İslam Əqaidinin Ana Xətləri və Təməl Məsələləri

Əqaid Anlayışına Ümumi Baxış

İslam düşüncəsində əqaid mövzusu, adətən “əl-Əqaid əl-İslamiyyə” ifadəsi ilə işlədilir. Burada “əqaid” sözü “əqidə”nin cəm formasıdır və kökü “əqd” sözünə gedib çıxır ki, bu da bağlamaq, düyünləmək mənasını verir. Necə ki, bir şeyi bağlamaq üçün iki uc lazımdır, eyni qaydada iman da bəndə ilə Rəbb arasında bir bağ, bir razılaşmadır. Bu baxımdan iman — Allahla bəndə arasında “Biz Səni Rəbb olaraq qəbul etdik, Sən də bizi öz bəndən kimi tanı” məzmunlu qarşılıqlı bir əhd kimi dəyərləndirilə bilər. Əqaid isə məhz bu əhdin əsas şərtlərini və qaydalarını özündə cəmləyir.

Əqaid anlayışının iki əsas tərəfi var:

• Birincisi, iman prinsipləri — yəni Allahla bəndə arasında qəbul edilən əqidə əsasları.

• İkincisi, bu əsasların hansı üsulla izah edilməsi, müdafiə olunması və şərh olunması məsələsidir. Məsələn, Sələf əqidəsi deyəndə — Sələfin iman mövzularına baxış tərzi, Maturidi əqidəsi deyəndə — Maturidi məktəbinin yanaşması başa düşülür.

İslam Əqaidinin Başlıca Cəhətləri
İslam əqidəsi bir neçə vacib xüsusiyyətə malikdir:

• Qətiyyət və dəyişməzlik: Quranda və səhih sünnətdə bu prinsiplər mütləq qaynaqlara əsaslanır.

• Bütövlük: Əqidə prinsipləri bölünə bilməz. Bəzisini qəbul edib, bəzisini inkar etmək düzgün deyil; iman bir bütündür.

• Ümumbəşərilik: Əqidə prinsipləri zaman, məkan, mədəniyyət və fərdi baxışlara görə dəyişmir. Peyğəmbərdən və səhabələrdən necə gəlibsə, o cür də bizə qədər saf şəkildə ötürülüb.

Əsas Prinsiplərin Qruplaşdırılması
Bəzi alimlər əqidə prinsiplərini iki qismə ayırır:

1. İnkarı küfr sayılan prinsiplər: Bunlar Quranda açıq ayələrə və mənası mütəvatir şəkildə sabit olmuş hədislərə əsaslanır. Məsələn: Allahın birliyi, Onun sifətləri, namaz, oruc, zəkatın fərziyyəti, zinanın, içkinin haram olması kimi mövzular. Bunlar “zəruri dini məsələlər” adlanır və inanc, ibadət, əxlaq sahələrini əhatə edir.

2. İnkarı küfr olmayan, lakin fərqli şərhlərə açıq mövzular: Məsələn, qiyamət əlamətlərinin əksəriyyəti, bəzi ayələrdə Allahın “yəd”, “vəch” kimi sifətlərlə təsvir olunması. Bu kimi məsələlərdə alimlər ya məcazi şərh (təvil) edirlər, ya da məna Allaha həvalə olunur.

Əqidənin Sistemləşdirilməsi
Əqidə məsələlərini bir piramid kimi izah edə bilərik:

• Tövhid (Uluhiyyət): Əqidənin zirvəsidir. Allahın zatında, isimlərində, sifətlərində və işlərində tayı-bərabəri yoxdur.

• Rububiyyət: Allahdan başqa hökm verən yoxdur, hər iş Onun iradəsinə bağlıdır.

• Nübuvvət: Allahın öz iradə və hökmlərini insanlara peyğəmbərlər vasitəsilə çatdırmasıdır.

• Məad: Peyğəmbərlərin xəbər verdiyi axirət aləminə inanmaq, insanın cavabdehlik daşıdığını qəbul etməkdir.

• Qəza və qədər: İnsan azad iradəyə malikdir, lakin onun seçimləri Allahın əzəli biliyi və iradəsi daxilində baş verir. İnsanın iradəli əməlləri Allahın biliyi, qüdrəti və istəyi daxilində baş verir, amma insanın məsuliyyəti də vardır.

• Müqəddəs Kitablar və Görünməz Aləm: Mələklər, cinlər və şeytan kimi görünməz varlıqlar, peyğəmbərlərin gətirdiyi xəbərlərin bir hissəsidir.

• Zəruri Dini Hökmlər: Bu piramidin bünövrəsidir. Dini dəyərlərin bütövlüyünü qoruyur.

İman, İslam və İhsan Münasibəti
Cəbrayıl hədisinə əsaslanaraq bu üç anlayış bir-birini tamamlayır:

• İman: Şəxsin qəlbdən təsdiqi, Allahdan gələn bütün hökmləri qəbul etməsi.

• İslam: Bu qəbulun əmələ çevrilməsi — ibadət, əxlaq və gündəlik davranışlarda tətbiq olunması.

• İhsan: Hər bir əməlin Allaha sevgi, qorxu və səmimiyyətlə icra edilməsi.

Tövhid İnancı: Politeizm və Deizmə Qarşı Anlayış

Tövhid: Sadə Büt Qırmaqdan Daha Çoxunu İfadə Edir

Tövhid, İslam inancının ən əsas dayağıdır. Lakin zahirdə sadə görünməsinə baxmayaraq, əslində düşündüyümüzdən qat-qat dərin bir mövzudur. Ənənəvi baxışda Tövhid sadəcə Allahın təkliyini qəbul etmək və çoxtanrılığa (politeizm) qarşı durmaq kimi təqdim olunur. Belə bir yanaşmaya görə, əgər məsələ sadəcə bütləri rədd etməkdirsə, onda bütlər yıxıldıqdan sonra məsələ bitmiş sayılır. Amma bu qədər səthi baxış, Tövhidin əsl mahiyyətini və niyə İslam düşüncəsinin mərkəzində dayandığını tam başa düşməyə imkan vermir.

Xüsusilə təsəvvüf kimi bəzi İslam elmlərində Tövhidin başa düşülməsi xüsusi önəm daşıyır. Məsələn, Cüneyd-i Bağdadi deyirdi ki, təsəvvüfün əsas məqsədi məhz Tövhiddir. Təsəvvüfdə işlədilən "fəna" kimi anlayışlar başqa İslam elmlərinə qəribə gələ bilər, amma əslində "yox olmaq", "silinmək", "həlak olmaq" kimi mənalara işarə edən bu anlayışlar Tövhidin zahirdəki sadəliyindən daha dərinə getdiyini göstərir.

Tövhid Təkcə Büt Sındırmaqla Bitmir

Müasir müsəlman düşünürlər – xüsusilə Mevdudi, Seyyid Qutub kimi şəxslər – "Kəlimə-i Tövhid nədir?" sualını yenidən gündəmə gətirərək bu sadə baxışı sorğulamışlar. Onlara görə, əgər Tövhid sadəcə bütlərə sitayiş etməməkdən ibarət olsaydı, artıq bütlərin olmadığı müsəlman cəmiyyətlərində hər kəs kamil mömin olardı. Bu düşünürlər "İman nədir?" sualına cavab axtararkən başa düşüblər ki, İslamın düşməni sadəcə açıq-aşkar bütpərəstlik deyil. Onların baxışında Tövhid təkcə büt sındırmaqla yekunlaşmır və "Allah birdir" ifadəsi riyazi bir cümlə kimi anlaşılmamalıdır. Əgər məsələ sadəcə birliyi təsdiq etmək olsaydı, nə Həsəni Bəsri "Qədər Risaləsi"ni, nə Mevdudi "Dörd Termin"i, nə də Seyyid Qutub "Yoldakı İşarətlər"i yazardı. Bu əsərlərin hər biri göstərir ki, Tövhid çox daha dərindir (bu əsərlərdə olan xətaların üzərində dayanmayacağıq, çünki mövzumuz o deyil, sadəcə bildirmək istəyirik ki, tövhid o dərəcə dərin mənalı anlayışdır ki, bu kimi əsərlər tövhidi anlamaq üçün yazılıb).

İlk dövr müsəlman mütəfəkkirlər də anlayıblar ki, Tövhid sadəcə bir büt sındırmaq deyil, insanın həyatını kökündən dəyişdirən bir mövzudur. Həsəni Bəsri-nin "Qədər Risaləsi" məhz bu inamdan doğub – yəni insan qədər məsələsini anlamadan Tövhidi dərk edə bilməz. Bu baxımdan "Allah bizim həyatımıza qarışırmı?", "İnsan azaddırmı, deyilmi?" kimi suallar əslində Tövhid inancının bir davamıdır.

Tövhidin İki Cəbhəsi: Politeizm və Deizm

Tövhid mövzusunda mübarizənin iki əsas istiqaməti var:

1. Politeizmlə (çoxtanrılıqla) mübarizə. Bu daha sadə və ilk baxışdan görünən tərəfdir. Məkki müşriklərin çoxtanrılı inancı, bütlərin qırılması və insanın tək Allaha inanmağa çağırılması buna nümunədir. Mötəzilə kimi bəzi axımlar bu mərhələni uğurla keçdikdən sonra artıq işin bitdiyini, möminlərin bərabər olduğunu düşünmüşdülər.

2. Deizmlə mübarizə. Tövhid anlayışının daha incə və çətin tərəfi məhz burada başlayır. Deizm, Tanrının varlığını və birliyini qəbul edən, lakin insanla Tanrı arasında canlı bir bağ olduğunu ya başa düşməyən, ya da inkar edən baxışdır. Deistlər belə bir əlaqənin sadəcə insanın təxəyyülündə mövcud olduğunu iddia edirlər.

Deistlərin iddiasına görə, insan "Malik", "Rəhman" kimi sifətləri Tanrıya aid etməklə əslində öz dünyasını ucaldır və Tanrını insan obrazına salır. Bu da, onlara görə, əslində xristianlıqda olduğu kimi Tanrını insana bənzətmək və nəticədə "soyut bir büt" düzəltmək deməkdir. Deistlər deyirlər ki, bütləri rədd edənlər əslində bütlərin sifətlərini birləşdirib tək bir Tanrıya ötürürlər, amma onu hələ də insan kimi düşünməkdən qurtula bilmirlər. Çünki insanın təsəvvürü öz sərhədlərini aşa bilmir.

Tövhid inancı bu iki cəbhəyə qarşı cavabları verir. 

Tövhid və İslam Düşüncəsi

Tövhid: Sadəcə Allahın Təkliyi Deyil

Tövhid anlayışı dərin təhlilə ehtiyac duyur. Adətən, insanlar Allahın varlığına inandıqlarını deyir və bunun ardınca Onun tək olduğunu qəbul etdiklərini ifadə edirlər. Lakin bu, tövhidin yalnız zahiri tərəfidir. Əslində, tövhidə çatmaq üçün Peyğəmbərə iman zəruridir. Peyğəmbərsiz tövhid anlayışı tam və doğru başa düşülə bilməz.

Tövhid yalnız məntiqi bir fikir, riyazi bir prinsip deyil. Tövhid, eyni zamanda, insanın dünyanı, həyatı və özünü anlamasına yönəlik bir baxış bucağıdır. Məsələn, “lə iləhə illəllah” ifadəsi şirkə qarşı bir etirazdır. Allah Rəsulunun (sav) Kəbəni bütlərdən təmizləməsi, bu mübarizənin ən bariz nümunəsidir. Lakin burada da bir məsələ önə çıxır: Hətta cahiliyyə dövründə belə, Məkə qalasında Hənif adlanan, İbrahim dininə sadiq insanlar olmuşdur. Peyğəmbərimizin (sav) özü də heç zaman müşrik olmamışdır.

Müasir Antropologiya ilə Ziddiyyət

Bu kontekstdə müasir antropologiyanın yanaşması ilə İslam dünyagörüşü arasındakı fərq açıq-aşkar görünür. Müasir düşüncə insanın inkişaf tarixini maddi və mədəni tərəqqi ilə ölçür, Allah inancının da zamanla sadədən mürəkkəbə doğru dəyişdiyini iddia edir. Lakin müsəlman baxışına görə tövhid anlayışı insanın yaradılışı ilə birgə var olmuş və zamanla unudulmuşdur. Bu fikir, müsəlmanların dünyagörüşünə uyğun bir antropologiyanın yetərincə inkişaf etməməsinin də ciddi bir boşluq olduğunu göstərir.

Kəbə Fikri və Tarixi Başlanğıc

Hər bir müsəlmanın içində bir "Kəbə fikri" olmalıdır. Bu fikir, yer üzündəki ilk şəhəri, ilk insanı və ilk dəyəri təmsil edir. Adəmin (ə.s) ilk insan və ilk peyğəmbər olaraq Allahla münasibəti tövhidlə başlamışdır. Namazda Kəbəyə yönəlmək, bu ilkin başlanğıca və mərkəzə yönəlməkdir. Beləliklə, insan özünü tarixin tozundan, zəncirindən azad edir və mənəvi bir mərkəzə doğru yönəlir.

Allahın İradəsi və İslama Təslimiyyət

Allahın mütləq iradəsi, İslam inancının mərkəzində dayanır. Hər şey Onun iradəsi daxilində baş verir. Bu iradəyə inam isə sadəcə bir qəbul deyil, eyni zamanda bir təslimiyyətdir. Amma bu təslimiyyət hərəkətsizlik, biganəlik deyil — əksinə, bir başlanğıc nöqtəsidir. Bu imanla yola çıxmaq və məsuliyyət daşımaq deməkdir.

“Muhəmməd Rəsulullah”ın Yeri və Rolu

Tövhidə iman yalnız "Allah var" deməklə tamamlanmır. Allahın bizə nə demək istədiyini, necə yaşamağımızı istədiyini bizə Peyğəmbər tanıdır. Bu səbəblə, "Muhəmməd Rəsulullah" ifadəsi "Lə iləhə illəllah"la birgə olmalıdır. Fəlsəfi baxımdan ardıcıllıq Allah-Peyğəmbər şəklində olsa da, həyatımızda biz əvvəlcə Peyğəmbəri qəbul edirik, sonra Onun vasitəsilə Allahı tanıyırıq. Deməli, "yol Peyğəmbər, məqsəd Allahdır". İmanın ilk canlı nümunəsi, tərəddüdsüz iman edən şəxs Peyğəmbərdir.

Din, Həyat və Özünüdərk

Din, yalnız seçilmişlərə deyil, bütün insanlığa xitab edən bir sistemdir. Dinin böyüklüyü də məhz burada — "sadə insanlar dəyərsizdir" kimi iddiaları rədd etməsindədir. Din, həyatın və ölümün mənasını açıqlamağa çalışan və insanı bu suallar qarşısında yalnız buraxmayan bir sistemdir.

İnsanın özünü bilməsi və bəhanələrə sığınmaması lazımdır.“İnsan özünə qarşı şahiddir” (Qiyamət, 14). İnsan nə qədər müdafiə mexanizmi yaratsa da, içindəki həqiqəti tanıyan bir bəsirəti var. Bu da insanı həm sarsıdan, həm də oyadan bir prinsipi önə çıxarır.

Qədərə İman | İman Əsasları - 6

Anlaması Asan Olmayan Bir Həqiqət: Qədərə İman Məsələsi

İmanın əsas sütunlarından biri olan qədər məsələsi tarix boyu daim müzakirə olunmuş, anlaşılması çətin mövzulardan biri kimi qalmışdır. Məsələnin dərinliyi, Allahın sonsuz elmi ilə insanın məhdud biliyi arasındakı fərqdən qaynaqlanır. Sonsuz elm sahibinin yaratdıqlarını, onların səbəblərini və nəticələrini tam olaraq dərk etmək insana nəsib deyil. Lakin bu, bizə imanın digər əsaslarında da rast gəlinən bir haldır – hər şeyi mükəmməl anlamadan iman etmək. Qədərə iman da belədir. Qurani-Kərim və sünnət bu məsələdə bizə müəyyən sərhədlər və prinsiplər təqdim edir. Bu çərçivədə qurulan bir iman isə düzgün və sağlam bir iman anlayışı deməkdir.

Qədər məsələsi, İslam düşüncə tarixində fikir ayrılıqları və azğınlıqların ən çox yaşandığı sahələrdən biridir. Əhli Sünnənin – yəni İslamın əsas yolunun – xaricində qalan firqələrin (Mürciə, Mötəzilə, Xaricilər, Şiə və onların müasir formaları) demək olar ki, iki əsas nöqtədə ortaq qırılma nöqtələri olub: səhabə anlayışı və qədər mövzusu. Bu da göstərir ki, səhabə ilə bağlı qüsurlu baxış zamanla qədər inancında da sapmalara səbəb olmuşdur.

Bu mövzunun çətinliyi, ona dair sualların bolluğunda da özünü göstərir. Hər zaman, xüsusilə də böyük hadisələrdən sonra – məsələn, zəlzələlərdən sonra – qədərə dair suallar ön plana çıxır. İnsanlar “bu niyə baş verdi?”, “əgər bu qədər idisə, niyə tədbir almalı idik?” kimi suallarla qarşı-qarşıya qalır. Bəzən bu suallar sadəcə maraqdan doğur, bəzən isə tarixdən gələn köhnə mübahisələrin təkrarı olur.

Qədərə İmanı Anlamağın Yeddi Əsas Başlığı

Bu çətin və incə mövzuya aydınlıq gətirmək üçün onu yeddi əsas başlıqda toplamaq mümkündür:

1. Qəza və qədər nədir?

2. Qurani-Kərim bu mövzuda nə deyir?

3. Hədislərdə qədər necə izah olunur?

4. Səhabələr qədər inancını necə anlayıb və necə çatdırıblar?

5. Qədərə iman etmənin əsas şərtləri hansılardır?

6. Mənim qədər inancım doğrudurmu, bunu necə anlayım?

7. Qədərə inanmağın mənə hansı faydaları vardır?

Qəza və Qədər Nədir?

Qədər – sözlük mənasında “ölçü”, “müəyyənləşdirmə” deməkdir. Dini termin olaraq isə – Allahın əzəli elmi ilə hər şeyi əvvəlcədən bilməsi, hər bir şeyin yerini, zamanını və xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirməsidir. Yəni, Allahın hər şeyi əvvəlcədən bilməsi və onu yazması.

Qəza isə, həmin yazılmış olan şeylərin zamanı gəldikdə həyata keçməsidir. İmam Maturidi (r.h) bu fərqi belə açıqlayır: qədər layihədirsə, qəza onun gerçəyə çevrilməsidir. İmam Əşari isə bu ikisinin yerini dəyişdirərək izah edir. Qısacası, qədər – Allahın planıdır, qəza – o planın reallaşmasıdır. Burada insanın iradəsinin də müəyyən bir rolu olduğu unudulmamalıdır.

Qədərə İman və Tövhid

Qədərə iman, əslində tövhid inancının bir parçasıdır. Tövhid – Allahın yaratmasına, idarə etməsinə və yaşatmasına şəriksiz inanmaqdır. Bütün bu sahələr də birbaşa qədər anlayışı ilə əlaqəlidir. Tarix boyu qədər məsələsində yaşanan azğınlıqlar da məhz tövhid anlayışındakı çatlamalardan qaynaqlanmışdır.

Məsələn:

• Mötəzilə: İnsanın əməllərini Allah yox, insan özü yaradır.

• Qədəriyyə: İnsan öz taleyini özü yazır, Allah nə edəcəyimizi əvvəlcədən bilmir. (Bu, ifratdır.)

• Cəbriyyə: İnsan heç bir seçimə malik deyil, tamamilə taleyin əlindədir. (Bu, təfritdir.)

• Əhli Sünnə: İnsan seçir və seçimindən məsuldur. Lakin yaradan – Allahdır.

Allahın Sifətləri İşığında Qədər

Qədər anlayışını düzgün başa düşmək üçün Allahın bəzi sifətlərini dərindən düşünmək lazımdır: Elm, İradə, Qüdrət və Təkvin.

• Elm: Allah hər şeyi bilir. Keçmişi, bu günü və gələcəyi eyni anda görür.

• İradə: Allah istəmədikcə heç nə baş verməz.

• Qüdrət: Allah istəməsə, heç bir qüvvə heç nə edə bilməz.

• Təkvin: Yaradan yalnız Allahdır. Hər şeyin meydana gəlməsi Onun təkvin sifəti ilədir.

Bu sifətlər çərçivəsində qədər anlaşıldıqda həm tövhid qorunur, həm də sağlam bir qədər anlayışı formalaşır.

Allahın Yazısı və Qulun İradəsi

Allah hər şeyi bilir, diləyir, gücü yetir və yaradır. Amma bu, insanın seçimini, iradəsini ortadan qaldırmır.

• Allahın yazısı insanı məcbur etmir.

• Yazılmış olması, insanı məsuliyyətdən azad etmir.

• Biz etdiyimizə görə yazılmışıq, yazıldığına görə etmirik.

• Yazı ilə iradə bir-birinə zidd deyil, əksinə, uyğundur.

• İmtahan və məsuliyyət, iradəmizin olmasının sübutudur.

• Bizim cəhd və səylərimiz boşuna deyil.

Əslində qədər və iradə bir-birinə qarşı duran deyil, bir-birini tamamlayan anlayışlardır. Məhz bu dərin həqiqəti dərk etdikdə, qədərə iman həm ağlı, həm qəlbi rahatladan bir inanca çevrilir.

Qədərin İki Növü: İzdırari və İxtiyari

Qədər anlayışı mahiyyət etibarilə iki əsas qola ayrılır: biri insanın heç bir seçim haqqının olmadığı sahələrlə bağlıdır, digəri isə insanın öz iradəsi ilə etdiyi seçimlərlə.

1. İzdırari Qədər: Bu növ qədərə aid məsələlərdə bizim seçim haqqımız yoxdur. Məsələn: hansı ailədə, hansı millətdə, hansı coğrafiyada doğulacağımız, cinsiyyətimiz kimi mövzular bizə əvvəlcədən Allah tərəfindən müəyyən olunub. Biz bu məsələlərə müdaxilə edə bilmədiyimiz üçün, bu barədəki hesabat da fərqli olacaq. Belə məsələlərə görə insan günahkar sayıla bilməz. Axirətdə bu cür qədərlərin hikmətini yalnız Allahdan öyrənəcəyik.

2. İxtiyari Qədər: Bu isə bizim seçimlərimizə aid olan qədərdir. Allah burada bizə iradə verib və nə etdiyimizdən məsul tutmuşdur. Bir insan bir günah işləyəndə "Allah belə yazıb" deyə məsuliyyətdən qaça bilməz. Bu, həm dini baxımdan, həm də əxlaqi baxımdan doğru deyil. Çünki bizə iradə verilmişdir və bu iradənin nəticəsi olaraq etdiklərimizə görə cavabdehik.

Qurani-Kərimdə Qədər

Qurani-Kərimdə qədər məsələsi geniş yer tutur. Bəzi ayələrdə iman əsasları sadalanarkən (məsələn: Bəqərə 177, 284-285; Nisa 136) "qədərə iman" ayrıca qeyd olunmasa da, bu onun əhəmiyyətsiz olduğunu göstərmir. Əksinə, Quranda açıq şəkildə "qədərə iman gətirin" deyilməsə də, yüzlərlə ayə qədərə imanı və onun təzahürlərini təsvir edir. Necə ki, "tövhid" sözü Quranda keçməsə də, bütün Qurani-Kərim boyu Allahın təkliyindən və birliyindən bəhs olunur, qədər də belədir.

Qurani-Kərimin özünəməxsus bir üslubu var: bəzi mövzuları dolayısıyla bəyan edir, bəzi izahları isə Peyğəmbərin (s.a.s) şərhlərinə buraxır. Biz iman əsaslarını yalnız ayələrə baxaraq deyil, Peyğəmbərin (s.a.s) izahları çərçivəsində anlamalıyıq.

Allahın elm və iradə kimi sifətləri ilə bağlı olan onlarla ayə var ki, bunlar birbaşa qədər anlayışını izah edir. Məsələn, Hədid surəsinin 22-23-cü ayələrində belə buyurulur:

"Yer üzündə və sizin başınıza gələn elə bir müsibət yoxdur ki, Biz onu yaratmamışdan əvvəl bir kitabda (Lövh-i Məhfuzda) yazılmış olmasın. Həqiqətən, bu, Allah üçün asandır. Allah bunu ona görə bildirir ki, əlinizdən çıxana görə kədərlənməyəsiniz və sizə verilənə görə təkəbbürlənməyəsiniz."

Bu ayələr qədərin varlığını və Allahın hər şeyin üzərində hökm sahibi olduğunu açıq şəkildə ortaya qoyur.

Quranda "qədər", "qədr", "qadir", "təqdir" kimi söz köklərindən onlarla ifadə keçir. Məsələn, Qədr surəsi, Allahın "əl-Qadir" ismi kimi. Bu terminlər "ölçü", "qərar", "nizam", "qanun" mənalarını verir. Quranda təqribən 30-a yaxın ayədə qədərlə bağlı açıq və ya dolayı mesajlar var (məsələn: Əhzab 38; Ənfal 42; Qəmər 49, 52; Hədid 22-23; İnsan 30; Tövbə 51 və s.).

Xüsusilə Qəhf surəsinin 24-cü ayəsində deyilir:

"Heç bir şey barəsində, 'mən bunu sabah edəcəyəm' – demə, ancaq 'inşəAllah' de."

Bu ayə Musa (ə) ilə Xızırın səyahəti fonunda keçir və bu səyahət bir növ qədərin təcəllilərinə dair simvolik bir dərsdir. Gəminin zədələnməsi, uşaq hadisəsi və divarın düzəldilməsi bu mənada tam bir "qədər hekayəsidir".

Qəmər surəsinin 49-52-ci ayələrində də buyurulur:

"Həqiqətən, Biz hər şeyi bir qədər ilə yaratmışıq... Onların etdiyi hər şey kitabda yazılmışdır."

Bu, qədərin həm ilahi elm, həm də yazılı qayda olduğunu bildirir.

Hədislərdə Qədər

Hədislərdə qədər anlayışı son dərəcə açıq və izahlı şəkildə təqdim olunur. Təxminən 80-ə yaxın hədis qədər haqqında birbaşa danışır və bu hədislər üç əsas məqamı önə çıxarır:

1. Qədərə İmanın Mənası: Bir hədisdə Peyğəmbər (s.a.s) belə buyurur:

"Başına gələcək bir şeyin mütləq gələcəyinə, gəlməyəcək bir şeyin də heç vaxt gəlməyəcəyinə inanmadıqca, imanın ləzzətini tapa bilməzsən." (Əbu Davud, Tirmizi)

Allah ilk olaraq "qələm"i yaratmış və qiyamətə qədər baş verəcək hər şeyi yazmışdır. Bu, qədərə imanın əsas təməllərindəndir.

2. Qədər və Əməl: Bir gün səhabə soruşur: "Əgər hər şey yazılıbsa, o zaman biz niyə əməlimizi davam etdirək?" Peyğəmbər (s.a.s) belə cavab verir:

"Hər kəs üçün hansı yolla gedəcəksə, o yol ona asanlaşdırılar." (Buxari, Müslim)

Bu, insanın məsuliyyətini ortadan qaldırmır, əksinə hər kəsin öz seçimi ilə o yol üzrə getdiyini izah edir.

3. Qədər Barəsində Müzakirə: Tirmizi rəvayət edir ki, bir gün Peyğəmbər (s.a.s) məsciddə qədər barədə mübahisə edən səhabələri gördü və qəzəbləndi:

"Siz bunun üçünmü əmr olunmusunuz? Sizdən əvvəlkiləri də məhz bu mübahisələr məhv etdi."

Bu xəbərdarlıq əsassız və nəticəsiz mübahisələrdən çəkinməyi, lakin hikmət axtarışına davam etməyi tövsiyə edir.

Səhabənin Qədər Anlayışı

Səhabələr qədər məsələsini təmkinli və təslimiyyətlə izah edirdilər. Tabiindən olan Abdullah ibn Deyləm qədərlə bağlı şübhə edənlərlə qarşılaşdıqda Mədinəyə gedərək dörd böyük səhabədən bu məsələni soruşur və hamısından eyni cavabı alır:

"Qədərə iman etmədikcə, sənə yazılanın səni tapacağını, yazılmayanın isə səni tapmayacağını bilmədikcə Allah sənin əməlini qəbul etməz. Bu inancdan başqa bir inancla ölsən, cəhənnəmə gedərsən." (Übeyy ibn Ka'b, İbn Məsud, Hüzeyfə, Zeyd ibn Sabit)

Hz. Ömər ilə Əbu Ubeydə arasında Şam yolunda baş verən məşhur söhbət də qədər anlayışının gözəl izahıdır. Vəba yayıldığı üçün Şama girməyən Hz. Ömərə, Əbu Ubeydə soruşur:

"Sən Allahın qədərindənmi qaçırsan?"

Hz. Ömər cavab verir: "Bəli, Allahın bir qədərindən digər qədərinə qaçıram."

Qədərə İman Etməyin Əsas Şərtləri

Tam mənasıyla doğru və sağlam bir qədər inancı üçün bu prinsiplər əsasdır:

1. Qədəri, səhabə kimi saf və təslimiyyətlə anlamağa çalışmaq.

2. Allahın ədalətini əsas almaq. Qədər – ədalətin bir təzahürüdür.

3. Qədərə görə Allahı günahlandırmaq fikrindən uzaq durmaq.

4. Günah və səhvlər üçün qədər bəhanəsinə sığınmamaq.

5. İnsanın iradəsinin məhdud və nisbətən təsirli olduğunu dərk etmək.

6. İnsanın iradəsinin Allahdan asılı olduğunu, Onun icazəsi çərçivəsində gerçəkləşdiyini qəbul etmək.

7. Tədbir görmək məsuliyyətimizi unutmayaraq, nəticənin Allahın təqdiri olduğunu bilmək.

8. Qədərdə yazılan hər şeyin bir hikmətinin olduğuna, ama Allah'ın hikmətindən burada (dünyada) sual edilməyəcəyinə inanmaq. Təbii ki, axirəttə maraq etdiyimiz məsələləri soruşa bilərik.

Qədərə İmanın Həqiqi Mahiyyəti

Qədər məsələsinə doğru baxış yalnız bir inanc bəyanı ilə kifayətlənmir; bu, həyatın axışına baxış tərzidir. İnsan həm verilənlərə, həm verilməyənlərə, həm verilib alınanlara, həm də alınıb verilənlərə qəlbən razılıq göstərməyi öyrənməlidir. Səbəblər dairəsində səylə çalışmaq vacibdir, ancaq nəticəni Rəbbimizin təqdirinə buraxmaq əsas prinsipdir. Məsələn, evlilik üçün çalışmaq təbiidir, amma nəticə alınmasa belə qəlbdə narazılıq deyil, rıza olmalıdır. Xəstəlikdə müalicə yolları axtarılmalı, övlad arzusu ilə halal vasitələrə əl atılmalıdır. Ancaq bütün bu səylərin sonunda qəbul ediləsi həqiqət budur: “Təqdir təqdirini edər və hikməti zamanla aşkar olar.” Axirətdə Rəbbimiz bizə yaşadığımız və yaşamadığımız bütün hadisələrin arxasındakı hikməti göstərəcək.

Sağlam Qədər İmanının Ölçüsü Nədir?

Qədərə düzgün və sağlam şəkildə iman edib-etmədiyimizi anlamaq üçün özümüzü yoxlaya bilərik:

• Heç bir günahımı və ya səhvimi qədərin üzərinə atmıram, məsuliyyəti başqasına yükləmirəm.

• Məsul şəxslərin laqeydliyini qədərlə əsaslandırmıram. (Məsələn, bir zəlzələdən sonra “Qismət bu imiş” deyərək məsuliyyətsizliyi ört-basdır etmirəm.)

• Allahın ədalətindən və Qiyamətdə qurulacaq haqq-hesabdan zərrə qədər şübhə etmirəm.

• Bilirəm ki, Allah etdiyi işlərdən sorğuya çəkilməz, ancaq bəndələr Onun qarşısında cavab verəcəklər.

• İnsana verilmiş iradənin məhdud və cüzi olduğunu qəbul edirəm.

• Bu iradənin Allahdan müstəqil olmadığını, Onun iradəsinə zidd işləyə bilməyəcəyini anlayıram.

• Bütün tədbirlər görülsə belə, nəticənin Allahın təqdirinə görə dəyişə biləcəyini qəbul edir, amma yenə də tədbiri əldən vermirəm.

Bu cür bir mövqe bizə qədər inancımızın nə dərəcədə sağlam və Qurani olduğunu göstərə bilər.

Qədərə İmanın Faydaları

Qədərə iman insan həyatında bir çox cəhətdən təsəlli və möhkəmlik mənbəyidir. Qurani-Kərimdə və Sünnədə bu inancın faydaları açıq şəkildə göstərilir:

• Həqiqi imanın dadı hiss olunur.

• Kədər və üzüntü azalar, ürək dinclik tapar.

• Hər çətinliyə qarşı içində bir güc hiss edərsən.

• Bu inanc özü-özlüyündə bir rəhmətdir.

• Əlindən çıxana görə dərd çəkməzsən. (Hədid, 23)

• Əldə etdiyin nemətlərlə təkəbbürə qapılmazsan. (Hədid, 23)

Belə bir baxışla qədər artıq passiv bir təslimiyyət deyil, fəal bir rıza halına çevrilir. Bu isə insanı dünya həyatında möhkəm dayanan bir möminə çevirir.

Qədər və Əməl Arasındakı Tarazlıq

Rəsulullah (s.ə.s)-ə cənnətlik və cəhənnəmliklərin əvvəlcədən bəlli olub-olmadığı sual veriləndə, bu vəziyyətin insanın əməl etməsinə necə təsir edəcəyi də soruşulmuşdu. Cavab isə çox hikmətli idi: “Hər kəs nə üçün yaradılıbsa, ona doğru yönləndirilər. Kim hansı iş üçün yaradılıbsa, o ona asanlaşdırılar. Elə isə siz əmələ baxın.” (Buxari)

Bilinməyən bir şeyin arxasınca düşmək yerinə, bizə verilmiş cüzi iradə daxilində səmimi və faydalı əməllər görmək vacibdir.

Qədərə iman yalnız bir etiqad maddəsi deyil, həyatın bütün mərhələlərində insanın Allaha olan bağını möhkəmləndirən bir ruh halıdır. Bu məsələ Allahın elm, iradə, qüdrət və yaratma sifətləri çərçivəsində, tövhid inancının təməl dayağı olaraq, Qur’an və Sünnəyə əsaslanan, səhabə anlayışına uyğun bir şəkildə dərk edilməlidir. İnsana verilən cüzi iradə nə nəzərə alınmaz, nə də ifrata varılaraq unudular. Həyatda qarşılaşdığımız hadisələr qarşısında həm tədbirli olmaq, həm də nəticəyə rıza göstərmək qədər inancının əsasını təşkil edir. Bu isə, insana yalnız bir iman ləzzəti deyil, həm də həyatın bütün çətinliklərinə qarşı ruhani bir dayaq verir.

Axirətə İman | İman Əsasları - 5

Qurani-Kərimin Üç Əsas Mövzusu və Axirətə Dair Dərdlərimiz

Qurani-Kərimin məzmununu üç əsas sütun ətrafında toplamaq olar: Tövhid (Allahın birliyi), Nübuvvət (peyğəmbərlik) və Həşr (dirilmə). Bunlardan Həşr, yəni qiyamətdən sonra həyat, insanın axirətə olan inancı ilə bağlıdır. Bu sahə tək bir mövzu ilə bitmir; əksinə, yüzlərlə məsələni əhatə edir: xəstəlikdən ölümə, qəbirdən bərzəx həyatına, sura üfürülmədən qiyamət səhnələrinə, oradan məhşərə, hesaba çəkilməyə, mizan və sirat körpüsünə, nəhayət, cənnət və cəhənnəmə qədər uzanan geniş bir zəncirdir. Axirətə dair bu mərhələlərin dərindən öyrənilməsi, axirət inancının zehnimizdə köklənməsi üçün vacibdir. 

Quranda Dünya və Axirət Tarazlığı

Qurani-Kərimdə axirətə imanla bağlı yüzlərlə ayə var. Bu ayələr yalnız xəbər vermir, həm də bizi bir düşüncə tarazlığına dəvət edir. Maraq doğuran bir məsələ də budur ki, Quranda “dünya” və “axirət” sözləri bərabər – hər biri 115 dəfə keçir. Bu tarazlıq, həm Qurani-Kərimin ilahi qaynaq olduğunu göstərir, həm də bizə həyatda nəyin harada durduğunu izah edir.

Quranda dünya və axirət haqqında bəzi təsnifatlar belə verilir:

• Dünya: Səfər yurdu – Axirət: Məskən yurdu

• Dünya: Azuqə yeri – Axirət: Daimi yurd

• Dünya: İmtahan meydanı – Axirət: Mükafat yurdu

• Dünya: Savaş yeri – Axirət: Qənimət yurdu

• Dünya: Günahkarların məkanı – Axirət: Müttəqilərin yurdu

Bu müqayisələr bizə göstərir ki, dünya həyatının müvəqqəti çətinliklərinə qapanmamaq üçün axirətə dair təsəvvürümüzü gücləndirməliyik. Səhabələr bu anlamı həyatlarına o qədər yeritmişdilər ki, bir dərdləri vardı: axirət dərdi.

Rəsulullah (s.ə.v.) buyurur:

“Kimin dərdi tək bir dərd olarsa – yəni axirət dərdi – Allah onun dünya və axirətlə bağlı bütün işlərini yoluna qoyar. Amma kim dərdlərini çoxaldarsa, Allah onu dünya vadilərindən hansında məhv olsa, umurunda olmaz.” (Hakim, 7934; Beyhəqi, Şuabu’l-İman, 1744)

Bu, başqa cür belə də açıqlana bilər:
“Dərdi dünya olanın dərdi çox olar, dərdi axirət olanın himməti böyük olar.”

Əgər biz axirətə dair həsrətimizi artırsaq, bu gün bizi sıxan ailə, iş və başqa dünyəvi dərdlər gözümüzdə kiçilər. Amma bu həsrət yoxdursa, həyatın hər detalı bizə yük olar.

Ümmətin Üç Böyük Dərdi və Onun Üç Dərmanı

Bu gün fərdi, ailəvi və cəmiyyət səviyyəsində saysız dərdimiz var. Amma bunların içində üç böyük dərd xüsusi yer tutur – və hər üçü də əslində axirətə olan münasibətimizlə əlaqəlidir:

1. Dünyəviləşmə – Axirəti əsas tutmaq əvəzinə, dünyanı mərkəzə almaq. Bu, dünyadan əl çəkmək deyil, sadəcə axirəti unutmaqdır.

2. Dəyərlərin tərsinə çevrilməsi – Allah və Rəsulunun (sav) qoyduğu dəyərlər sıralamasını alt-üst etmək. Əsas dəyərləri kənara atıb, boş və süni dəyərlərə önəm vermək.

3. Duyarsızlaşma – Başqasının dərdinə biganə qalmaq, "mənə nə" düşüncəsi ilə hərəkət etmək. Əmr bil-məruf və nəhy ənil-münkər kimi ictimai məsuliyyətlərdən yayınmaq.

Bu üç böyük problemin üç əsas dərmanı da var – və bunların da kökü axirət şüurundadır:

1. Uxrəviləşmək – Yəni axirəti mərkəzə alaraq yaşamaq. Həyatın mərkəzində dünya yox, axirət olmalıdır.

2. Ülviləşmək – Yəni uca olana yönəlmək, ali məqsədlər üçün yaşamaq. Dəyərlər sistemimizi ucaldaraq, mənəviyyatla yoğrulmaq.

3. Umranlaşmaq – Yəni duyarsızlığın əvəzinə cəmiyyət qurmaq, mədəniyyət inşa etmək idealını yaşatmaq. İslam mədəniyyətini sevda halına gətirən insan, kiçik dərdləri unudar.

Bütün bunların başlanğıcı bir yerdə toplanır: axirət dərdini dərk etmək. Bu dərdə sahiblənməyən bir ümmətin bu dünyadakı imtahanları keçməsi də çətindir, axirətə hazırlaşması da.

Sahabənin Vicdan Aydınlığı və Hesab Hissiyyatı

Sahabələrin həyatında axirətə iman yalnız nəzəri bir anlayış deyildi. Onlar daha dünyada ikən özlərini qiyamət günü məhkəməsindəki kimi sorğu-suala çəkirdilər. Bu da Peyğəmbərimizin (s) tərbiyəsi ilə qəlblərində formalaşan “aydın vicdan”ın nəticəsi idi. Hədis kitablarında qeyd olunan sərt cəza halları – oğurluq, zina, böhtan, içki kimi – tarixdə nadir hallarda tətbiq olunmuşdur. Çünki insanların çoxu günahını gizlətmək əvəzinə, heç kim bilməsə belə, özü gəlib etiraf edirdi: "Ey Allahın Elçisi, məni təmizlə!" – deyə könüllü olaraq cəza istəyirdilər. Bu cür davranış yalnız axirətə həqiqi mənada inanan bir qəlbdən doğa bilərdi.

Buna qarşılıq, bu gün zəlzələ, fəlakət və ictimai fəsadların səbəbləri ilə bağlı heç kim çıxıb “günah mənimdir” demir. Hər kəs məsuliyyəti başqasının üzərinə atmağa çalışır. Çünki axirət hesabı, qəlbdə sarsıdıcı bir həqiqət kimi yaşamır. Halbuki Allah Rəsulu (s), Huneyn qənimətləri zamanı bir tük qədər belə ictimai maldan haqsız istifadə edən insanın axirətdə bunun hesabını verəcəyini söylədikdə, səhabələr heç bir təzyiq olmadan qəniməti geri qaytardılar. Bu, o iman gücünün göstəricisidir.

Elə bu inanc sayəsində bəzi səhabələr döyüşdə qənimət ümidi ilə deyil, şəhidlik arzusuyla irəli atılırdı. Yaxud Fironun sehrbazlarının hekayəsində olduğu kimi, təkcə bir möcüzəni görmək yetirdi ki, elmsiz bir qövm iman gətirib canlarını qurban versin. Çünki axirət onlara ən yaxın həqiqət olmuşdu.

Axirətə İmanın Müxtəlif Səviyyələri və “Yəqin” Anlayışı

Zamanımızda insanlar arasında axirətə iman məsələsinə yanaşmaları beş əsas qrupa bölmək mümkündür:

1. Heç yoxmuş kimi yaşayanlar – Həyatı yalnız dünyadan ibarət sananlar.

2. Var kimi qəbul edən, amma ciddiyə almayanlar – Axirət haqqında bilgiləri var, amma qəlbdə ciddiyyət yoxdur.

3. Yüngülə alanlar – "Allah bağışlayandır" deyə günahları rahatlıqla işləyənlər. Halbuki səhabələr cənnətlə müjdələndikləri halda belə itirmək qorxusuyla yaşayırdılar.

4. Yanlış anlayanlar – "Cəhənnəm bizə bir neçə gün toxunar", "Biz seçilmiş ümmətik", "Filan şeyxi tanıyırıq, o bizə şəfaət edər" kimi xam ümidlərə qapılıb özlərini təhlükəsiz sananlar.

5. Axirəti dərd edənlər – Həqiqi möminlər bu qrupdadır. Hər davranışda axirətə hesab verəcəklərini düşünən, hər halıyla bu hissiyyatı daşıyanlar.

Bu beş yanaşmadan bizdən istənilən isə beşincisidir. Bu isə “yəqin” adlı bir keyfiyyətlə mümkündür.

Yəqin – şəkk və tərəddüdün qəlbdən silinməsi, qəti bir inancla sakitləşməkdir. Həzrət Əlinin (r.a) gözəl bir sözü var: “Qeyb pərdələri açılsa, mənim yəqinim artmaz.” Bu, elə bir qəlb duruluğudur ki, gerçək həqiqətlər açıq şəkildə görünür.

Yəqinin üç əsas mərhələsi var:

• İlməl-yəqin: Bilərək inanmaq. Təfəkkür, təbiətə baxmaq, Quran oxumaqla əldə olunan imani anlayış.

• Aynəl-yəqin: Gözlə görər kimi inanmaq. Gerçəkliyi görürmüşcəsinə inanmaq.

• Haqqal-yəqin: Həqiqətin içində olmaq. Dəniz haqqında eşitmək – ilməl-yəqin, onu görmək – aynəl-yəqin, içində üzmək – haqqal-yəqin.

Peyğəmbərlər və səhabələr çox vaxt bu yəqinin ən yüksək mərtəbələrini yaşamışlar. Bizdən isə ən azından ilməl-yəqinlə, yəni heç bir şübhə daşımadan inanmaq və bu imanı həyatımıza tətbiq etmək tələb olunur.

Peyğəmbərimiz (s) belə dua etmişdi: “Allahım! Mənə elə bir yəqin ver ki, ondan sonra küfr olmasın.” Bu, imanın əldə edilməsinin kifayət etmədiyini, sonadək qorunmasının vacibliyini göstərir.

Axirətə İmanın İnsana Qazandırdıqları

Gerçək bir iman insana altı mühüm hədiyyə qazandırır:

1. Fitrətlə uzlaşma – İnsanın daxilindəki qarışıqlıq aradan qalxır.

2. Həyata mənəvi məna qazandırır – Ölüm də, həyat da anlamsız olmur.

3. Ümid verir – Çətinliklərə qarşı yaşamaq gücü verir.

4. Səbir və dayanıqlıq bəxş edir – Xüsusilə bəlalar zamanı insanın sarsılmamasını təmin edir.

5. Əxlaqı və ictimai ədaləti gücləndirir – Haramdan çəkinmək, haqqı yerinə qoymaq hissiyyatı artır.

6. İnsanı əsl yurda hazırlaşdırır – Dünyaya bağlılıq azalır, axirətə yönəlmək baş verir.

Dünya Sevgisi və Ölüm Qorxusu: Bir Tənəzzülün Əlamətləri

Allah dünya nemətlərini həm sevdiklərinə, həm sevmədiklərinə verir. Amma din və hidayət yalnız seçdiklərinə verilir. Peyğəmbərimiz (s) buyururdu: “Qulun qəlbi doğru olmadıqca, imanı da doğru olmaz! Qulun dili doğru olmadıqca da qəlbi də doğru olmaz!” Dil müsəlmanlığı – davranış və danışıqda dürüstlük; qəlb müsəlmanlığı – iç dünyada səmimiyyət deməkdir.

Sahabələr bu həssaslığı həm şəxsi həyatlarında, həm də ictimai sahədə qoruyurdular. Dövlət malına, zamana, vəzifəyə qarşı mütləq ədalətlə yanaşırdılar. Hz. Ömər’in, bir qapıdakı şamı dövlətdən, digərini şəxsi işləri üçün yandırması kimi nümunələr bu şüurun ən gözəl təcəssümüdür.

Bu gün isə halal-haram ayırımı bulanıqlaşıb. İnsanlar haramla əldə etdiklərini xeyrə sərf etməklə təmizlənəcəyini düşünür. Halbuki Allah pislikləri pisliklə deyil, yalnız xeyirlə silər.

Peyğəmbərimiz (s) bir hədisində ümmətin çoxalacağını, amma dəyərsiz bir yığına çevriləcəyini xəbər verir. Bunun səbəbi “vəhn” adlanan bir haldır: dünyaya sevgi və ölüm qorxusu. Bu hal bizi zəiflədir və qəlbləri boşaldır. Halbuki səhabələr üçün ölüm – əbədi həyata açılan qapı idi.

Əməli Yanaşmalar

Axirət dərdi daşıyan bir insan, dünyanın dərdlərini kiçik görməyə başlayır. Ölümü arzulamaq isə doğru deyil. İslam həyatı qorumağı əsas tutur. Amma ölümə hazır olmaq, onu bir reallıq kimi qəbul etmək və qəbir arxası üçün çalışmaq da imanın tələblərindən biridir.

Dünyəvi vəzifələrdə çalışan biri olaraq vaxtdan, vəzifədən, imkanlardan sui-istifadə etməmək, hətta geridə qalmış haqsızlıqları belə mümkün qədər düzəltməyə çalışmaq – bu da axirətə inanan bir insanın davranışı olmalıdır.

Son olaraq, ümidlə qorxu arasında yaşamaq – yəni rəhməti ummaqla yanaşı, ilahi hesabdan qorxmaq – bir möminin qəlbindəki ən sağlam tarazlıqdır. Ümid tərəzisi biraz üstün olsa da, qorxu da həmişə diri qalmalıdır. Çünki axirət yaddan çıxanda, hər şey məna və ölçüsünü itirir.

Mələklərə İman | İman Əsasları - 4

Mələklərə İman: Unudulmuş Bir Həqiqət

Allaha, peyğəmbərlərə və kitablara iman məsələlərini artıq müzakirə etmişdik. İndi isə altı əsas iman prinsipi arasında yer alan, lakin təəssüf ki, gündəmimizdə ən az yer alan bir mövzuya – mələklərə imana keçirik. Maraqlıdır ki, axirətə və qədərə iman mövzuları müzakirə edildiyi halda, mələklərə iman çox vaxt diqqətdən kənarda qalır. Halbuki bu məsələ, gündəmimizin mərkəzində olmalı, iman şüurumuza yön verməli olan bir mövzudur.

Aparılan müşahidələrə görə, insanları ən çox maraqlandıran mövzulardan biri qədərə imandır. Lakin mələklərə iman məsələsinə gəldikdə, çox az sual verilir. Bunun bir səbəbi də, mələklərə inandığını deyən insanların belə, bu imanla bağlı kifayət qədər fərqindəlik yaşamamasıdır. Halbuki mələklərlə olan münasibətimiz hər an, hər yerdə davam edir və həm dünyada, həm də axirətdə bu əlaqə qırılmayacaq. Rəsulullah (s.a.s.) bizə bildirir ki, elmi məclisləri əhatə edən mələklər var, bizim üçün dua edən, istiğfar edən mələklər var. Amma bütün bu məlumatlara baxmayaraq, mələklərə iman məsələsi bir çox möminin həyatında layiq olduğu yerə sahib deyil.

Varlığın Mahiyyətinə Görə Təsnifi

Varlıq aləmini mahiyyətinə görə beş əsas kateqoriyaya ayırmaq mümkündür. Bəzi terminlər yeni görünsə də, anlayış olaraq qədim mənbələrə əsaslanır:

1. Nurani Varlıq – Yəni mələklər. Məhz bu mövzu üzərində dayanırıq.

2. Ruhani Varlıq – Əksər alimlərə görə mələklər bu qisimə də aiddir, lakin şəhidlər, Həzrət Xızır və İsa (ə.s.) kimi ölümündən sonrakı həyatı fərqli izah edilən şəxslər də bu qisimdə qiymətləndirilə bilər.

3. Narani Varlıq – Alovdan yaradılmış cinlər və şeytanlardır. Bu bizim mövzumuz xaricindədir.

4. Məsumi Varlıq – Peyğəmbərlər. Topraqdan yaradılıb bəşər olsalar da, ismət sifətinə sahib olduqları üçün fərqlidirlər. Vəfat etdikdən sonra da bədənləri çürüməz, salavatlara cavab verərlər.

5. Cismani Varlıq – Bədən sahibi olan biz insanlar.

Bu beş kateqoriya içində bu günkü mövzumuz nurani varlıqlar – mələklərdir. Bu mövzu Quranda, hədislərdə və İslam irsində geniş şəkildə işlənmiş, dərinlikli izahlarla zəngindir.

Mələklərin Mahiyyəti

Mələklərlə bağlı Qurandan və səhih hədislərdən əldə etdiyimiz əsas məlumatlar bunlardır:

• İnsandan əvvəl yaradılmışlar. Adəmin yaradılışına şahid olmuş, ona səcdə əmrini almış varlıqlardır.

• Nurdan yaradılmışlar. Quranda bu birbaşa deyilməsə də, səhih hədislərdə açıq şəkildə ifadə olunur.

• Fərqli şəkillərə girə bilirlər. Quranda mələklərin insan surətində göründüyü hallar çoxdur.

• Müəyyən vəzifələri var və ondan kənara çıxmazlar. İradə və şüur sahibidirlər, lakin bu, insan iradəsi kimi sərbəst deyil.

• Yalnız ibadət və itaətlə məşğuldurlar.

• Onların cinsiyyəti yoxdur. Nə kişi, nə qadın. Quranda bu açıq şəkildə ifadə olunur.

• Yeməzlər, içməzlər.

• Yuxu, yorğunluq, şəhvət kimi xüsusiyyətlərdən uzaqdırlar.

• Qanad sahibidirlər. Quranda və hədislərdə bu qeyd olunur.

• Çox güclü və qüdrətlidirlər.

Mələklərin Xüsusiyyətləri

Mələklərin bir çox özəl xüsusiyyətləri var:

• Onlar Allahın xidmətkarlarıdır, vasitəçi və ya müstəqil qüvvələr deyillər.

• İnsan surətində görünə bilirlər. Rəsulullah (s.a.s.)-ə Cəbrail (ə.s) çox vaxt insan şəklində gəlmişdir.

• Son dərəcə sürətlidirlər. Quranda onların səyahəti 50 min illik zamanla ölçülür.

• Allahdan layiqincə qorxarlar.

• Günah işləməzlər.

• Ölümlüdürlər. Ən sonda Əzrail də (ə.s) canını təslim edəcək.

• Gözəl yaradılmış varlıqlardır.

• Dərəcələri bir deyil. Məsələn, Bədir döyüşündə iştirak edən mələklər xüsusi statusa malikdir.

• Qeybi yalnız Allahın bildirdiyi qədər bilərlər.

• Zikrdən və ibadətdən doymayan varlıqlardırlar.

Mələklərin Vəzifələri

Mələklərin müxtəlif vəzifələri var və bunların hər biri Allahın qüdrətini və hikmətini göstərir:

• Allahın yaradıcılıq möcüzəsini təcəlli etdirmək.

• Zikrlə, təsbihlə, ibadətlə məşğul olmaq.

• Vəhyin və tövhidin şahidi olmaq.

• Allahın əmrlərini dəqiq icra etmək.

• Peyğəmbərə salavat gətirmək.

• Möminlər üçün dua və istiğfar etmək. Bu, həm Quranda, həm hədislərdə geniş yer alır. Namazda bizimlə bərabər olurlar, zikr məclislərini əhatə edərlər, elm tələb edənləri seyr edərlər və dua edərlər.

Mələklərə iman, sadəcə inanmaqdan ibarət bir prinsip deyil; bir şüur məsələsidir. Əgər biz bu şüuru qazana bilsək, həyatımıza mələklərlə olan münasibətimizə görə daha fərqli baxmağa başlayarıq. Onların varlığını dərk edən bir insan, yalnız göylərə baxanda deyil, yerə basdığı torpağa da daha məsuliyyətlə baxar. Çünki bilir ki, hər hərəkət, hər söz, hər niyyət müşahidə olunur və qeydə alınır.

Kitablara İman | İman Əsasları - 3

Kitablara İman və Gənclərin Zehnində Doğulan Suallar

Qurani-Kərimdə və hədislərdə iman əsasları çox zaman "Allaha, mələklərə, kitablara, peyğəmbərlərə və axirətə" şəklində sıralanır. Bu tərtibat, məsələn, Bəqərə surəsinin 285-ci və Nisa surəsinin 136-cı ayələrində olduğu kimi, bəzən qədər inancının da əlavə olunması ilə altı maddəlik bir şəkil alır. Cəbrail hədisində də eyni sıra qorunur. Bu ardıcıllıq əslində bir mənanı ifadə edir: dinin sahibi olan Allah, elçiləri vasitəsilə vəhy göndərir və bu vəhy insanlar üçün bir rəhbər olaraq peyğəmbərlərə çatdırılır.

Əhli-sünnə əqidə və fiqh kitablarında da adətən bu sıra qorunur. Lakin biz bu yazı seriyasında bu ardıcıllığı dəyişmək məcburiyyətində qaldıq. Kitablara iman məsələsini mələklərə imandan əvvəl müzakirə etməyimizin iki əsas səbəbi var.

Birincisi, mələklərə iman məsələsi – qədər inancı kimi – çox vaxt mahiyyəti dərindən qavranılmayan, daha çox əzbərlənib keçilən mövzulardandır. Çoxu üçün mələklər anlayışı soyut bir məfhum kimi qalır. Bu səbəbdən, bu mövzuya daha sonra – daha hazırlıqlı bir düşüncə mühitində – qayıtmaq daha məqsədəuyğundur.

İkincisi və daha önəmlisi isə budur: müasir gənclər arasında xüsusilə kitablara iman məsələsində çoxlu suallar, dərin şübhələr var. Quran və əvvəlki kitablar, onların qorunub-qorunmaması, nəyin həqiqi vahy olub-olmaması kimi mövzular bir çox zehni bulandırır. Bu səbəbdən, bu mövzunu təxirə salmadan, elçilərə imandan dərhal sonra ələ almağı münasib gördük.

Kitablara İmanın Tərifi və Mahiyyəti

Kitablara iman, Uca Allahın seçilmiş elçilərinə vəhy göndərdiyinə və bu vəhylərin ümumilikdə "kitab" adlandırıldığına inanmaqdır. Bu inanca yalnız Qurani-Kərim deyil, daha əvvəl göndərilmiş, zamanla təhrif olunmuş vəhylərin də mövcudluğuna iman daxildir.

Kitab dedikdə təkcə hazırda tanınan "kitab" forması anlaşılmamalıdır. Qurani-Kərimə görə hər bir peyğəmbərə vəhy gəlmişdir və vəhysiz peyğəmbərlik olmaz. İstər Quranda adı keçsin, istər keçməsin – bütün peyğəmbərlərə vəhy gəldiyinə inanılır və onların gətirdikləri bu sözlər Allahın kəlamı sayılır.

Ənənəvi əqidə və elmihal mənbələrində dörd əsas kitaba (Tövrat, Zəbur, İncil və Qurani-Kərim) və dörd səhifəyə yer verilir. Tövrat sadəcə Hz. Musa’ya nazil olan kitab deyil, bütövlükdə İsrail oğullarına göndərilən vəhylərin ümumi adıdır. Hz. Musa’ya gələn vəhy bu ümumi Tövratın içindədir.

Səhifələrə gəlincə, mənbələrdə Hz. Adəmə 10, Hz. Şitə 50, Hz. İdrisə 30 və Hz. İbrahimə 10 səhifənin nazil edildiyi qeyd olunur. Hər bir peyğəmbərə göndərilən vəhylər ümumilikdə "kitab" adlandırılır və hamısına iman gətirmək bir məsuliyyətdir.

Qurani-Kərim, özündən əvvəl nazil olanlara iman etməyi açıq şəkildə əmr edir (Bəqərə, 4). İslamın peyğəmbərləri olaraq qəbul etdiyimiz bütün elçilərin Allah tərəfindən vəhy aldığını qəbul edir və bu vəhylərə heç bir ayrı-seçkilik etmədən iman edirik.

Təhrif Olmuş Kitablara İman Məsələsi

Burada cavab verilməli olan əsaslı bir sual var: əgər əvvəlki kitablar təhrif olunubsa, biz niyə bu kitablara iman gətirək? Allah bizdən dəyişdirilmiş mətnlərə necə iman etməyi istəyir?

Bu sualın cavabını anlamadan bu məsələdə sağlam bir mövqe tutmaq çətindir. Məsələyə beş əsas nöqtə ilə yanaşmaq mümkündür:

1. Hər bir peyğəmbərə vəhy gəlmişdir. Allah-Təala hər elçi ilə vəhy yolu ilə əlaqə qurmuşdur. Elçilik vəhy ilə başlayır.

2. Bütün peyğəmbərlər eyni məqsəd üçün gəlmişlər. Şəriətlər fərqli ola bilər, lakin təməl dəyərlər və çağırış ortaqdır.

3. Vəhyin orijinal formalarına iman edilir. Yəni təhrif olunmuş hissələrə deyil, Allahın göndərdiyi əsl və orijinal kəlamlara iman olunur.

4. Bu orijinal mətnlərin günümüzə dəyişmədən çatmadığı məlumdur. Bu səbəbdən təhrif olunmuş hissələrin doğruluğu Qurani-Kərim ilə təsdiqlənir. Quran həm əvvəlki vəhyləri təsdiqləyən (musaddiq), həm də onları ölçü kimi istifadə edən (mühəymin) bir mövqedədir. Məsələn, bəzi əvvəlki mənbələrdə peyğəmbərlərə yaraşmayan ittihamlar Quranda islah edilir.

5. Nə qədər təhrif olsalar da, bu vəhylər eyni mənbədən – Allahdan gəlmişdir. Buna görə də, ağıllı bir müsəlman Tövrat və İncilə təhqiramiz yanaşmaz. Çünki bu ehtiram Allahın kəlamına göstərilən ehtiramdır.

Bu nöqtədə Peyğəmbərimizin (s) əhli-kitaba aid mətnlərə münasibətdə göstərdiyi həssaslıq da diqqətəlayiqdir. Hz. Peyğəmbər (s), onların sözlərini nə təsdiq etməyi, nə də birbaşa yalanlamağı tövsiyə edir. Çünki bu sözlərin hansı hissəsinin Qurana uyğun gəldiyi, hansının gəlmədiyi məlum olmaya bilər. Ən doğru mövqe, məlumatı olmayanların susması və bu işi elm əhlinə buraxmasıdır.

Hz. Ömərin bir dəfə Tövrat səhifələri gətirməsi və Peyğəmbərimizin (s) buna verdiyi reaksiya da göstərir ki, Quranla tanış olmadan başqa mənbələrə yönəlmək risklidir.

Əqidə mövzuları heç də yalnız əzbərlə keçilən sahələr deyil. Dərin düşüncə, təhlil və sağlam izah tələb edən məsələlərdir. Xüsusilə suallar gənclərin beynində öz-özünə yaranmır – müasir dünyada qarşılaşdıqları mühit və məlumatlar bu sualları zəruri edir. Bu səbəbdən, iman məsələlərini sadəcə əzbərlətməklə deyil, onların mahiyyətini aydın şəkildə izah etməklə həll etmək lazımdır.

İmanın Əxlaqı: Güvənmək

İmanın özünəməxsus bir əxlaqı vardır. Bu əxlaqın mərkəzində isə bir söz dayanır: güvənmək. Əgər bir insan bir şeyə iman edir, amma ona güvənmirsə – bu sadəcə bir iddiadan ibarətdir. Həqiqi iman, güvənmədən doğur. Bu güvən də sadəcə ağılda qalmır, insanın davranışlarında, münasibətində və həyat tərzində özünü göstərir.

İnsan güvəndiyini sevər, sevdiyinə güvənər. Güvən sarsıldıqda sevgi də zəifləyər, tamamilə yox olduqda isə sevgi də aradan qalxar. İmanın təməli olan bu güvən məsələsi xüsusilə Qurana iman etdiyini deyən bir müsəlman üçün çox daha ciddi və fərqli bir məsuliyyətdir.

Mömin Kimdir?

Allah Quranda inanan bəndələrini mömin olaraq adlandırır. Mömin – həm güvənən, həm də güvənilən insandır. Bir insan iman iddiasındadırsa, bu o deməkdir ki, bir şeylərə güvənir. Və bu güvən onu başqalarının da güvənə biləcəyi bir insana çevirir. Amma bu, sadəcə dil ilə deyil, həyatla sübut olunmalıdır.

Bu gün bir çox insanda həm güvənmək, həm də güvənilmək baxımından ciddi boşluqlar yaşanır. Halbuki doğru olan varlıqlara – yəni Allaha, Onun elçisinə və kitabına – güvənən bir insan, özü də zamanla güvənilən insana çevrilər. Amma bu, dilə gətirməklə deyil, yaşayaraq mümkün olur.

Üç əsas – Üç güvən

Dinin təməlində duran üç əsas vardır:

1. Din sahibi olan Allah

2. Din hökmlərini bildirən vəhy (kitablar)

3. Vəhyi təbliğ və izah edən peyğəmbər

İman edən insan, bu üç əsas üzərində sarsılmaz bir güvən qurmalıdır:

• Allaha güvənmək: Allaha güvənən insan, içində bir dinclik tapar. Bu güvən onu həm özünə, həm ətrafa sakitlik yayan bir insana çevirər.

• Kitaba güvənmək: Bir insan dərdinə çarəni Quranda axtarırsa, deməli o, Qurana güvənir. Qurana bir həkimə güvənər kimi güvənmək, onun həm maddi, həm də mənəvi bir şəfa olduğuna inanmaq lazımdır.

• Peyğəmbərə güvənmək: Peyğəmbərə güvənən insan, bəhanələrin arxasına sığınmaz. Çünki peyğəmbər, etiraz yollarını bağlayan son nümunədir.

İmtahan anında güvən varmı?

İnsan fərdi və ictimai problemlərlə qarşılaşdığında, həqiqətən Qurana müraciət edirmi? Ailə içi problemlərdə, boşanma məsələlərində və ya ictimai qarşıdurmalarda, Qurana inandığını deyənlərin Qurana uyğun davranmadığını, əksinə hissləri və eqoları ilə hərəkət etdiyini müşahidə edirik. Quranda “hududullah” (Allahın qoyduğu sərhədlər) deyə xüsusi vurğulanan ailə məsələləri, çox zaman hissə, kinə qurban edilir. Bu isə göstərir ki, Qurana olan güvən dilimizdə qalıb, həyatımıza köçməyib.

İki nümunə: İsrail oğulları və Hz. Muhəmmədin (sav) Əshabı

Quranda iki cəmiyyət kitab imanının nümunəsi kimi təqdim edilir: biri mənfi, biri isə müsbət örnəkdir.

• Bəni İsrail, Musa peyğəmbərə inandıqlarını desələr də, Allaha və kitablarına güvənmədilər. Kitabı təhrif etdilər, anlamlarını dəyişdirdilər, Allahın sözlərini gizlətdilər, unudub xatırlamaq istəmədilər. Allahın peyğəmbərinə belə “sən və Rəbbin gedin vuruşun, biz burada oturacağıq” dedilər. Bu, güvənin yoxluğudur.

• Peyğəmbərimizin (sav) səhabələri isə tam tərsini etdilər. Onlar Qurana, Allahın vədələrinə, Peyğəmbərin sözlərinə sonsuz güvəndilər. Rum surəsinin nazil olduğu zaman Həzrət Əbu Bəkrin bu ayəyə güvənərək bəhsə girməsi, Həzrət Əlinin “qeyb pərdələri qalxsa da, yəqinim də heç nə dəyişməz” deməsi və ya Miqdad ibn Əsvədin “biz səninlə bərabərik, istədiyin tərəfdə döyüşəcəyik” deməsi, imanlarının və güvənlərinin canlı sübutudur.

Bu güvən olmasa, nə Qurana, nə də Peyğəmbərə həqiqi mənada iman etmək mümkün olmaz. İman bir iddiadır. Bu iddianın sübutu isə güvəndir.

Qurana İman: Beş məsuliyyət

Qurana iman etdiyini söyləyən bir müsəlmanın, Qurana qarşı beş əsas məsuliyyəti vardır:

1. Öyrənmək və oxumaq: Yaşı neçə olursa olsun, hər bir müsəlman Allahın kitabını düzgün şəkildə oxumağa və öyrənməyə çalışmalıdır.

2. Anlamaq və dərk etmək: Sadəcə oxumaq deyil, oxuduğunu anlamalı, Allahın muradını (istəyini) qavramağa çalışmalıdır.

3. Yaşamaq və qorumaq: Qavradığı ayələri həyatına tətbiq etməli, Qurana zidd olsa belə, heç bir ictimai təzyiq qarşısında geri çəkilmədən onun hökmlərini yaşamalıdır.

4. Yaymaq və Quranla qorunmaq: Qurandan xəbərsiz insanlara onu çatdırmaq, Qurana xidmət etmək bir vəzifədir. Quranı qoruyan, özü də Quranla qorunar.

5. Yaşatmaq və qurtarmaq: Sadəcə özünü deyil, başqasını da xilas etmək üçün çırpınmaq. Səhabələrin dünyanın müxtəlif yerlərinə yayılaraq bir insanı belə hidayətə gətirmək üçün etdikləri fədakarlıqlar, bu ruhun nümunəsidir.

İman yalnız bir inanc məsələsi deyil, eyni zamanda bir əxlaq, bir münasibətdir. Qurana iman edən insan, Qurana güvənməli, onu həyatının mərkəzinə yerləşdirməlidir. Və bu güvəni də sözlə deyil, yaşayaraq göstərməlidir. Allah bizi Qurana həqiqi mənada iman edən, ona güvənən və güvənilən qullarından etsin.

Peyğəmbərliyə İman | İman Əsasları - 2

Dinin Təməl Sütunları və Peyğəmbərlik Qavramı

Allahın göndərdiyi din binasının üç əsas dayağı vardır: Dinin sahibi olan Allah, Onun insanlara göndərdiyi söz – yəni vəhy (və son vəhy olan Qurani-Kərim) və bu vəhyi insanlara çatdırmaqla vəzifələndirilmiş elçi – Peyğəmbər. Bu üç sütunun içərisində, mahiyyət baxımından bizə ən yaxın olan məhz Peyğəmbərdir. O, bizim içimizdən çıxmış, bizim kimi doğulmuş, böyümüş, yemiş, içmiş, ailə sahibi olmuş bir insandır – lakin insanların ən dürüstü, ən etibarlısı, ən təmiz həyat yaşayanıdır.

Peyğəmbərin "sizdən", "özünüzdən" biri olması təsadüfi deyil. Bu, Allahın bir hikmətidir. Onun peyğəmbərliyi iddiası göydən enmiş bir varlıq kimi yox, içində yaşadığı cəmiyyətin şahid olduğu bir həyatın ardından gəlmişdi. Qırx il boyu heç bir yalanı görülməmiş, heç bir haqsızlığına şahid olunmamış bir insanın "mənə Allahdan vəhy gəldi" deməsi həm qəbul etməyi çətinləşdirə bilər, həm də bir ömürlük güvənin verdiyi dəstək sayəsində dərin təsir bağışlayar.

Müasir Dövrdə Peyğəmbər Qavramının Zədələnməsi

Əfsuslar olsun ki, bu gün bir çox insan – istər Qərbdə, istərsə də bizim cəmiyyətimizdə – peyğəmbər anlayışını ya ikinci planda görür, ya da tamamilə əhəmiyyətsiz sayır. Elə gənclər var ki, peyğəmbərliyin onlar üçün heç bir mənası olmadığını açıq şəkildə dilə gətirirlər. Bəziləri isə bunu keçmişə aid, tarixdəki bir mərhələnin ehtiyacına uyğun düşünülmüş bir qurum kimi dəyərləndirir.

Bu düşüncə formalarının arxasında dayanan əsas fəlsəfi dayaq – Deizm adlandırılan bir yanaşmadır. Deist olanlar Tanrının varlığını qəbul etsələr də, vəhyi və peyğəmbərləri inkar edirlər. Onlar hər şeyi ağlın hökmü ilə müəyyənləşdirmək, həyatlarını öz düşüncələri ilə formalaşdırmaq istəyirlər. Bəziləri isə özlərini deist saymadan oxşar nəticələrə gəlirlər: Peyğəmbərin rolu bitmiş kimi baxanlar, vəhy kitab şəklində ortadadır deyib peyğəmbəri artıq lazım görməyənlər – bunların hər biri fərqli formalarda eyni fikrə – yəni peyğəmbərsiz bir dinə yaxınlaşır.

Peyğəmbərlərə Qarşı Çıxışın Başlıca Səbəbləri

İnsanların tarix boyu peyğəmbərlərə iman gətirməməsinin və ya onlara qarşı çıxmasının səbəbləri ümumilikdə beş əsas qrupda cəmlənə bilər:

1. İnkar və İnad – Peyğəmbərin söylədiklərini, gətirdiyi mesajı qərəzlə və inadla qəbul etməmək.

2. Kibir və Həsəd – "Niyə o, mən yox?" düşüncəsi. "Bir ərəbəmi inanacağam?", "Elmi olmayan birinəmi?", "Qəbiləmdən olmayana necə inanım?" kimi düşüncələr də bu tip yanaşmanın nəticəsidir. Bu gün də “ağlım varkən niyə 1400 il əvvəl yaşamış birinə inanım?” deyənlər bu cərgəyə daxildir.

3. Şübhə və Tərəddüd – "Niyə peyğəmbər göndərilsin ki?", "Axı ağıl kifayət etmirmi?", "Niyə bütün peyğəmbərlər eyni bölgədən çıxıb?" kimi suallar gənclərin şüurunda peyğəmbərlik haqqında suallar doğurur. Bu suallar cavabsız deyil – əksinə, İslam bu məsələlərdə çox möhkəm bir əsas üzərində dayanır – lakin cavab axtarmaq əvəzinə şübhədə qalmaq, zamanla imanı içdən içə yeyə bilər.

4. Mənfi Təbliğ və Təlqinlər – Xüsusilə Qərbdə və sosial mediada yayılan peyğəmbər əleyhinə təbliğatlar, səhih olmayan informasiyalar, mövhumatla qarışdırılmış yanlış təsəvvürlər – bunların hamısı peyğəmbərə qarşı şübhələr yaratmağa xidmət edir.

5. Cəhalət və Qəflət – Peyğəmbərin kim olduğunu bilməmək, onun yerini və rolunu dərk etməmək, yalnız qulaqdan dolma məlumatlarla fikir formalaşdırmaq və hətta onun haqqında uydurma rəvayətləri doğru sayaraq ya ifrat yücəltmək, ya da təhqirə yol vermək – bunlar dinin bünövrəsini sarsıdan faktorlardır.

Peyğəmbərsiz Din Olar?

Bir çoxları sual verir: "Peyğəmbərsiz də din ola bilərmi?" Cavab qətidir: Ola bilər, amma bu artıq Allahın dini olmaz. Çünki Allah insanlarla birbaşa danışmaz – Onun elçiləri olur. Elçisiz din – sadəcə insanın öz düşüncəsindən ibarət bir sistemdir. Yəni peyğəmbərsiz bir yanaşma – dini deyil, şəxsi görüşlər toplusudur. Allahı tanımaqda ağıl kifayət etməz; Onu doğru şəkildə tanımaq, Ona necə ibadət ediləcəyini bilmək – bunlar ancaq peyğəmbərlə mümkündür.

Əgər peyğəmbər yoxdursa:

• Allahın bizdən nə istədiyi bilinməz.

• Harada başlayıb harada bitdiyimiz məlum olmaz.

• Dində ölçü, sərhəd, məsuliyyət, örnək, istiqamət olmaz.

• Hər kəs öz doğrusu ilə yol getməyə başlayar – bu isə ixtilafların, parçalanmaların, həqiqət iddialarının sonsuzlaşması deməkdir.

Peyğəmbərlik Niyə Ciddiyə Alınmalıdır?

Peyğəmbərsiz din – özbaşınalıqdır. Ona görə də peyğəmbərlik müəsissəsi ciddi qəbul edilməlidir:

• Çünki rəhbərsiz yol olmaz. Allah bir kitab göndərib onu necə anlayacağımızı izah etmədən buraxsaydı, ortalıqda yüzlərlə fərqli izah olardı – və olur da.

• Çünki peyğəmbər şübhələri artırmaq üçün deyil, bitirmək üçün gəlmişdir.

• Çünki o, ixtilafları artırmaq üçün deyil, azaltmaq üçün var.

• Çünki o, zülməti deyil, nurun özünü gətirir.

• Çünki o, nəfsin deyil, haqqın yolunu göstərir.

Peyğəmbəri ciddiyə almaq – Allahın sözünü ciddiyə almaq deməkdir. Peyğəmbərə itaətsizlik – İblisin yoludur. Çünki İblisin problemi Allahla yox, Onun əmrinə vasitə olan Adəmə itaətsizlik idi.

Ona görə də Peyğəmbərsiz din olmaz. Peyğəmbərsiz iman olmaz. Peyğəmbərsiz hidayət olmaz.

Peyğəmbərliyin İsbatı – Bu Mümkündürmü?

Bəzən biri “Peyğəmbərlik deyilən bir şeyə inana bilmirəm” deyə bilər. Bu cür şübhələrin aradan qaldırılması mümkündürmü? Əlbəttə, mümkündür. Tarix boyu alimlər bu mövzu üzərində ciddi düşünmüş, saysız-hesabsız əsərlər qələmə almışlar – xüsusilə “Dəlailün-Nübüvvə” və “Bəşairün-Nübüvvə” kimi mövzularda. Əsasən iki yol izlənmişdir: biri nəqlə əsaslanan – möcüzələr və fövqəladə hadisələr üzərindən aparılan isbat, digəri isə ağıl yürütmə yolu ilə, yəni rasional dəlillərlə aparılan isbat.

Klassik qaynaqlarda peyğəmbərliyin isbatı üçün altı əsas dəlil üzərində dayanılır:

1. İrşad Dəlili: İnsan ağlı hər şeyi tam qavraya bilmədiyindən, doğruya yönəldici bir rəhbərliyə ehtiyac var.

2. Yuxu Dəlili: Yuxuların peyğəmbərliyin bir parçası olduğu – 46-da biri.

3. Dillərin Mənşəyi: İnsan dillərinin mənşəyi peyğəmbərlərlə əlaqələndirilir.

4. Xeyir və Şər Dəlili: Xeyir və şərin ölçüsünün vəhyə əsaslanması.

5. Möcüzə Dəlili: Peyğəmbərlərin göstərdiyi qeyri-adi möcüzələr.

6. Təbliğin Təsiri: Peyğəmbərlərin verdiyi mesajın cəmiyyətlərdə yaratdığı dönüşüm.

Lakin günümüz insanına, xüsusilə də gənclərə yönəlik bu klassik dəlillər bəzən kifayət etmir. Müasir şübhələri nəzərə alaraq, peyğəmbərliyin isbatı üçün əlavə bəzi əsas nöqtələrə də diqqət yetirilməlidir:

Müasir Dövrün İşığında Peyğəmbərliyin 10 İsbatı

1. Əvvəlki Vəhy Mənbələrindəki İzlənmələr: Tahrif olunmuş Tövrat, İncil, Zeburda, hətta bəzi Buddist və Hind mətnlərində belə Peyğəmbərimizə işarə edən məqamlar var. Quranda Saf surəsi, 6-cı ayə bu məsələyə toxunur.

2. Tarixin İsbatı: Peyğəmbərimizin gələcəklə bağlı verdiyi xəbərlərin (məsələn, İstanbulun fəthi) tarixdə gerçəkləşməsi.

3. Qurani-Kərimdəki Müraciətlər: Qurandakı ayələrdə Peyğəmbərimizin (sav) şəxsiyyəti, vəzifəsi və əxlaqı haqqında açıq və gizli işarələr. Qurana inanan biri üçün bu, özlüyündə güclü bir sübutdur.

4. Öz Həyatının Özünü Təsdiqi: Onun (sav) həyatı – peyğəmbərlikdən əvvəlki 40 illik dövrü və peyğəmbərlikdən sonrakı 23 illik təbliğ və mücadilə dövrü – başdan sona bir isbatdır. Əl-Əmin kimi tanınması, iffəti, ədaləti və bütpərəstliklə heç zaman razılaşmaması diqqətəlayiqdir.

5. Əxlaqdakı Kamillik: Dedikləri ilə etdikləri arasında heç bir ziddiyyətin olmaması; fərdi, ictimai və ailəvi münasibətlərdə ahəng və mükəmməllik.

6. Əleyhdarların Təsdiqi: Peyğəmbərliyinə inanmayanların belə Onun dürüstlüyünü və əxlaqını təsdiqləməsi – düşmənin belə fəziləti etiraf etməsi, əsl fəzilətin dəyərini göstərir.

7. Səhabələrin Şəhadəti: Peyğəmbərimizin tərbiyəsindən keçmiş insanların – səhabələrin – həyatlarında baş verən dəyişikliyin gücü.

8. Elm və Mədəniyyətə Töhfəsi: Yazıb-oxuma bilməyən bir şəxsin elmi və mədəni inqilaba səbəb olması. Alimlərin yetişməsi, kitabxanaların qurulması, əsərlərin yazılması – bunlar hamısı bir peyğəmbərin rəhbərliyinin nəticəsidir.

9. İnsan Dəyişdirmə Gücü: Peyğəmbərimizin cəmiyyətləri, fərdləri, hətta kölə Bilalı Kəbənin damına çıxaracaq qədər yüksəldə bilməsi. Günümüzdə İslamı qəbul edən bir çox şəxs, Onun insaniyyətindən təsirlənir.

10. Sevginin Qlobal Gücü: Bu qədər çox sevilən ikinci bir insan yoxdur. Onun üçün könüllü şəkildə can verən səhabələr, bayrağını dünyanın ucqar nöqtələrinə daşıyanlar – sevginin nə qədər real bir sübut olduğunu göstərir.

Peyğəmbərlə Qurmalı Olduğumuz Münasibət

Əgər biz Peyğəmbərə inanırıqsa və Onun bütün bəşəriyyət üçün bir nümunə olduğuna əminiksə, bu inancın bəzi məsuliyyətləri də var. Bu məsuliyyətlər səkkiz əsas anlayışla ifadə oluna bilər:

1. İtaət: Peyğəmbərin buyurduğuna tabe olmaq.

2. İttiba: Onun yolunu izləmək, həyatını örnək almaq.

3. İqtida: Hərəkətlərdə və davranışlarda Ona bənzəməyə çalışmaq.

4. İhsan: Ona qarşı yaxşı münasibət və hörmətlə yanaşmaq.

5. İmtisal: Göstərişlərinə uyğun davranmaq.

6. İltizam: Daxili bir bağlılıq və mənəvi sözləşmə halında olmaq.

7. İtidal: Ölçülü və mizanlı bir münasibət qurmaq.

8. Yaxşı təsəmmü: Yəni müsbət düşüncə və qəbul halında olmaq.

Bu anlayışlar, Onun izindən getmək istəyənlər üçün bir xəritə kimidir. Çünki Peyğəmbərimizin (sav) insanlığı özlüyündə bir möcüzədir. Bir bədəvinin onu təhqir etməsinə qarşı göstərdiyi səbir və mərhəmət – Onu evinə dəvət etməsi, ona ehsan etməsi və nəhayət dua etdirməsi – bu Onun nə qədər ali bir ruh olduğunu göstərir.

İnsanlıq yolunu itirdiyi bir dövrdə Peyğəmbərimizi tanıtmaq – sadəcə dini vəzifə deyil, həm də insani borcdur. O, yalnız bir təbliğçi deyil, həm də bəşərin ən gözəl halıdır. Onun haqqında düşünmək, yazmaq və anlatmaq isə bu borcun bir hissəsidir.