İnsanın Dərdi - Anlaşılmamaq

Bəzən birindən “Məni anlamadılar” deyə bir gileylənmə eşidirik. Daha yumşaq şəkildə deyilsə, “yanlış başa düşüldüm”. O zaman belə bir sual verim: “Bəs niyə anlamalıyıq ki?” Yəni doğrudanmı, hər kəsin səni anlama borcu var? Niyə başqalarının səni anlamasını bu qədər vacib sayırsan? Ən adi gündəlik həyatımızda tez-tez rastlaşdığımız narahatlıqlardan biri də budur: "Məni anlamadılar", "sözümə qiymət verilmədi", "halımı görməzdən gəldilər"...

İnsan niyə bu qədər izah etməyə məcbur hiss edir özünü? Və niyə bu izahlar bizi heç vaxt tam rahatlatmır? Sonda bir kimsə bizi anlamayınca içinə çəkilirik, küskünlük yaşayırıq. Görəsən, bu “anlaşılmamaq” sadəcə bir emosional reaksiya, yoxsa daha dərin bir həqiqətin əlamətidir?

Bu duyğunu Mövlana Cəlaləddin Rumi, Məsnəvinin başlanğıcında “ney” simvolu ilə anlatmışdır. Neyin feryadı, təkcə bir musiqi alətinin səsi deyil – bu, bir qopmanın, bir arayışın fəryadıdır. Hər insan bir az o ney kimidir. Varlıqla qopmuşluğunun, mənşəyindən uzaq düşməyinin iztirabını içində daşıyır. Amma ətrafındakı insanlar bu fəryadı öz həyat təcrübələrinə görə şərh edir, onu öz halına uyğunlaşdırır. Ney isə tamam başqa bir ağrıyla, başqa bir səbəblə inləyir.

İnsanın dərdini anlamağa çalışan çox olur, amma onu özü kimi duyan az tapılar. Çünki hər kəs bir-birini öz iç dünyası çərçivəsində anlamağa çalışır. Həqiqi anlaşılmaq isə qarşı tərəfin sənə öz mənasını deyil, sənin mənanı verə bilməsi ilə mümkündür. Lakin bu da çox nadir bir haldır. Ona görə də əslində heç kim tam olaraq başqasını anlaya bilməz. Bu, bizim varlıq tərzimizin qaçılmaz təkliyidir.

İşin qəribə tərəfi budur ki, ney öz halını başqalarına izah etməyə çalışarkən əslində onları anlamağa və oyatmaqa çalışır. Onun səsləri həm bir çağırış, həm də bir yad salmadır. Ney bir narazılıqla deyil, bir mərhəmətlə danışır. Onun “şikayəti” əslində insanın özünü tanımamasına yönəlik bir xatırlatmadır. Ney insanlara qayıdış yolunu göstərmək istəyir, təkcə halını danışmaq üçün deyil, onları da o hala çağırmaq üçün danışır.

Buradan baxanda, “anlaşılmamaq” şikayət deyil, bir dərd ortağı axtarışıdır. Ney bizə göstərir ki, insan ancaq Allaha yaxınlaşdıqca özünü başa düşməyə başlayır. Və ancaq özünü tanıyan insan başqasının onu anlamamasına qapılıb qalmaz.

Yəni əsl sual budur: İnsan özünü doğrudan anlayıbmı ki, başqasının onu yanlış başa düşdüyünü iddia edə bilsin?

Əgər bir insan özü-özünü tam anlamayıbsa, başqalarının onu anlamamasına niyə təəccüblənsin? Deməli, ən əvvəl insanın gerçək iztirabı, başqalarının deyil, özünün özünü tanımamasıdır.

Beləcə, ney bir qınaqla yox, bir çağırışla səslənir: “Ey insan, sən özünü unutdun... Məni anlamadın, amma bu sənin dərdindir, mənim deyil. Mən səni sənə xatırlatmaq üçün buradayam.”

Gözləntilərin Yükü - İnsanın Narazılığı

Dərin araşdırmalara ehtiyac olmadan belə demək olar: insanlar özləri və yaşadıqları dünya haqqında danışanda çox zaman şikayət edirlər. Yazdıqları mahnılar, atalar sözləri, nağıllar, hətta gündəlik danışıq dillərində belə tez-tez kədərli, ümidsiz, pessimist sözlərə rast gəlirik. Sanki insan daim narazıdır – ya öz taleyindən, ya həyatın ağırlığından, ya da digər insanlardan.

Bu cür yazıları oxuyanda insanın həqiqətən bədbəxt, dünya isə yaşanmaz bir yer olduğu düşüncəsi yaranır. Amma bu yanaşma tam doğru deyil. İnsan bu qədər pis ola bilməz.

Əslində, insanın davranışları doğulduğu anda "yaxşı" və ya "pis" kimi dəyərləndirilmir. Bu qiymətləndirmələr sonradan – cəmiyyət, din və ya əxlaq qaydaları ilə qarşılaşanda yaranır. Yəni bir davranışın pis və ya yaxşı olması, hansı çərçivədə baxıldığına görə dəyişir.

Bəs niyə insanlar özləri haqqında bu qədər tənqidi fikirlər söyləyir?

Burada ağla gələn səbəblərdən biri dini anlayışlardır. Xristianlıqda insanın "günahla doğulduğu" fikri var. Bəzən insanlar bu yanaşmanı İslama da aid edirlər. Amma İslamda insan fitrət üzərində yaradılıb – yəni saf və yaxşı bir potensialla. Din insanı daha yaxşıya çağırdığı üçün bəzən onun indiki halını tənqid edə bilər. Quranda insan haqqında "zalim", "cahil", "nankor" kimi sözlər keçir. Amma bu, insanı pisləmək üçün deyil, onu xəbərdar etmək və daha yaxşı olmağa təşviq etmək üçündür.

Əsas məsələ ondadır ki, ilahi sözlər zaman-zaman müxtəlif insanlar tərəfindən şərh edilib və bu şərhlər bəzən o dövrün ictimai və psixoloji durumundan təsirlənib. Tasavvuf alimləri isə bu şərhlərin o qədər də doğru olmadığını düşünüb, mətni daha dərin və mənəvi baxımdan oxumağa çalışıblar. Onlara görə insan öz içini təmizlədikcə, nəfsini təzkiyə etdikcə Allah’a yaxınlaşır və gerçək mənanı anlayır.

Ən önəmli sual isə budur: insan niyə daim özündən və ətrafdan narazıdır?

Bunun əsas səbəbi, insanın içindəki gözləntilərdir. Biz bilirik və ya hiss edirik ki, daha yaxşı ola bilərik. Daha doğru, daha yaxşı bir insan ola biləcəyimizə inanırıq. Amma indiki halımızı bəyənmirik. Bu narazılıq bəzən özümüzə yönəlir, bəzən də başqalarına. Və nəticədə başqalarını da tənqid edirik. Kiçik problemləri böyüdürük, çünki içimizdəki gözlənti böyükdür.

Ədəbiyyat da bu narazılığın bir növ dili olmuşdur. İnsanlar öz narahatlıqlarını, ağrılarını mahnılara, nağıllara, hekayələrə köçürmüşlər. Beləliklə də bir "şikayət dili" formalaşıb və bu dil tədricən bizi əhatə edən ümumi bir yanaşmaya çevrilib.