Əqdlərdə Şərtlər və Bağlayıcılıq | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 10

Əqdlərin (müqavilə) hüquqi dəyəri İslam iqtisadı və fiqh ədəbiyyatında mühüm bir mövzu kimi qəbul olunur. Bir müqavilənin (əqdin) dini və hüquqi baxımdan keçərli sayılması, müəyyən əsas şərtlərin yerinə yetirilməsindən asılıdır. Bu şərtlər ümumilikdə iki əsas qrupda toplanır: quruluş şərtləri (iniqad) və səhihlik şərtləri (səhhət). Bu iki mərhələ tamamlandıqda, əqd artıq nəfaz, yəni hüquqi baxımdan qüvvəyə minmiş sayılır.

Bir əqdin qüvvədə sayılması üçün onun qarşısında hüquqi maneə olmamalıdır. Məsələn, ayırd etmə qabiliyyəti olmayan bir uşağın və ya məhdud əhliyyətli şəxsin öz zərərinə olacaq bir müqavilə bağlaması, qəyyumunun (vəlisinin) icazəsinə bağlıdır. Eyni şəkildə, başqasının malını sahibindən icazə almadan satmaq da ancaq mal sahibinin sonradan verəcəyi razılıqla (icazə ilə) keçərli olur.

Əqdlərin üçüncü mühüm xüsusiyyəti bağlayıcılıq (lüzum) dərəcəsidir. Bağlayıcılıq bəzən əqdin öz mahiyyətindən doğur, bəzən isə müəyyən muxayyərlik (seçim, imtina hüququ) halları ilə məhdudlaşa bilər. Bu baxımdan əqdlər üç əsas qrupa bölünür:

• İki tərəf üçün bağlayıcı əqdlər (lazım əqdlər): Satış, icarə və nikah kimi müqavilələrdə hər iki tərəf əqdin şərtlərinə bağlıdır.

• Tək tərəf üçün bağlayıcı əqdlər: Məsələn, girov (rehin) və ya zaminlik (kəfalət) əqdlərində bağlayıcılıq yalnız bir tərəfdə olur. Girov verən (rahin) üçün əqd bağlayıcı olsa da, girovu alan (mürtəhin) istəsə ondan imtina edə bilər.

• Hər iki tərəf üçün bağlayıcı olmayan əqdlər (qeyri-lazım): Əmanət (vədiə) və ya əvəzsiz istifadə (ariyə) əqdləri kimi, tərəflərin istədiyi zaman imtina edə bildiyi müqavilələrdir.

Satış əqdi mahiyyətcə bağlayıcıdır, lakin əgər onun içinə müəyyən şərt (məsələn, 3 gün ərzində razı qalmazsa ləğv etmə hüququ) daxil edilərsə, bu zaman əqd qeyri-lazım xarakter alır.

Muxayyərlik, tərəflərə müəyyən hallarda əqdi pozmaq və ya davam etdirmək seçimi verir. Ən çox rast gəlinən növlər bunlardır:

1. Şərt muxayyərliyi: Müəyyən müddət ərzində (məsələn, 3 gün) fikrindən dönmək hüququ.

2. Görmə muxayyərliyi: Alıcının malı görüb bəyənməməsi halında müqaviləni ləğv etmə hüququ.

3. Qüsur (ayıb) muxayyərliyi: Malda gizli bir qüsur aşkarlandıqda əqdi ləğv etmə imkanı.

4. Vasitə (vəsf) muxayyərliyi: Satılan əşyanın və ya işçinin vəd edilən xüsusiyyətlərə malik olmaması halında müqavilədən dönmə hüququ.

5. Nəqd muxayyərliyi: Müəyyən vaxtda ödəniş edilmədikdə satıcının malı başqasına satmaq haqqı.

Əqdin təbii şərtlərindən əlavə olaraq tərəflərin öz aralarında müəyyənləşdirdiyi şərtlərə cali şərtlər deyilir. Fiqh bu şərtləri üç əsas kateqoriyada incələyir:

1. Təliq (gecikdirici) şərt: Əqdin hüquqi nəticəsini gələcəkdə baş verəcək bir hadisəyə bağlamaqdır.

   • Məsələn: “Əgər borcunu ödəməsə, mən kefiləm.”

   • Hökmü: Mülkiyyəti ötürən (satış kimi) əqdlərdə bu şərt caiz sayılmır, çünki mülkiyyət əqd bağlandığı anda keçmiş sayılır və onun gecikdirilməsi fiqhi baxımdan uyğunsuzdur.

2. İzafə (zamana bağlama) şərti: Əqdin hökmlərinin müəyyən tarixdən etibarən qüvvəyə minməsi.

   • Məsələn: “Evimi sənə Ramazan ayından etibarən kirayə verirəm.”

   • Hökmü: İcarə kimi istifadə (mənfəət) yönümlü əqdlərdə bu hal keçərlidir, çünki fayda zamana bağlıdır.

3. Təqyid (məhdudlaşdırıcı) şərt: Əqdin icrasını müəyyən bir şərtlə məhdudlaşdırmaq.

   • Məsələn: “Bu soyuducunu yalnız evə gətirib quraşdırmaq şərti ilə alaram.”
     Bu tip şərtlər fiqh ədəbiyyatında ən çox müzakirə edilən mövzulardandır və səhih, fasid və ya batil (hökmsüz) ola bilər.

Fiqh qaydalarına və şəriətin ruhuna uyğun olan şərtlər səhih sayılır və dörd əsas qrupda toplanır:

A. Əqdin təbii tərkibinə daxil olan şərtlər
Bunlar əqdin öz mahiyyətindən doğur.

• Məsələn: Nağd satışda satıcının, pulu alana qədər malı təhvil verməməsi şərti. Bu, əqdin təbii axışını qoruyur.

B. Əqdin məqsədini gücləndirən şərtlər
Bunlar müqavilənin əsas məqsədini qorumağa yönəlib.

• Məsələn: Borc verən şəxsin zamin və ya girov tələb etməsi. Bu, ödənişin təminini möhkəmləndirir.

C. Örf halına gəlmiş şərtlər
Cəmiyyətin adət və vərdişlərinə uyğun formalaşmış və şəriətin də qəbul etdiyi qaydalardır.

• Məsələn: Satılan paltarın tikişinin tamamlanması, kompüterin quraşdırılması, məişət texnikasının çatdırılması və s.
  Örf, fiqhdə hüquqi mənbə sayıldığından, bu kimi şərtlərlə bağlanan əqdlər keçərlidir.

D. Şəriətin icazə verdiyi şərtlər
Bunlara əsasən muxayyərlik növləri daxildir: şərt muxayyərliyi, görmə muxayyərliyi, qüsur muxayyərliyi, vəsf muxayyərliyi və nəqd muxayyərliyi.