9–12 yaş: Bu yaş qrupu üçün gündə 60–70 dəqiqəlik ekran vaxtı tövsiyə olunur.

• 12 yaş və yuxarı: Ekran vaxtı gündəlik maksimum 2 saat (120 dəqiqə) ilə məhdudlaşdırılmalıdır.

Əgər bu qaydalar erkən yaşlardan etibarən tətbiq edilərsə, nəticə daha sağlam və müsbət olar. Lakin uşaq artıq 10–12 yaşa çatıbsa və müəyyən vərdişlər formalaşıbsa, sadəcə “eləmə”, “vermə”, “olmaz” deməklə məsələni həll etmək mümkün deyil. Bu yanaşma əksinə, problemin dərinləşməsinə səbəb ola bilər.

Uşaqları ekran asılılığından qorumaq və onlarla sağlam münasibət qurmaq üçün aşağıdakı beş mühüm istiqamət diqqətə alınmalıdır:

1. Uşaqları Sosiallaşdırmaq: Müasir dövr insanı tənhalığı seçdikcə, uşaqlar da təkliyə sürüklənir. Əgər övladımızın əlindən telefonu almaq istəyiriksə, onu dostları, qohumları ilə vaxt keçirməyə təşviq etməliyik. Sosial mühitdən uzaq qalan uşaq təkcə texnologiyaya deyil, bir çox başqa zərərli vərdişlərə də meyil edə bilər.

2. Uşağın Maraqlarına Uyğun Məşğuliyyətlər Tapmaq: Təbii ki, boşluq mütləq doldurulur. Əgər uşaq boş vaxtlarını faydasız işlərə sərf edirsə, bu, valideynin düzgün yönləndirməməsindən qaynaqlanır. Uşaqda maraq doğuran sahələr (idman, ədəbiyyat, incəsənət, teatr və s.) müəyyən olunmalı və bu sahələrdə fəaliyyətləri artırılmalıdır.

3. Texnologiyanı Səmərəli İstifadəyə Yönəltmək: Telefon və kompüterdən tamamilə uzaqlaşdırmaq real deyil. Amma uşaqları bu vasitələrlə proqramlaşdırma, dizayn, animasiya, qrafika, kibertəhlükəsizlik kimi sahələrə yönəltmək olar. Eyni zamanda valideynlər özləri də nümunə göstərməli və bu istiqamətdə şərait yaratmalıdır.

4. Uşaqlarla Vaxt Keçirmək: Ata və ana olaraq uşaqlarla daha çox zaman keçirmək, onların maraq dairələrinə uyğun fəaliyyətlərdə birgə iştirak etmək ailə içi bağları gücləndirəcək. Bu, həm də ailəvi birlik və həyatın gözəlliklərini birgə kəşf etmək imkanıdır.

5. Nəzarət Etmək və Zərurət Halında Mütəxəssisə Müraciət Etmək: Uşaqları nəzarətsiz buraxmamaq önəmlidir, amma bu nəzarət onları sıxacaq və bezdirəcək şəkildə olmamalıdır. Əgər vəziyyət valideynin nəzarətindən çıxarsa, mütləq bu sahədə ixtisaslaşmış bir mütəxəssisə müraciət olunmalıdır. Hər uşağın fərqli xasiyyəti var və bəzən eyni yanaşma müxtəlif uşaqlarda fərqli nəticələr doğura bilər. Bu səbəbdən məsələni adi bir psixoloji narahatlıq kimi deyil, ciddi şəkildə və peşəkar yanaşma ilə həll etmək lazımdır.

Nəticə etibarilə, bu dövrdə valideynlər həm məlumatlı, həm də məsuliyyətli olmalıdırlar. Uşaqlarımızı texnologiyanın mənfi təsirlərindən qorumaq üçün vaxtında və düzgün addımlar atılmalıdır. Əks halda, sabah çox gec ola bilər.