Əqdlərin Təsnifi və Növləri | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 11

İslam iqtisadiyyatı və fiqh ədəbiyyatında əqdlər (yəni müqavilələr) müxtəlif hüquqi xüsusiyyətlərinə, məqsədlərinə və tərəflər üzərində doğurduqları nəticələrə görə geniş şəkildə təsnif olunur. Bu təsnifatlar, bir əqdin keçərli sayılması, qüvvəyə minməsi və tərəflər üçün bağlayıcı olub-olmamasını anlamaq baxımından əsas əhəmiyyət daşıyır.

I. Keçərlilik və bağlayıcılıq baxımından təsnifat

Əqdlər bir neçə əsas meyara görə fərqləndirilir:

• Keçərlilik baxımından: Əqdlər məşru (qanuni) və qeyri-məşru (qanunsuz) olmaqla iki yerə bölünür.

• Bağlayıcılıq baxımından: Bağlayıcı (lazım) və qeyri-bağlayıcı (qeyri-lazım) əqdlər kimi ayrılır. Bəzən bu bağlayıcılıq tək tərəfli, bəzən isə iki tərəfli olur.

• Qüvvədə olma baxımından: Əqdlər nəfiz (qüvvədə olan) və məvquf (icazəyə bağlı və ya asqıda qalan) kimi təsnif edilir.

• Qurucu əsas baxımından (razılıq və forma):

  • Razılıq əsasında yaranan əqdlər (rızai əqdlər): Sadəcə tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə qurulan müqavilələrdir. Məsələn, satış əqdi bu qrupa daxildir.

  • Forma tələb edən əqdlər (şəkli əqdlər): Qanunən müəyyən bir formal tələbin yerinə yetirilməsi zəruridir. Bu forma təmin edilməzsə, əqd hökmdən düşür. Məsələn, nikah əqdində şahidlərin olması şərt kimi qəbul edilir.

II. Bədəl (ivaz) və malın varlığına görə təsnifat

Əqdlər həm qarşılıqlılıq (ivaz) baxımından, həm də malın bilavasitə verilib-verilməməsinə görə fərqləndirilir:

• İvazlı əqdlər: Qarşılıqlı bədəl tələb edən müqavilələrdir. (Məsələn, satış və ya icarə əqdi).

• İvazsız əqdlər: Qarşılıq gözlənmədən edilən əqdlərdir. (Məsələn, hədiyyə — hibə).

• Ayni əqdlər: Malın özünün təhvil verilməsi ilə tamamlanan əqdlərdir. (Hibə, əmanət, ariyə, rehin, qarz).

• Ayni olmayan əqdlər: Malın mülkiyyətinin keçməsi kifayətdir, fiziki təhvil dərhal tələb edilmir. (Satış, icarə və s.)

III. Məqsəd (qayə) baxımından təsnifat

Fiqhə görə əqdlərin məqsədi onların mahiyyətini müəyyənləşdirir. Bu məqsədlər əsasən üç istiqamətdə toplanır:

1. Mülkiyyətin və ya malın ötürülməsini təmin edən əqdlər

Bu cür əqdlərdə əsas məqsəd mülkiyyətin və ya mənfəətin qarşı tərəfə keçməsidir. Bu həm qarşılıqlı (ivazlı), həm də qarşılıqsız (təbərru) şəkildə ola bilər. Əsas növləri bunlardır:

• Satış (bəy) əqdi: Malın müəyyən məbləğ qarşılığında dəyişdirilməsidir. Əgər mal mala dəyişdirilirsə, buna trampa (müqayizə) deyilir.

• Sələm əqdi: Pulun əvvəlcədən, malın isə müəyyən vaxtdan sonra təhvil verildiyi satış növüdür. (Məsələn, məhsul yığımı ərəfəsində pulun qabaqcadan ödənməsi).

• İstisna əqdi: Bir işin görülməsi və ya bir məhsulun hazırlanması müqaviləsidir. (Məsələn, tikinti layihəsi müqavilələri).

• Sərf əqdi: Qızıl, gümüş və valyuta kimi standart malların dəyişdirilməsidir.

• Hibə əqdi: Bir malın qarşılıqsız verilməsi.

2. Mənfəətin ötürülməsini təmin edən əqdlər

Bu əqdlərdə mal deyil, onun istifadəsi və faydası qarşı tərəfə verilir.

• İcarə (kirə) əqdi: Mənfəət müəyyən bir ödəniş qarşılığında ötürülür. (Məsələn, mənzil icarəsi, işçi müqaviləsi).

• Ariyə əqdi: Əsli dəyişməyən bir əşyanın qarşılıqsız istifadəyə verilməsi.

• Qarz əqdi: Pulun və ya istehlak edilə bilən bir malın borc verilib sonradan eyni miqdarda geri alınması.

3. Güvən və təminat məqsədli əqdlər

Bu əqdlərin məqsədi iqtisadi əməliyyatlarda qarşılıqlı etimadı təmin etməkdir.

• Vədiə (əmanət) əqdi: Malın qorunmaq üçün birinə təhvil verilməsi.

• Rehin əqdi: Borcun təminatı üçün müəyyən malın girov qoyulması.

• Kəfalət əqdi: Borcun ödənilməsinə bir şəxsin və ya malın zamin olması.

• Həvalə əqdi: Borcun və ya alacağın bir tərəfdən digərinə ötürülməsi.

Bunlardan əlavə, müəyyən hüquqi haqq və səlahiyyətlərin könüllü şəkildə ləğv edildiyi isqat xarakterli əqdlər və mühafizə məqsədli müqavilələr də mövcuddur.

IV. Satış əqdlərinin növləri (bəzi əmənət əsaslı əqdlər)

Satış əqdləri də ödənişin şəffaflığına görə iki əsas formada aparılır:

1. Müsavəmə (bazarlıq yolu ilə satış): Alış qiyməti gizli saxlanılır, qiymət danışıqlar yolu ilə müəyyən olunur.

2. Əmanət əsaslı satışlar: Satıcı alış qiymətini alıcıya bildirir. Bunlar dörd növdədir:

   • Murabaha: Alış qiyməti üzərinə müəyyən qazanc əlavə edilərək satılır.

   • Təvliyə: Mal alış qiymətinə eyni məbləğlə satılır.

   • Vadiə: Mal alış qiymətindən aşağı məbləğə satılır.

   • İşraq: Alıcı malın bir hissəsinə şərik edilir, sonradan mənfəət bölünür.

V. Müasir dövrdə kredit məqsədli bəzi əqdlər

İqtisadi sistemdə bəzi fiqhi əqdlər kredit alternativi kimi istifadə olunmuşdur.

• Bəy‘ul-inə: Eyni malın əvvəlcə baha qiymətə nisyə alınıb, sonra dərhal ucuz qiymətə satılması.

• Təvərruq: Malın nisyə alınıb, üçüncü şəxsə nağd satılması.

• Bəy‘ bil-vəfa: Şəxsin malını satıb, müəyyən müddət sonra geri alma şərti qoyması.

• Bəy‘ bil-istiğlal: Şəxsin evini borca görə satıb, eyni evdə qalaraq yeni sahibinə kirə ödəməsi; borcu qaytardıqda mülkiyyətin geri alınması.

Bütün bu təsnifatlar İslam hüququnda əqdlərin mahiyyətini, məqsədini və tərəflər üzərində doğurduğu məsuliyyətləri anlamağa imkan yaradır. Əslində bu bölgülər, fiqh düşüncəsinin iqtisadi münasibətlərə gətirdiyi nizam və ədalət prinsipinin canlı təzahürüdür.