Buxara Hənəfiliyi Üsul Ənənəsi və Dönüşmələri | Fiqh Üsulu Tarixi (Hənəfi Məzhəbi Nümunəsində) - 3

Buxara Hənəfiliyi wsul ənənəsi, Mavəraünnəhr bölgəsində formalaşmış, Hənəfi məzhəbinin fiqh üsulu düşüncəsinə mühüm töhfələr vermiş dərin bir məktəbdir. Bu məktəbi Səmərqənd ənənəsindən fərqləndirən başlıca cəhət, kəlam elminə və əqli məsələlərə bir qədər ehtiyatlı yanaşmasıdır. Məsələn, Əbu’l-Yüsr əl-Pezdəvinin dövründəki fiqh alimlərinin kəlam elmini qadağan etməsindən şikayətlənməsi bu mövqeyi təsdiq edir. Eyni zamanda, Səmərqəndi bəzi üsul alimlərini füru məsələləri ön plana çıxarıb kəlamda dərinləşdiklərinə və məzhəbin kəlam prinsiplərinə uyğun olmayan nəticələrə vardığına görə tənqid etmişdir ki, bu da iki məktəb arasındakı fərqi açıq şəkildə göstərir.

Ayırıcı Xüsusiyyətlər və Erkən Dövr Nümayəndələri

Buxara məktəbi vahid bir qurum olmayıb, eyni bölgədəki bütün Hənəfi alimlərini əhatə etmir. Hətta eyni dövrdə yaşamış alimlər arasında belə üsul məsələlərində müxtəlif yanaşmalar görmək mümkündür. Lakin ümumi istiqamət baxımından Səmərqənddən ayrılırlar. Məsələn, Səraxsi və Pezdəvi kimi Buxaralı üsulçular, İmam Maturidinin kəlam görüşlərini tam mənada mənimsəməmişlər. Xüsusilə hüsn və qubuh məsələsində (yaxşı və pisin müəyyənləşməsi) nəql prinsipini qəbul etməmələri və “təkvini” sifəti inkar etmələri, onların bəzi mövzularda Əşəri mövqeyə yaxın durduğunu göstərir. Amma onlar bütövlükdə Əşari də deyildirlər; əksinə, Bəlx və Buxara alimlərindən gələn əsas Hənəfi etiqad xəttini qoruyub saxlamışdılar.

Dəbusi və İraq Təsiri

Buxara fiqh üsulunun ən mühüm siması Dəbusi olmuşdur. Sonrakı dövrlərdə geniş yayılmış “əlfaz” mövzusunda dördlü bölgülər (məsələn, nəfsül-vücub, vücub-i illə və s.) ilk dəfə onun tərəfindən sistemləşdirilmişdir. Ancaq Dəbusi, Mavəraünnəhrə İraq məktəbinin – Mötəzilə kəlamına bələd olan İraq üsul anlayışının – bəzi prinsiplərini gətirdiyinə görə Səmərqənd alimləri tərəfindən tənqid olunmuşdur.

Dəbusi, İraq üsul xəttinə yaxın olsa da, öz yazılarında kəlam arxa planını geniş izah etməkdənsə, fiqh və digər islami elmlərlə əlaqəli şəkildə üsulun inkişafını önə çıxarmışdır. Bu da onun İraq üsulundakı Etizal yönümlü istidlal metodunun risklərini görərək yeni bir yol seçməsi kimi şərh olunur. Hərdən Dəbusi Mötəzilə ilə əlaqələndirilsə də, “Təqvimül-Ədillə” adlı əsərində Mötəziləyə qarşı irəli sürdüyü tənqidlər, Allahın görülməsi, qədərin mahiyyəti və böyük günahlar barədəki mövqeyi onun Mötəzilə olmadığını açıq şəkildə göstərir. Dəbusidən sonra Pezdəvi bu əsərə şərh yazmış, Əlaəddin əs-Səmərqəndi şərh niyyəti ilə məşğul olmuş, Sadrüşşəriə əs-Sani isə ixtisar etmişdir.

Pezdəvi və Sonrakı İnkişaflar

Pezdəvi, Dəbusidən sonra Buxara xəttinin ən əhəmiyyətli simasıdır. Onun “Kənzü’l-Üsul” adlı əsəri Səraxsi əsərlərindən daha çox yayılmış və geniş rəğbət qazanmışdır. Bu mətn qısa və bəzi yerlərdə mürəkkəb olduğundan bir çox alim tərəfindən şərh edilmişdir. “Əl-Müntəxəb” və “Əl-Mənar” kimi məşhur əsərlər, məzmunca Pezdəvinin metninə əsaslanır. Pezdəvi, Dəbusi vasitəsilə Mavəraünnəhrə gələn İraq kəlam düşüncəsində bəzi fərqli mövqelər tutaraq Hənəfi üsul xəttini öz istiqamətinə yönəltmişdir. Əsərinin girişində Əbu Hənifəni etizaldan təmizləməsi də həm məzhəbin əhli-sünnə mövqeyini qorumağa, həm də o dövrdə Mötəzilə təsirinə bir reaksiya verməyə xidmət etmişdir.

Mavəraünnəhr alimləri Hənəfi məzhəbinin Mötəzilə kimi görünməsindən narahat olaraq iki fərqli yol seçmişlər: Səmərqənd alimləri kəlam məsələlərini əsas müzakirə obyekti edərək bu təsiri aradan qaldırmağa çalışmış, Buxaralılar isə dərin kəlam polemikasına girmədən, daha çox fiqh zəminində Mötəziləyə qarşı dayanmağa üstünlük vermişlər. Nəticədə, Hicri VI əsrdən sonra Buxara üsul ənənəsində kəlam məsələləri tədricən arxa plana keçmiş, bu səbəbdən sonrakı əsərlərdə ilk dövrlərdəki kəlam mübahisələrinə az rast gəlinir.

Sonrakı Dövrlərdə Əsas Əsərlər

Pezdəvidən sonra Buxara xəttini davam etdirən mühüm əsərlər bunlardır:

• Hüsaməddin Əhsikəsilinin “Müntəxəbü’l-Hüsami” – Pezdəvi mətnini əsas götürmüş, kəlam məsələlərinə çox girməmişdir, bir çox şərhi yazılmışdır.

• Əbu’l-Bərəkət ən-Nəsəfinin “Mənar” əsəri – Pezdəvi və Səraxsi mənbələrini birləşdirərək tərtib olunmuşdur, lakin daha çox Pezdəvi strukturu əsasında formalaşmışdır. Uzun illər dərs kitabı kimi istifadə olunmuş, İslam dünyasının hər yerinə yayılmışdır.

• Sədrüşşəriə əl-Mahbubinin “Tənqih” və “Təvzih”i – Pezdəvi əsasında hazırlanmış, Razi və İbn Hacibdən də bəzi xülasələr təqdim etmişdir. “Məmzuç metod” adlanan üsulla Hənəfi və mütekəllim yanaşmaları birləşdirmişdir. Əsərə əlavə edilən “Müqəddimətü’l-Ərbəə” bölməsi hüsn və qubuh problemini varlıq məsələsi kimi açıqlaması və Maturidi mövqeyini qoruması baxımından diqqətəlayiqdir. Bu üsul Osmanlı alimləri arasında uzun müddət istifadə edilmişdir.

• Molla Hüsrəvin “Mirqat” əsəri – Sədrüşşəriəyi örnək götürərək hazırlanmış, asan üslubda yazılmış, əzbərlənməyə əlverişlidir. Anadoluda geniş yayılmış, lakin “Mənar” kimi beynəlxalq şöhrət qazanmamışdır.

• Hədiminin “Məcamü’ul-Həqaiq”i – Sədrüşşəriə və Molla Hüsrəv xəttini davam etdirmiş, “Xatimə” hissəsinə əlavə etdiyi 154 ümumi qayda ilə fərqlənmişdir. Bu qaydalar daha sonra “Məcəllə”nin girişinə təsir etmiş, əsəri Molla Hüsrəvin “Mirqat”ından daha populyar etmişdir.

Müasir Dövrdə Fiqh Üsulu

Tənzimat dövründən sonra Osmanlıda, sənaye inqilabından sonra isə Qərbdə fiqh üsuluna baxış dəyişmişdir:

• Misir Məktəbi (M. Xudari Bəy) – Sadə, açıq və anlaşıqlı üslubu, kəlam-məntiq mübahisələrindən uzaq durması, şəriətin məqsədlərinə (məqasid) önəm verməsi və müsbət hüquqla əlaqə yaratması ilə diqqət çəkmişdir. Ancaq bu yanaşma metod baxımından ciddi bir yenilik gətirmədiyi və Hənəfi üsuluna qarşı bəzən ədalətsiz tənqidlər yönəltdiyi üçün tənqid olunmuşdur.

• Osmanlıda Türkcə əsərlər – Hüquq məktəblərinin açılması ilə Osmanlı türkcəsində bir çox əsər yazılmışdır. Bu əsərlər əsasən “Mirqat” və “Məcamü’ul-Həqaiq” xəttini izləmiş, Əli Haydar Əfəndi və Mahmud Əsad Əfəndi kimi alimlər “Məcəllə” kimi qanun mətnləri üzərindən fiqh üsulunu praktikaya keçirməyə çalışaraq yeni baxışlar gətirmişlər.

Müasir dövrdə sürətlə dəyişən şərtlər fiqh üsulunda örf, zərurət, məsləhət kimi prinsiplərin müstəqil dəlil kimi önə çıxmasına səbəb olmuş, bu isə ənənəvi yanaşmadan bir növ uzaqlaşma kimi dəyərləndirilmişdir. Həmçinin, fiqh üsulu bəzi hallarda sosioloji tədqiqatın mövzusu olmuş, məsələn, Ziya Gökalp “İctimai Üsul-i Fiqh” anlayışını irəli sürərək fiqh üsulunu qurucu elmdən daha çox passiv bir sahəyə çevirməyə çalışmışdır. Bu dövrdə fiqh üsulu bəzən siyasi manifest vasitəsinə də çevrilmiş, xilafət və ictihad mövzuları geniş şəkildə müzakirə olunmuşdur.

Türkiyədə 1925-ci ildən sonra yeni təhsil sistemində fiqh üsulu hüquq fakültələrindən çıxarılmış, yerinə hüquq tarixi dərsləri salınmışdır. Laik fiqh üsulu dərsi (Hüseyn Naci Bəy) və ya hüquq məntiqi tədrisi (Əli Himmət Bərki) kimi cəhdlər olsa da, bugünə qədər hüquq fakültələrində birbaşa fiqh üsulu ilə əlaqələndirilə biləcək bir dərsin mövcudluğu məlum deyil.

Fiqh Üsulu və Hənəfi Məzhəbi | Fiqh Üsulu Tarixi (Hənəfi Məzhəbi Nümunəsində) - 2

Hənəfi fiqh üsulu İslam hüquq düşüncəsində hökm çıxarma yollarını və prinsiplərini araşdıran mühüm bir sahədir. Bu məktəb yaranandan indiyə qədər müxtəlif bölgələrdə fəaliyyət göstərən Hənəfi alimləri arasında fərqli cərəyanlar meydana gəlib və bu cərəyanlar bir-birinə ciddi təsir göstərib.

İlk Dövr Hənəfi Üsulu və Təsisçi İmamlar

Əbu Hənifə (r.h) və onun tələbələrinin birbaşa fiqh üsuluna dair müstəqil əsər yazmadıqları məlumdur. Amma onun bəzi risalələrində və əqidə mövzulu yazılarında müxtəlif üsul məsələlərinə toxunduğu görünür. Məsələn, dəlillərin iyerarxiyası (Quran, sünnə, icma, qiyas), xəbər və rəvayətlər toqquşanda hansına üstünlük veriləcəyi, çoxsaylı ictihadların içində hansının doğru sayıla biləcəyi kimi məsələlər onun dövründə müzakirə edilib. O dövrdə kəlam elmi ilə əlaqəsi də bu mövzuların inkişafına zəmin yaradıb. Əbu Hənifənin Amr ibn Ubeyd kimi Mötəzilə nümayəndələri, xaricilər və hədis əhli ilə apardığı mübahisələr buna sübutdur.

İmam Əbu Yusuf və İmam Muhəmməd dövründə isə fiqhin praktik tərəfləri ilə bağlı mövzular üstünlük təşkil edib. Əbu Yusufun "İxtilafu Əbu Hənifə və Əbi Leyla" və "Rəddu Alə’l-Əvzai" kimi əsərlərində dörd əsas dəlilin mövqeyi, səhabə sözünün dəlil olub-olmaması, qiyas, istihsan, məsləhət və istishab məsələləri geniş yer alıb. Dəlillərin zənni və ya qəti olub-olmamasını nəzərə alaraq haram-halal məsələlərində ehtiyatla davranıb. İmam Muhəmmədin əsərlərində (əl-Əsl, əl-Hüccə, Muvatta rəvayəti) qiyas qarşısında istihsanın dəlil kimi qabardılması, əsli ibahə, istishab, məfhumu-müxalifə, örf və zərurət mövzularına toxunulub. Onun "Kitabül-İctihad" əsərinin də əsasən qiyas məsələsinə aid olduğu güman edilir. Görünür ki, bu təsisçi imamlar əsas mövzulara toxunsalar da, həmin dövrdə üsul sonrakı dövrlərdəki kimi tam sistemləşdirilməyib.

İlk Üsulçular və Mötəzilə Əlaqəsinin Başlanğıcı

Hicri III əsrin əvvəllərində yaşamış İsa bin Əban, Hənəfi üsul düşüncəsinin təşəkkülündə mühüm adlardan sayılır. Onun "əl-Hücəc fil-Küllis-Sair" və "əl-Hücəcül-Kəbir" kimi əsərlərinin mövcudluğu məlumdur. Xüsusilə, Hənəfilərin sünnə baxışını müdafiə etmək məqsədi daşıyan "əl-Hücəc fil-Küllis-Sair" əsəri, Şafii’nin ər-Risələsi'nə bənzər şəkildə bəzi əsas üsul məsələlərini əhatə edir. İsa bin Əbanın Bişr əl-Mərisi ilə polemikalarında Mötəzilənin bəzi baxışlarına qarşı çıxdığı bilinir. Bu dövrdə həmçinin Muhəmməd bin Şüca əs-Səlci də ümumi ifadələrlə bağlı fikirlər söyləyərək Mötəzilə baxışına qarşı mövqe sərgiləyib. Ümumilikdə IV əsrə qədər Hənəfi üsulu ilə Mötəzilə arasında ciddi bir əlaqə olmayıb.

Mötəzilə Üsulu və Əsas Prinsiplər

Mötəzilə IV əsrə qədər sabit bir üsul sisteminə sahib olmasa da, Əbu Əli əl-Cübbai və Əbu Haşim əl-Cübbai ilə birlikdə daha müəyyən bir çərçivəyə oturmağa başladı. Bu dövrdə Bağdad və Bəsrə qollarına ayrıldılar. Bağdad qrupu (Nəzzam, Bişr ibn Mutəmir və s.) qiyas, xəbər-i vahid və icma mövzularını tənqid edərək fərqli bir yanaşma sərgilədi. Bəsrə qolu isə (Əbu Əli əl-Cübbai, Əbu Haşim əl-Cübbai, Əbdülcəbbar) Bağdad Mü’təziləsinə əks mövqedə duraraq icma və qiyas kimi məsələlərdə əhli-sünnə baxışına daha yaxın durdu.

Mötəzilə üsulunun kəlamdan doğduğu qəbul olunur. Onlar fiqhdə ayrıca bir məzhəb yaratmayıb, daha çox Hənəfilərə və digər məzhəblərə tabe olublar. Onların önə çıxan əsas prinsiplərindən bəziləri bunlardır:

• Ədl Görüşü: Allahın insanı açıq-aşkar bir dillə mükəlləf etməsi vacibdir, mübhəmlik qəbul olunmur.

• Hüsün-Qubuh: Ağılla təyin olunan yaxşı-pis meyarları hökmlərin izahında əsas rol oynayır, bəzən ağıla nassdan üstün yer verilir.

• Əslah Prinsipi: Allahın hökm və əməllərində insanlar üçün ən faydalısını seçməsi vacibdir.

• Təklif-i Mə Lə Yutaqın Qeyri-Mümkünlüyü: İnsan üçün mümkün olmayanın əmr edilməsinin caiz olmaması.

• Dil və Lüğətə Əhəmiyyət: Şəriət mətnini anlamaqda dil qaydalarına böyük önəm veriblər.

İraq Hənəfiləri və Mötəzilə ilə Artan Əlaqə

III əsrdə Mihnə hadisələrindən sonra Mötəzilə zəifləsə də, intellektual müzakirələrdə iştirak etməyə davam edirdi. Bu dövrdə Kərhi və onun davamçıları ilə birlikdə İraq Hənəfi üsulçuluğunda Mötəzilə ilə əlaqə güclənib. Kərhi ilə Mötəzilə alimləri arasındakı münasibətlər və Cəssasın onun əsas davamçısı olması bu təsiri göstərir. Cəssasın "əl-Füsul fil-Üsul" əsəri Hənəfi üsulunun təşəkkülü ilə bağlı nadir məlumatlar verir. Onun yazılarında kəlam üslubu güclü olub və bəzi mövzularda Mötəzilə ilə yaxınlığı aydın şəkildə görünür.

Cəssasın tələbəsi Əbu Abdullah əl-Cürcani də Kufə əhli arasında yayılan əməli mövqe ilə bağlı fikir irəli sürərək xəbər toqquşmalarında Kufə praktikasının üstün tutulmalı olduğunu vurğulayıb. Sayməri də Mötəzilə ilə yaxın əlaqələri olan alimlərdən biridir. O, bəzi Mötəzilə fikirlərini əsərlərinə daxil edərkən "bəziləri dedi" şəklində gizlədib ki, bu da dövrün siyasi təzyiqləri ilə əlaqələndirilir.

Mavəraünnəhrə Köç və Yeni Üsul Məktəbləri

IV əsrin sonları və V əsrin əvvəlində İraqda Mötəzilə güclü təzyiqlərə məruz qaldığı üçün Hənəfilik daha çox Mavərəaünnəhr bölgəsinə — Xorasan və Xarəzmə — köçdü. Burada Səmərqənd və Buxara məktəbləri formalaşdı.

Semerkand Hənəfiləri kəlam yönümlü üsul irsini davam etdirərək Mötəzilə, Əşari və digər məzhəblərlə geniş mübahisələr aparıblar. Əbu Mənsur Maturidi bu ənənənin ən mühüm nümayəndəsidir. O, fiqh üsulunu ilk dəfə tam sistematik şəkildə işləyib. Onun əsərləri üsul elminin əsasını qoyub. Maturidi yaşadığı mühitdə Mötəzilə ilə mübahisələrə girib və onların baxışlarını tənqid edib. Bu xətt bir müddət kəsilsə də, Əlaəddin əs-Səmərqəndi və digərləri tərəfindən yenidən canlandırılıb.

Buxara Hənəfiləri isə kəlamdan daha çox fiqh mərkəzli yanaşmaya üstünlük veriblər. Pezdəvi və Səraxsi bu istiqamətin əsas adlarıdır. Pezdəvi öz əsərinin əvvəlində Hənəfiliyi Mötəzilə təsirindən təmizləməyə xüsusi yer ayırıb. Bu, bölgədə Mötəzilə təsirinə qarşı artan reaksiya kimi şərh olunur.

Fiqh Üsulunun İnkişafı və Təməl Prinsipləri | Fiqh Üsulu Tarixi (Hənəfi Məzhəbi Nümunəsində) - 1

Fiqh üsulu – İslam hüququ sahəsində şəriət hökmünün hansı dəlillərdən və necə əldə olunacağını öyrənən mühüm bir sahədir. Bu mövzunun mahiyyəti, tarixi inkişafı və əsas prinsipləri barədə geniş məlumatı Hənəfi Məzhəbi üzərindən bu yazılarda ələ almağa çalışacayıq.

Fiqh Üsulunun Mahiyyəti və Tərkibi

Fiqh üsulunu ümumilikdə mövzusu, əsaslanma nöqtələri, qaydaları və məqsədi baxımından izah edə bilərik:

• Mövzu: Fiqh üsulunun mövzusu əsasən dəlillər və şəriət hökmləridir. Buradakı “şəriət hökmü” yalnız fiqhlə məhdudlaşmır, həmçinin kəlam, təsəvvüf və digər sahələrdəki şəriətə dair məsələləri də əhatə edir. Sonrakı dövrlərdə bəzi alimlər bu dairəni təkcə fiqhla əlaqələndirməyə çalışsa da, ilk əsrlərdəki geniş yanaşma bunu məhdudlaşdırmağın doğru olmadığını göstərir.

• Əsaslanma nöqtələri: Fiqh üsulu, kəlam, ərəb dili, məntiq, fiqh və digər elm sahələrindən faydalanaraq formalaşıb.

• Qaydalar: Buraya, məsələn, “Əmr vaciblik bildirir” və ya “Am (ümumi) ifadə qətiyyət daşıyır” kimi qaydalar daxildir. Bu qaydalar bəzən ümumi qəbul edilsə də, əslində əksər hallarda keçərlidir və istisna halları da istisna deyil.

• Məqsəd: Fiqh üsulunun məqsədi iki əsas istiqaməti əhatə edir:

  • Keçmişə söykənmək: Əsri Səadət dövründən gələn dini irsi doğru anlamaq, qorumaq və zəruri hallarda İslam xarici cərəyanların tənqidlərinə cavab vermək.

  • Gələcəyə yönəlmək: Yeni yaranan halların doğru təsəvvür edilməsi və müasir şəraitə uyğun yeni hökmlərin çıxarılması. Bu, sadəcə mətnlərdən yeni hökm çıxarmaq deyil, xüsusilə Hənəfi məktəbində olduğu kimi, mövcud hökm və nümunələrdən yeni məsələlərin çıxarılması, qiyas, icma və sünnətə əsaslanaraq yeni nəticələrin əldə edilməsidir.

  • Dini müdafiə: Dinə xaricdən gələn həddən artıq siyasi və intellektual müdaxilələrdən qorumaq.

  • Elm və tərbiyə: Yeni nəsil alimlərin yalnız hazır hökmləri əzbərləməməsi, həm də bu hökmlərin necə əldə olunacağını bilməsi üçün mühüm bir tədris vasitəsidir.

  • Zehni qane etmə: Dini elmlərlə məşğul olanların yalnız əzbər ilə kifayətlənməyib, intellektual dərinlik qazanması üçün zəruridir.

Fiqh üsulunun əsas məqsədi hökmləri dəlillərdən çıxarma bacarığını qazanmaqdır. Hətta ictihadın bitdiyini iddia edənlər belə, təfsir və hədis şərhi kimi məsələlərdə fiqh üsulunun vacibliyini danmır.

Fiqh Üsulu ilə Bağlı Yanlış Yanaşmalar

Müasir dövrdə bəzi yanlış düşüncələr yayılıb. Bəzi orientalistlər fiqh üsulunu yalnız geriyə yönəlmiş bir nəzəriyyə kimi təqdim edir. Onlara görə, fiqh hökmləri əvvəlcədən mövcud idi (məsələn, ərəb adətləri və ya Roma hüququndan təsirlənmə kimi) və sonradan bu hökmləri əsaslandırmaq üçün üsul qaydaları icad edildi. Halbuki bu tamamilə yanlışdır. Fiqh üsulu həm keçmişi dərk edir, həm də yeni hallara dair hökmlər çıxarmağa yol açır.

Fiqh Üsulunun Orijinallığı

Bəzən fiqh üsulunun başqa mədəniyyətlərdən (Roma, yəhudi hüququ) alındığı iddia olunur. Lakin bu yanaşma həqiqəti əks etdirmir. Qiyas, illət, hikmət kimi anlayışlar insan təfəkküründə təbiidir, müxtəlif dinlərdə oxşar məntiqlər ola bilər. Ancaq İslam fiqh üsulu məhz Quran və Sünnətdən qaynaqlanaraq formalaşıb və bu baxımdan orijinaldır.

Takiyyuddin Əs-Subki (VIII əsr) də bu sahənin müstəqilliyini vurğulayaraq bildirir ki, fiqh üsulu dil, kəlam, hədis və təfsir kimi elmlərdən bəzi qaydaları götürsə də, onları öz baxış bucağı ilə işləyərək yeni bir sahə kimi inkişaf etdirib.

Cüveyni kimi digər alimlər də fiqh üsulunun yalnız bir məzhəbə bağlı qalmadan hökm çıxarma imkanını vurğulayır.

Hədis və Təfsir Üsulu Məsələsi

Hədis və təfsir üsulu anlayışlarının günümüzdəki mənada müstəqil bir elm sahəsi olaraq çox sonralar formalaşmışdır. Əvvəlki əsrlərdə “Ulumu’l-Hədis” və “Ulumu’l-Quran” kimi ifadələr işlədilib, bir çox prinsiplər isə əslində fiqh üsulundan götürülüb. Məsələn, “mütəvatir” anlayışı ilkin mərhələdə kəlam alimlərindən çıxıb, daha sonra hədis elminə keçib.

“Hüquq Üsulu” İfadəsinin Məhdudluğu

Müasir dövrdə bəzən fiqh üsuluna “hüquq üsulu” deyilir. Halbuki bu ifadə fiqh üsulunun genişliyini tam əks etdirmir. Fiqh yalnız insanlararası hüquqi münasibətləri deyil, ibadətləri və digər dini hökmləri də əhatə edir. İmamı Əzəm “Fiqhu’l-Əkbər” ifadəsi ilə bunu vurğulayıb. Hüquq anlayışı isə yalnız dünyəvi münasibətləri əhatə etməklə fiqhın əsas ruhunu daraldır.

Tarixi İnkişaf

Əsri Səadət və Səhabə-Tabiinlər dövrü

Peyğəmbər (sav) dövründə fiqh üsulu mahiyyət etibarilə mövcud idi. Peyğəmbər (sav) həm vəhyə əsaslanır, həm də bəzi məsələlərdə qiyas və ijtihaddan istifadə edirdi. Müctəhid səhabələr də Kitab, Sünnət və qiyas ilə hökm çıxarmağı bilirdilər. Onlar ərəb dili və Quranın nazil olma şəraitini bildiklərindən yazılı qaydalara ehtiyac duymurdular – əksinə, bu qaydaları özləri formalaşdırırdılar. Lakin həmin dövrdə bəzi anlayışlar (məsələn, qiyas, istihsan) bugünkü qədər inkişaf etmiş terminlər şəklində deyildi.

Firqələrin Ortaya Çıxması və Kəlam Müzakirələrinin Fiqh Üsuluna Təsiri

Fiqh üsulunun inkişafında firqələrin meydana gəlməsi və kəlam müzakirələrinin formalaşması mühüm rol oynayıb. Xüsusilə Mötəzilə cərəyanı, bu sahədə müzakirələri başlatmaqla bir növ yol açıcı rol oynamışdır.

Mötəzilənin ilk dövr nümayəndələrindən Vasil ibn Ata kimi şəxslər, xəbərlərin qəbul və rədd meyarları, “am” və “xas” (ümumi və xüsusi) anlayışları, nəsx, icma, mühkəm-mütəşabih ayələr, ictihadda xəta və isabət məsələləri kimi bir çox üsul mövzusunu gündəmə gətiriblər. Amr ibn Ubeyd də “ibahə-i əsliyə”, “haram li-aynihi” və “haram li-ğayrihi” kimi mövzuları işləyib. Kəlam mövzuları ilə məşğul olduqları üçün bu məsələləri ardıcıl və sistematik şəkildə ələ alıblar.

Hicri III əsrdə yaşamış Cahız da halal və haramın qaynaqlarını sadalayaraq, haramlığın Kitab, icma, ağıl dəlili və qiyas ilə bilinəcəyini, halal-haram məsələlərinin isə Quran, ittifaqla qəbul olunmuş sünnət, sağlam ağıl və düzgün qiyasla təsbit edilə biləcəyini deyir. Bu da onun dəlilləri Kitab, Sünnət, İcma, Qiyas və Ağıl kimi bölməsini göstərir.

Ümumilikdə, kəlam mövzularının, xüsusilə ümumi ifadələr (ləfzlər) və hüsün-qubuh (əxlaqi yaxşılıq-pislik) məsələlərinin üsul daxilində müxtəlif yanaşmalarla isbatlanmağa çalışılması, kəlamın fiqh üsuluna təsirini açıq şəkildə göstərir. Hüsün-qubuh məsələsi, hökm nəzəriyyəsi, təklif, Peyğəmbərin (sav) əməlləri, illət, əvvəlki şəriətlərin hökmləri (şər’u mən qablənə) kimi bir çox üsul mövzusu ilə birbaşa bağlıdır.

Əhli-Hədisin Üsul Yanaşması

Əhli-Hədis cərəyanı, dinin əsasını dəyişdirmədən, əvvəlki dövrlərdən necə gəlibsə elə də qorunmasını müdafiə edirdi. Onlar yeni çıxan müzakirələrə və fərqli yanaşmalara çox da isti yanaşmır, bəzi yenilikləri “bidət” adlandıraraq qarşısını almağa çalışırdılar.

Hicri II əsrin əvvəllərindən etibarən hədislərin toplanması (tədvin) prosesi başladı. Bu mərhələdə Cami’ və Musənnəf tərzində əsərlərdə səhabə və tabiinin rəylərinə geniş yer verilirdi. Lakin III əsrdən etibarən Müsnəd tipli əsərlər yayılmağa başlayınca, səhabə və tabiin rəyləri arxa planda qaldı. Bu da fətva və ictihadların, bir növ, hədis materialına qarşı alternativ kimi görülməsinə şərait yaratdı.

Əhli-Hədisin fiqh və ictihada necə ehtiyatla yanaşdığını bəzi nümunələr də göstərək: məsələn, Abdullah ibn Mübarəkin hədisləri fiqh bablarına görə bölərək rəvayət etməsi, Əhli-Hədis tərəfindən bəyənilməmişdir. Eyni zamanda, İmam Şafiinin şeir oxumasının Əhli-Hədisdən gizlədilməsi və İmam Əhməd ibn Hənbəlin Rəy (şəxsi rəy) tərkibli kitabları, əsərləri oxumağa isti baxmaması bu münasibəti təsdiqləyir.

Bu cür düşüncə tərzi Əhli-Hədisin ayrıca bir fiqh üsulu yanaşması formalaşdırmasına əngəl olub. Bununla belə, Ramhürmüzi və İbn Hibban kimi bəzi hədis alimləri yalnız hədis əzbərləməklə kifayətlənməyi tənqid edib, əmrlə qadağa (əmr-nəhy) kimi üsul mövzularını əsərlərində müzakirə ediblər.

İmam Şafii və ər-Risalə

İmam Şafiinin ər-Risalə əsəri, günümüzə qədər gəlib çatmış ilk sistemli fiqh üsulu kitabı hesab olunur. Amma onu fiqh üsulunun mütləq qurucusu kimi təqdim etmək, həm tarixi məlumatlara, həm də əsərin məzmununa baxanda düzgün görünmür.

Çünki ondan əvvəl Mötəzilə kimi firqələr artıq Qurandakı məna anlayışları, xəbərlərin qəbul şərtləri, icma, qiyas, nəsx, am-xas kimi bir çox üsul mövzularını müzakirə edirdilər. Abdurrahman ibn Mehdi tərəfindən Şafiiyə yazılmış məktub da göstərir ki, Şafii, xüsusilə Mötəzilənin güclü olduğu Bəsrə bölgəsində bu müzakirələrə cavab vermək zərurətini hiss etmiş və ər-Risalə ilə bu mövzuları ardıcıl şəkildə izah etmişdir.

Bu baxımdan, Şafiini üsul mövzularını ilk dəfə nizamlı-toplu şəkildə təqdim edən şəxs kimi qeyd etmək olar. Amma bütöv bir elmin yalnız bir nəfər tərəfindən qısa müddətdə yaradıldığı fikri doğru deyil; bu sahə də mərhələli şəkildə formalaşıb.

III və IV Əsrlərdə Üsulun Yetkinləşməsi və Yazı Üslubları

Cəssas dövrünə qədər Şafiinin əsərindən daha geniş məzmunlu bir üsul kitabı məlum deyil. Amma Mötəzilə tərəfindən yazılmış bəzi əsərlər – məsələn, ləfz mövzuları, xəbər nəzəriyyəsi, qiyasın isbatı kimi məhdud işlər – günümüzə qədər gəlib çatıb.

Müzəni’nin Kitabü’l-Əmr və’n-Nəhy-i, İbn Sürəycin əl-İvaz fi Üsul əş-Şərai-si və Əbubəkr əl-Xəffafın əl-Əqsam və’l-Fisal-ı kimi əsərlər Hicri III-IV əsrlərdən bu sahədə önəmli erkən nümunələrdir.

III əsrin sonları və IV əsrin əvvəlləri üsul mövzularının daha yetkin bir şəkildə yazılmağa başladığı dövrdür.

İbn Xəldunun üsul yazı üslublarını “Mütəkəllim” və “Fuqaha” olaraq iki yerə ayırması müasir dövrdə tez-tez vurğulansa da, bu bölgü tam da doğru deyil. Çünki təkcə Hənəfi məzhəbində belə (İraq, Maturidi, Səmərqənd məktəbləri) həm mütəkəllim üslubu ilə yazanlar, həm də daha təmiz, kəlamdan uzaq üsluba üstünlük verənlər olub. Eyni hal Şafii mütəkəllim üsulunda da (məsələn, Şirazi, Səməni) müşahidə edilir.

Həmçinin “Fuqaha metodu fürudan üsula, Mütəkəllim metodu isə üsuldan fürua yönəlir” fikri də tam dəqiq deyil. Çünki məzhəblər daxilində fərqli üsul yanaşmaları var – məsələn, Hənəfi məzhəbində Cəssas ilə Səmərqəndi arasında fərqli üsul yanaşmalarının olması.