Oruc: İradə və Məcburiyyət Dünyası

Oruc ibadəti çox zaman cəmiyyət içində bir sosiallaşma forması kimi təqdim olunsa da, əslində daha dərindən baxıldıqda müasir dünyanın insana zorla qəbul etdirdiyi həyat tərzinə qarşı bir etiraz, bir dirəniş aktı kimi çıxış edir. Həzrət Peyğəmbərin (sav) Ramazanın son on gününü etiqafda keçirməsi də orucun yalnız fiziki deyil, həm də zehni və mənəvi sağlamlıqla nə qədər bağlı olduğunu göstərir.

Oruc və “Məcburi” Dünya Düşüncəsi

Bugünkü kapitalist və texnoloji həyat tərzi insanı daima “mütləq etməliyəm” deyə düşündürən bir hala salıb. İnsanlar indi bir çox şeyi öz istəkləri ilə deyil, sanki məcbur olduqları üçün edirlər. Beləcə, həyat bir sıra məcburiyyətlər zəncirinə çevrilir. Bu vəziyyət, bizə dünyanın sanki “mümkün” yox, “məcburi” olduğu fikrini aşılayır. Halbuki İslam düşüncəsində yalnız Allah zəruridir (vacibül-vücuddur), Onun xaricindəki hər şey isə mümkündür, yəni ola da bilər, olmaya da bilər.

Oruc Bir Etirazdır: “Olmasa da Olar” Deməkdir

Oruc bu məcburiyyət düşüncəsinə qarşı bir duruş, bir mənəvi itaətsizlik formasıdır. Bizə “olmasa olmaz” kimi qəbul etdirilən bir çox şeyin əslində heç də mütləq olmadığını göstərir. Bu, orucun bizə öyrətdiyi əsas prinsiplərdəndir. Məsələn, yemək və içmək kimi insanın təməl ehtiyacları belə, oruc vasitəsilə bir müddət ərzində təxirə salınır və məlum olur ki, bunlar olmadan da yaşamaq mümkündür. Geyim, texnologiya, alış-veriş kimi gündəlik həyatın bir çox ünsürləri də əslində ehtiyacdan daha çox alışqanlıq və ya kütləyə qarışmaq istəyindən qaynaqlanır. Oruc bu “məcburi ilə mümkün” arasındakı fərqi yenidən düşünməyə bizi təşviq edir.

Dünyaya Baxışın Dəyişməsi: Mülkiyyətdən Emanətə

Oruc insanın dünyaya və ətrafındakı insanlara münasibətində əsaslı bir təfəkkür dəyişikliyi yaradır. Bizi narahat edən, bəzən hətta insani münasibətləri zədələyən “mülkiyyət” hissinə qarşı dinin göstərdiyi yol “əmanət” anlayışıdır. Bu, hər şeyi özümüzə aid görmək əvəzinə, bizə əmanət edilmiş bir vəzifə kimi qəbul etmə perspektividir. Belə bir yanaşma həm insanla insan, həm də insanla dünya arasındakı münasibətləri daha dərin və məsuliyyətli bir səviyyəyə qaldırır. Dünya artıq qalınacaq bir yerdən çox, qonaq kimi gəlinmiş bir məkan olur.

Hayatımızın mərkəzinə nəyi qoyduğumuz həyati əhəmiyyət daşıyır. Əgər həyat sistemimizin mərkəzində qorxularımız, ehtiraslarımız və zəifliklərimiz dayanırsa, nəticə olaraq bir həyat kabusu ilə qarşılaşırıq. Oruc bu baxımdan bizə bir məna dəyişikliyi təklif edir: “Olmazsa olmaz” dediklərimizin bir çoxu əslində “olmasa da olar”. Bu, təkcə düşüncə deyil, bütöv bir həyat fəlsəfəsinin bünövrəsidir.

Oruc: Fərdi Bir Təfəkkür İbadəti

Oruc ibadəti ilk növbədə fərdi bir təcrübədir. Bu ibadət insanın öz iç dünyasını yenidən qurmasına, həyatındakı dəyərləri və öncəlikləri gözdən keçirməsinə imkan yaradır. Orucluq, insanın "nə mütləq olmalıdır, nələr isə əslində o qədər də vacib deyil" suallarını özünə verməsinə şərait yaradır. Bu ibadət, insanın iç dünyasında bir növ təsnifat əməliyyatı kimidir. Ən önəmlisi isə budur ki, oruc tutan şəxsin həqiqətən oruclu olub-olmadığını kənardan heç kim bilə bilməz. Bu baxımdan orucun özündə bir gizlilik, bir “məchulluq” halı vardır. Məsələn, bir şəxs illərlə bir yerdə çalışdığı həmkarının oruclu olub-olmadığını bilmədən onunla işləyə bilər.

Orucu Toplumsallaşdırmaq Yanaşmasına Tənqid

Bəzən mənbələrdə və rəsmi çıxışlarda oruc "həmrəylik, birlik, qardaşlıq, yardımlaşma ayı" kimi şüarlarla təqdim olunur. Amma bu cür yanaşmanın orucun mahiyyəti ilə əlaqəsi çox da yoxdur. Hətta bu şüarların haradan çıxarıldığı sual doğurur. Oruc, mahiyyət etibarı ilə həmrəylik ibadəti deyil. Ramazan ayında verilən zəkat, sədəqə və ya infak orucun özü deyil, əlavə və fərqli əməllərdir.

İlahiyyatçılarımızın bu məsələdə çox da isabətli deyillər. Hər şeyi toplumsal forma salmaq, dini şüarlaşdırmaq onu daha təsirli və ya faydalı etmir. Əksinə, bu cür yanaşmalar İslamın mənəvi dərinliyini zəiflədir, şəxsin Allahla olan fərdi münasibətini kölgədə qoyur. Bir ilahiyyatçının vəzifəsi, tibbi və ya ekologiya ilə bağlı məsələlərə deyil, insanın Allahla bağını izah etməyə yönəlməlidir. Dini sferanın da öz sərhədləri olmalıdır, necə ki, bir həkim və ya memar öz sahəsini bilir və ondan kənara çıxmır.

Əgər bir din adamı bu sərhədləri aşaraq hər şeyə dair danışmağa çalışırsa, bu zaman onun sözləri mənasını itirir və nəticədə, xristianlığın tarixdə yaşadığı boşalma və mənəviyyat itkisi kimi bir aqibət bizi də gözləyə bilər.

Şəxsi Təfəkkürün Əhəmiyyəti

Orucun insana qazandırdığı ən dəyərli şeylərdən biri də şəxsi düşüncə bacarığını inkişaf etdirməsidir. Bu ibadət insana bir anlıq dayanıb öz həyatına kənardan baxma fürsəti verir. Modern dünyada öyrənməli olduğumuz ən mühüm mövzulardan biri də budur: fərdi düşünmək bacarığı. Orucluq ayı — Ramazan — insanın bu fürsəti dəyərləndirməli olduğu bir dövrdür.

Göydə parlayan hilal, sanki bizə "öz içinə bax, orada nə görürsənsə, onu yaz" deyir. Bu prosesin özü başlı-başına bir hekayədir. Orucluq bizə sadəcə nə yeyib-içməmək deyil, eyni zamanda içimizə dönüb özümüzlə üzləşmək fürsətidir. Bu, ibadətin ən dərin qatıdır.

Allah Qonağı: Əxlaqi Öndərliyin Təməl Daşı

“Allah qonağı” ifadəsi, sadəcə bir adət və ya folklor elementi deyil, dərin mənəvi köklərə malik, müsəlman toplumunun əxlaqi şüurunun zirvəsini təmsil edən bir anlayışdır. Hər nə qədər bu termin bu günlərdə gündəlik dildə nadir hallarda işlədilsə də, onun daşıdığı mənanın, xüsusilə müasir dünyada geniş şəkildə müzakirə olunan “digəri” (ötəki) anlayışı və insan hüquqları məsələlərinə işıq tuta biləcək potensialı vardır.

Allah Qonağı Kimdir?

Allah qonağı – kimliyi, dili, dini, milliyyəti, haradan gəldiyi və hara getdiyi bilinməyən, yəni haqqında heç bir məlumata sahib olmadığımız bir şəxsdir. Bu şəxs, adətən Allah tərəfindən göndərilmiş qonaq kimi qəbul edilir. Ona görə də, onun Allah adından qəbul olunması və Allaha layiq şəkildə qarşılanması, əslində əxlaqın ən yüksək mərtəbəsidir. Belə bir yanaşma, insanla münasibətdə ən ali əxlaqi mövqe olaraq qiymətləndirilə bilər.

Müsəlman Cəmiyyətinin “Digəri” ilə Təcrübəsi

Qərb dünyasında İkinci Dünya Müharibəsindən sonra ön plana çıxan “digəri kimdir?” və “digəri ilə münasibət necə qurulmalıdır?” kimi suallar, əslində müsəlman cəmiyyəti tərəfindən əsrlərdir praktik şəkildə cavablandırılmışdır. “Allah qonağı” praktikası bu təcrübənin canlı nümunəsidir. İslam, insana baxış bucağını belə ifadə etmişdir: “Hər insan xeyirlidir; çünki insandır və hər insan Allah qonağıdır.” Bu prinsip, fərq qoymadan insana yanaşmanı və onu mühakimə etmədən qəbul etməyi əxlaqi əsas halına gətirmişdir.

Hz. İbrahim (ə.s) Hekayəsi və Ruzinin Ümumbəşəri Mahiyyəti

Bu əxlaqi prinsipin ən tanınmış təcəssümlərindən biri Hz. İbrahimə aid edilən məşhur bir hekayədə öz əksini tapır. Rəvayətə görə, Hz. İbrahim, bir məcusi (zərdüşt) şəxsi evinə qonaq edərkən, onun Allah inancına malik olmamasını əsas gətirərək, yemək verməkdən imtina etmək istəyir. Bu zaman Allah ona xəbərdarlıq edir və buyurur: “Mən bu şəxsi yetmiş ildir ruziləndirirəm, sən isə bir yeməyi ona çox görürsən?” Bu hadisə, Kəbənin inşasından sonra Hz. İbrahimin etdiyi dua ilə də səsləşir. O, dua edərkən saleh övladlar və ruzi istəmiş, Allah isə “kafirlərə də ruzi veriləcəyini” bildirmişdir (Bəqərə, 124-126). Bu ayə, müsəlman və yəhudi düşüncəsində Tanrı təsəvvürünü fərqləndirən mühüm bir dönüş nöqtəsidir. Burada Allahın “ər-Rəhman” (ümumi mərhəmət və ruzi verən) və “ər-Rahim” (seçilmişlərə xüsusi bələdçilik edən) adları arasında fərq qoyulur. Cəmiyyətin kollektiv düşüncəsi bu ayəni məhz həmin hekayə vasitəsilə mənalandıraraq, Allahın ruzi və qonaqpərvərlik nemətinin heç bir inanc ayrımı olmadan hər kəsə şamil olduğunu qəbul etmişdir.

Müasir Dünyaya Bu Təcrübənin Teorik Tətbiqi

Bu gün İslamofobiya və bənzər hadisələr qarşısında müsəlman cəmiyyətinin “digəri” ilə bağlı bu dəyərli təcrübəsini yalnız bir həyat tərzi kimi deyil, həm də hüquqi, siyasi və fəlsəfi baxımdan mükəmməl şəkildə izah edə biləcək nəzəri və əməli bazaya çevirmək mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Çünki əgər bu təcrübə müvafiq düşüncə və təhlillərlə müşayiət olunmazsa, zamanla unudularaq mənasızlaşa bilər. Bu baxımdan, müsəlmanların öz dəyərlərinə inamla sahib çıxmaları üçün elmi və fəlsəfi dilə ehtiyac vardır.

Əxlaqi Liderlik və Qlobal Düşüncə Tələbi

Müsəlman ziyalıları və mütəfəkkirləri öz daxili tənqidlərini apararaq, bu gün hətta Amerika siyasətində belə müzakirə edilən “əxlaqi liderliyin itirilməsi” məsələsində söz sahibi olmalıdırlar. Qurani-Kərimdə “yer üzünə varis olmaq” (Ənbiya, 105; Qasas, 5) və “insanlara şahidlik etmək” (Bəqərə, 143) kimi ayələr, müsəlmanlara yalnız bir bölgənin deyil, bütün dünyanın məsuliyyətini daşıma şüuru aşılayır. Bu isə lokalizmdən çıxaraq, qlobal düşüncəyə sahib olmağı zəruri edir. “Hər insan Allah qonağıdır və əslində, yer üzündə biz hamımız Allah qonaqlarıyıq” fikri, insanın özünü yalnız öz cəmiyyəti üçün deyil, bütün bəşəriyyət üçün məsuliyyət daşıyan bir varlıq kimi anlaması baxımından böyük dəyər daşıyır. Bu düşüncə, İslamın insan anlayışının müasir dünyaya təqdim edə biləcəyi ən mühüm töhfələrdən biridir.

Varlıq və İnsan Münasibəti

Dini həyatın mənəvi əsasını təşkil edən anlayışların başında "tövhid kəlməsi"nin mahiyyətini dərk etmək gəlir. İnsanın iman dünyası, Tanrıya – yəni ontoloji baxımdan daha üstün, daha həqiqi və varlığı zəruri olan bir məbuda – inanmaqla formalaşır. İslam fəlsəfi düşüncəsində bu ali varlıq "vacibul-vücud", yəni "varlığı zəruri olan" kimi tanınır. O olmadan nə düşüncə məntiqli qurular, nə də varlıq haqqında hər hansı bir məsələ izah oluna bilər. Klassik kəlam və təsəvvüf düşüncəsində də Allah bu "olmazsa olmaz" prinsipinə əsasən izah olunur. Bəzi təriqətlər isə Allahın varlığının sübuta ehtiyacı olmadığını, əksinə, insanın Onun nemətləri, əməlləri və bəşərlə münasibəti üzərində düşünməsi ilə imanın möhkəmləndiyini vurğulayırlar. Təsəvvüf isə bu ilahi varlıqla insan arasında yaranan daxili gərginlikdən doğan bir həsrət və ruhi meyil halını formalaşdırmağı qarşısına məqsəd qoyur.

Ən Üstün Bilik: Allahı və Həyatı Anlamaq

Allah varlıqlar arasında ən üstün mövqedə olduğuna görə, Ona dair bilgi də bütün biliklərdən dəyərlidir. Onun hər hansı bir şeyi bilməsi necə ki, tam və əhatəlidirsə, insan üçün də əsl bilgi, Allah və Onunla olan əlaqəmizlə bağlı olan bilgilərdir. Bu isə yalnız nəzəri deyil, həyatın mənasına dair, insanın kim olduğu və kainatda hansı yerdə dayandığı ilə bağlı dərin bir biliyə çevrilir. Bu bilik təkcə başlanğıcı deyil, daha çox "məad" – yəni axirət, dönüş, nəticə üzərində dayanır. Belə bir bilik, əxlaqı formalaşdırır, əməlləri istiqamətləndirən hikmətə çevrilir.

İnsan və Kainat: İlahi Sözləşmə və “İzinli Həyat” Anlayışı

Dini baxışa görə, insan öz daxilində də, xaricindəki aləmdə də Allahla əlaqəli və Ona məxsusdur. Ona görə də insanın nə öz varlığına, nə təbiətə, nə də başqa insanlara münasibəti müstəqil şəkildə, özbaşına qurula bilməz. Bu münasibətləri müəyyən edən Allahın iradəsi və rızasıdır. Məsələn, gündəlik həyatımızda tez-tez istifadə etdiyimiz "Bismillah" – Bəsmələ – ifadəsi məhz bu anlayışın təcəssümüdür. Bəsmələ, əslində, Allahdan icazə və yardım istəməklə bir işə başlamaq deməkdir. Bu, insanın dünyada malik olduğu heç bir şeyin əslində ona aid olmadığını və bu dünyaya bir qonaq olaraq göndərildiyini göstərir.

İnsan Allah tərəfindən yaradılmış, Yer üzünə isə "Allah qonağı" olaraq göndərilmişdir. Qonaq olmaq, həm zaman baxımından məhdud olmaq, həm də davranış baxımından ehtiram və diqqət tələb edir. Bu mövqeyin daha dərin təcəssümü isə "yer üzündə xəlifəsi" olmaq anlayışıdır. Beləliklə, insan yerdə bir səfərə çıxmış, bir növ qürbətə gəlmiş varlıqdır.

Qurani-Kərimdə mələklərin Adəmə səcdə etməsi və təbiətin insana ram edilməsi, əslində, təbiətdəki bütün nizam və varlıqların insanla əlaqəli şəkildə yaradıldığını göstərir. Bu metafizik münasibət, insanın bədəni, meyilləri və daxili dünyası ilə harmoniya içində yaşamasını, insanın bir bütöv kimi var olmasını zəruri edir. Dinin və əxlaqın əsas vəzifəsi də məhz bu vəhdəti təmin etməkdir – instinktlərin ağlın və iradənin nəzarətinə verilməsi. Təbiətin insana "müsəxxər" edilməsi – yəni xidmətə verilmiş olması – istismar üçün deyil, məsuliyyət və ləyaqət üçün baş vermişdir.

Bütün bu münasibətlər bir “ilahi əhd” – müqavilə – əsasında qurulub. Bu müqaviləyə sadiqlik sayəsində təbiət insanla ahəngdar şəkildə yaşayır və qarşılıqlı hörmət çərçivəsində münasibətlər davam edir.

Sözləşmənin Pozulması və Dindarlığın Mənası

İnsan bu ilahi əhdi pozduqda, kainatla olan münasibət də pozulur. Təbiət insanı rədd etməyə başlayır, ya da insandan narahatlıq duyur. İçgüdülərin nəzarətdən çıxması, bədənin itaətsizliyi, nəfsin vəsvəsəsi – bütün bunlar əhdin pozulduğunun göstəricisidir. Din bu baxımdan insana nəfsinə və şeytana tabe olmamağı, əksinə, ağlın və ruhun rəhbərliyində yaşamağı tövsiyə edir.

Həqiqi dindarlıq daxili bir barış halıdır – “silm” (sülh), həm təbiətlə, həm də Allahla barışmaq və Ona təslim olmaq. Bu təslimiyyət, insanlar arasındakı münasibətlərə də sülh gətirir. Lakin əgər Allah ilə olan əhdə sədaqət pozularsa, insan həm təbiətlə, həm də özü ilə olan harmoniyasını itirər. Təbiət belə bir insana kölgə salmaq istəməz, onu daşımaqdan çəkindiyini hiss etdirər – Quranda "səma onların üzərinə ağlamadı" ifadəsi bu mənanı ehtiva edir.

Müasir dövrdə isə bu nizam tamam dəyişmişdir. Xüsusilə Renessansdan sonra insan mərkəzə çəkilmiş, Tanrı isə kənara atılmış, hətta yox sayılmışdır. Bu yeni dünya görüşü "icazəsiz həyat", "hüquq iddialı həyat" və "mülkiyyətçi həyat" anlayışları üzərində qurulmuşdur. Modern insan özünü təbiətə hökm edən, onu idarə edən və istədiyi kimi istifadə edən bir varlıq kimi görür. Halbuki dini anlayışda insan bu hakimiyyəti yalnız Allahla bağladığı müqavilə sayəsində qazanır.

Təbiət – Bizim Qohumlarımızdır: Bütöv Varlıq Anlayışı

Təsəvvüfi yanaşmada təbiət, insanın uzaq və yaxın qohumları kimi görülür. Bitkilər uzaq qohumlar, heyvanlar daha yaxın olanlar, dağ-daş isə uzaqdan tanış olan varlıqlar kimi dəyərləndirilir. İnsan öz daxilində daşı, bitkini və heyvanı daşıyan bir varlıqdır. Heyvana baxmaq – əslində, insanın öz bir hissəsinə qulluq etməkdir. Təbiət bir aynaya çevrilərək insana onu öz üzərində oxuma imkanı verir, çünki insan həm daşdır, həm ağac, həm də çiçək və heyvandır. İnsan, yaşadığı mühiti – ailəsini, məişətini – bu varlıqlarla dolduraraq öz kiçik kainatını qurur.

Buna görə də insanın yer üzündəki qonaqlığı hər bir işdə "icazə ilə yaşamaq" prinsipinə əsaslanır. Heyvan kəsərkən, ticarət edərkən, insanlarla münasibət qurarkən "Bəsmələ" çəkmək – istər dil ilə, istər niyyətlə – bu “izinli həyat”ın təzahürüdür. Bu anlayış dini həyatın təbiətə, insana və cəmiyyətə qarşı hörmətini formalaşdıran əsas dəyərlərdəndir. Hər bir münasibət qarşılıqlı icazəyə əsaslanmalıdır – bir qapını döyməzdən, bir zəngi çalmadan öncə icazə istəmək kimi gündəlik əxlaq qaydaları da məhz bu yaşam tərzinin təbii davamıdır.

Yazı, Düşüncə və Bilginin Qaynağı

Həqiqəti Demək Məsuliyyəti

Bir yazarın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri öz daxili səsini – yəni iradəsini və prinsipiallığını – qoruya bilməsidir. Cəmiyyətin hər kəsə uyğun gələn, ortaq razılıq axtaran ruh halına qarşı durmaq, bəzən inadkarlıqla adlandırıla biləcək bir mövqe tutmaq, əslində yüksək əxlaqi məsuliyyət və cəsarət tələb edir. Çünki yazar, həqiqəti necə görürsə, onu söyləmək məsuliyyətini daşıyır. İnsanlar çox vaxt onu bu həqiqətdən çəkindirmək, “daha yumşaq deməyi”, “zamana uyğunlaşdırmağı” tövsiyə edirlər. Lakin doğru söyləmək – bir şərtlə, amma-sız, qeydsiz-şərtsiz – əsas prinsip olmalıdır. “Doğruyu söylə, amma...” ilə başlayan cümlələr bu prinsipə kölgə salır. Burada yalnız bir istisna mümkündür – qeybət. Doğru da olsa, qeybət hər yerdə deyiləcək bir şey deyil. Amma yazı adamı üçün məsələ fərqlidir: yazan kəsin düşündüyünü, inandığını kiminsə kimliyinə baxmadan açıq şəkildə ifadə etməsi gözlənilir (amma yenə də qeybət olmaz).

Yazı – Biliyin Mənbəyi və Düşüncənin Ölçü Vasıtəsi

Bu kontekstdə üzərində dayanmalı olduğumuz əsas məsələlərdən biri də bilginin yaranmasında yazının rolu ilə bağlıdır. Klasik düşüncə irsində belə bir ifadə var: “Qiyam ilmi bil-qələm” – yəni “bilgi qələmlə ayaqda durur”. Başqa sözlə desək, bilgi ancaq yazılandan sonra formalaşır. Beynimizdə dolaşan düşüncələr yazıya çevrilmədikcə, onlar ya aydınlaşmır, ya da sadəcə keçici təsəvvürlər kimi itib gedirlər. Amma yazmağa başladığımız zaman, əslində nə düşündüyümüz, doğrudan da bir düşüncəyə malik olub-olmadığımız ortaya çıxır. Çox zaman elə zənn edirik ki, hər bir məsələ haqqında fikrimiz var. Amma bu fikirləri yazıya tökdükcə, əslində onların ya yetkinləşmədiyini, ya da mövcud olmadığını görürük.

Düşüncə yazılarını ədəbiyyat kimi qiymətləndirmək böyük bir yanlışlıqdır. Ədəbiyyat başqa bir sahədir, düşüncə isə özündə fərqli bir dərinlik və sistematiklik daşıyır. İbn Sina, Fərabi, İbn Ərəbi və Konəvi kimi mütəfəkkirlərin əsərləri ədəbi gözəlliklə deyil, fikri gücü ilə dəyərlidir. Əgər doğrudan düşünürüksə, bunu ifadə etmək də mümkündür. Yox əgər ifadə edə bilmiriksə, bu, ya düşüncənin zəifliyini, ya da formalaşmamış olmasını göstərir.

Bilgi təmiz və seçici mahiyyətə malikdir. Bilmək, yalnız nəyinsə nə olduğunu anlamaq deyil, eyni zamanda onun nə olmadığını da fərqləndirməkdir. Sadə dillə desək, “bəyannamə” – yəni “bəyan etmək” – təkcə açıqlamaq deyil, fərqləndirmək, ayırmaq, aydınlaşdırmaq deməkdir. Düşüncənin də konkretlik qazanması üçün onun nə olmadığını, nə ilə əlaqəsi olmadığını və hansı zəmin üzərində formalaşdığını aydınlaşdırmaq lazımdır. Bütün bunlar isə yalnız yazı ilə mümkündür. Çünki bəzən insanları inandıran onların düşüncəsi deyil, xarakterinin, şəxsiyyətinin təsiredici gücüdür. Ancaq fikrin özü, yalnız yazı ilə özünü göstərir.

Maarif və Yazı Mədəniyyətinə Tənqidi Baxış

Əxlaqi qorxutma üzərinə qurulmuş tərbiyə metodları insanlara düşünməyi və dirənməyi öyrətmir. Yazı bacarığının öyrədilməməsi isə daha dərin, epistemoloji bir problemə işarə edir. Avropanı dünyanın qalan hissəsindən ayıran əsas fərq oxumaq deyil, yazmaq vərdişidir. Avropa cəmiyyəti minillərdir ki, ardıcıl olaraq yazır, müsəlman cəmiyyətlər isə uzun zamandır bu ənənədən uzaq düşüb.

Bir məqam da budur ki, yazı əsaslı məktəblər və yazı laboratoriyaları qurulmalıdır – və bu fəaliyyətlər “hobbi” səviyyəsində deyil, peşəkar yanaşma ilə həyata keçirilməlidir. Danışıq əsaslı platformaların belə paralel olaraq yazılı mətbuat orqanları olmalıdır. Çünki yazı yoxdursa, bilgi də yox kimidir. Danışma, söhbət bəzən havada qalır. Maarif sistemimiz mütləq yazı yönümlü şəkildə yenidən dizayn edilməli və bununla bağlı cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında açıq müzakirələr aparılmalıdır.

Yazmaq – Oxumaqdan Əvvəl Gələn Hadisədir

“Əgər yazmırsansa, niyə oxuyursan?” Bu sual çox mühüm bir baxışı ifadə edir – yəni yazmaq, əslində oxumaqdan öncə gəlir, daha doğrusu, oxumaq, yazmaq və sonra yenə oxumaq. Yazmaq soruşmaqdır, sual verməkdir. Zehnimizdə bir sual formalaşmayıbsa, oxumağın da faydası azalır. Kitabı məqsədlə oxuduqda, oxunan bilik daha mənalı olur və oxucu ilə yazar arasında daha məhsuldar bir münasibət qurulur. Adətən insanlar düşünür ki, əvvəlcə bilgi toplanır, sonra yazılır. Halbuki, bunun əksi doğrudur: əvvəl zənnimiz olur, yazdıqca bu, bilgi halını alır. Beyində dolaşan qarmaqarışıq düşüncələr ancaq yazı ilə formalaşır və dəyərə çevrilir.

Ümumilikdə, yazı sadəcə bir ifadə vasitəsi deyil, eyni zamanda düşüncənin və bilginin özünün formalaşdığı bir məkandır.

İslamda Qadının Mənəvi Yeri və İbadətdə Rıza Anlayışı

İslam düşüncəsində qadının mənəviyyatdakı rolu və ibadətə yanaşma tərzi daim dərin müzakirə mövzusu olmuşdur. Bu çərçivədə, ilk dönəm zahid qadınlardan biri kimi tanınan Rabiətül-Ədəviyyənin ibadətdə şükür və istək məsələsinə gətirdiyi yanaşma, ibadətin mahiyyətinə dair çox orijinal və düşündürücü bir baxış bucağı təqdim edir.

İslamda Qadının Mənəvi Bərabərliyi və Məsuliyyəti

Tarix boyunca qadın sufilərin adlarının az xatırlanması, məsələn, Fəridəddin Əttar kimi düşünürlər tərəfindən sorğulanmışdır. Bəzi dinlərdə mənəviyyatın və metafizikanın qadınlara qapalı olduğu iddia olunsa da, İslamın əsas təməl prinsiplərindən biri olan tövhid təkcə Allahın birliyini deyil, həm də həyatın müxtəlif sahələrində ayrılıqları aradan qaldırmağı ehtiva edir. İslam ruhla bədəni, maddə ilə mənanı, dünya ilə axirəti ziddiyyətli qütblər kimi təqdim etmir; müqəddəs olanla olmayan arasında sərhəd çəkmir. Bu tövhid təfəkkürü çərçivəsində bəzi funksional fərqliliklər mövcuddur, lakin mənəviyyat baxımından qadınla kişi arasında ayrı-seçkilik edilmir. Yəni kişilərin çata biləcəyi kamillik mərtəbələrinə qadınlar da çata bilər. Hətta bəzi kəlam məktəblərində qadının da peyğəmbər ola biləcəyi fikri müdafiə olunmuşdur.

İslamda məsuliyyət və kamillik baxımından bərabərlik prinsipi olduqca mühümdür. Müasir dövrdə bu mövzunun müsəlman ziyalıları tərəfindən daha dərindən müzakirə olunması zəruridir. İbadətlərlə qazanılan mənəvi məqamlarda qadınla kişi arasında heç bir fərq qoyulmaz. Qadınlar da kişilər kimi ən uca cənnət dərəcələrinə çatmaq potensialına malikdirlər.

Fəridəddin Əttar qadın sufilərin tarix səhnəsində az görünməsini izah edərkən bəzi mühüm məqamlara toxunur:

• “Rical” anlayışının genişliyi: Ərəb dilində “rical” sözü zahirən kişi mənasını versə də, mənəvi kontekstdə bu, Allah adamlarını ifadə edir və cinsiyyətlə yox, əxlaqi və mənəvi dəyərlə bağlıdır. Bu səbəblə “ricalullah” və ya “ricalül-ğayb” kimi anlayışlara qadınlar da daxil ola bilər.

• Gizlənmiş şəxsiyyətlər: Təkcə qadınlar yox, bəzi kişi sufilər də tanınmaq istəməmiş, özlərini ictimaiyyət qarşısında ifşa etməyi seçməmişlər.

Rabiətül-Ədəviyyənin Rıza və İstək Tənqidi

Rabiətül-Ədəviyyə ilk dövr sufiləri arasında Şəqiqi Bəlxi, Mərufi Kərxi və Zünnun əl-Misri ilə bir sırada qeyd olunan, öz dövründə və sonrakı dövrlərdə dərin təsir buraxan böyük bir sufi şəxsiyyət kimi tanınır. Onun dilindən nəql olunan hikmətli sözlər və rəvayətlər vasitəsilə bir məktəb formalaşmışdır.

Rabiənin ibadətə gətirdiyi əsas tənqid, ibadətdə hər hansı bir dünyəvi və ya axirəvi qarşılıq gözləmə halının mənəviyyatla uyğun gəlmədiyi düşüncəsinə dayanır. Gündəlik dilimizdə sıx işlənən “Allah rızası üçün” ifadəsinin mənasında bir qeyri-müəyyənlik var: bu, “Allahı razı salmaq” mənasındadırmı, yoxsa “Biz Allahdan razıyıq” deməkdirmi?

• Fiqh ənənəsi adətən “Allahı razı salmaq” anlayışını əsas götürür;

• Lakin təsəvvüf bu məsələni fərqli istiqamətdən şərh edir: burada məqsəd insanın Allahdan razı olduğunu göstərməsi və bu razılıqla ibadət etməsidir.

Əslində, təsəvvüfə görə problem Allahda deyil, insandadır – çünki insanın razılığı yoxdur. Ona dünya verilsə də, doymur. Daim daha artığını istəyir. Deməli, çətin olan Allahın razılığı yox, insanın razılığıdır.

Rabiə, insanların ibadət əsnasında belə gözləntilərlə hərəkət etməsini tənqid edir. O, ibadətin şükür və rıza ilə icra olunmasının tərəfdarıdır. Amma görür ki, insanlar ibadətdə Allahdan bir şeylər istəməyə meyillidirlər. Rabiənin məşhur bənzətməsi bu halı belə ifadə edir: Bir padşah sizi ziyafətə dəvət edib, siz isə onun hüzuruna çıxıb onu tərif etdikdən sonra “indi isə mənə bunu, bir də onu ver” deməyə başlayırsınız. Bu davranış əslində ibadətin dəyərini müəyyənləşdirib, onun qarşılığında bir şeylər gözləmək deməkdir. Rabiə məhz bu mövqeyi sərt şəkildə tənqid edir – çünki bu, ixlası kölgələyən əsas maneələrdən biridir.

Onun bu yanaşması, əslində, Mötəzilə məktəbinin mükafat və cəza üzərində qurduğu “vəd və vaid” prinsiplərinə də dolayı bir tənqiddir. İnsan nə edirsə-etsin, içində bir haqq iddiası daşıyır və özünü haqlı görür. İbadətlərini belə bir “əvəz” gözləntisi ilə həyata keçirir. Rabiətül-Ədəviyyə isə ibadətin yalnız ixlasla, təmənnasız rıza və şükürlə yerinə yetirilməli olduğunu söyləyir və bütün dünyəvi və axirəvi maraqlardan təmizlənməsini tövsiyə edir.

Məsuliyyət və Kamalda Kişi-Qadın Bərabərliyi

Bərabərlik məsələsi çox zaman qadın və kişi arasındakı münasibətlər kontekstində müzakirə edilir. Halbuki bu məsələnin kökləri daha dərinə – insanlığın təməl dəyərlərinə və tarixin gedişinə uzanır. Əslində, qədim mədəniyyətlərdə və fəlsəfi məktəblərdə hətta kişilər arasında belə bərabərlikdən söz açmaq çətindir. Tarix boyunca insan cəmiyyəti "olmazsa olmazlar" və "olmasa da olarlar" kimi süni kateqoriyalara ayrılmış, bu ayrı-seçkilik isə insan təbiətinə qarşı böyük bir ziddiyyət kimi yaşanmışdır.

Qədim Ədalətsizliyin Kökü və İnsanlıq Təcrübəsi

Qədim Hind fəlsəfəsindən tutmuş Yaxın Şərq ənənələrinə qədər müxtəlif düşüncə sistemlərində insanların bir qismi daha çox "insan", digər qismi isə "yarı insan, yarı heyvan" kimi dəyərləndirilmişdir. Elmə və əxlaqa qabiliyyətsiz hesab edilənlər az qala "insanlıqdan kənar varlıqlar" kimi görülmüşdür. Hər kəs eyni insan ailəsində doğulduğu halda, bəzilərinin olmazsa olmaz, digərlərinin isə əhəmiyyətsiz sayılması, tarix boyunca vicdanları yaralamışdır.

Cəmiyyətlərin bir qismini tanrılaşmış siniflər kimi qəbul edən zehniyyət, digərlərini isə sadəcə bu "üstün varlıqlar" üçün yaşayan vasitələrə çevirmişdir. "Əl-avam kəl-həvam" (avam camaat sanki haşəratdır) ifadəsi, bu təfəkkürün dərinliyini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Bu baxışa görə sadə insanlar, öz mənliyindən məhrum, sadəcə ətrafında fırlanan və əmrə tabe olan qarışqalar kimi düşünülmüşdür.

Nağıllar və İtirilmiş Bərabərliyin Axtarışı

İnsanlıq bu itirilmiş bərabərliyi arzuladığı üçün nağıllara yönəlib. Nağıllar, oxuyub dəyər verdiyimiz mətnlər olaraq bu bərabərliyi xatırladan və onu təzədən bərpa etməyə çalışan bir vasitədir. Nağıl aləmində bu günün yoxsulu sabahın şahı ola bilər. Ən aşağıdakı ilə ən yuxarıdakı arasında, bəzən sevgi, bəzən cəsarət vasitəsilə bağ qurula bilər. Bu isə insanlığın hər şeyin mümkün ola biləcəyi bir dünyaya olan arzusunu və bərabərliyi yenidən inşa etmə cəhdini əks etdirir.

İslamın Bərabərlik İnqilabı: Fərdiyyət və Kamal Yolu

Tarixin bu köklü ədalətsizliklərini ilk silkələyən xristianlıq olsa da, iyerarxiyanı kökündən sarsıdan əsas güc İslam olmuşdur. İslam, "əvəzolunmazlar"ı taxtından endirib, "əhəmiyyətsizlər"i insanlıq kürsüsündə oturtmuş, insanlar arasında insan olma şərikliyini və ortaq məsuliyyətləri təsis etmişdir.

İslamın ən mühüm inqilablarından biri, insan anlayışını kökündən dəyişdirməsidir. Əvvəllər cəmiyyətdə aşağıda görünən kişilər belə bir sıra "nacizliklərlə" dəyərləndirilirdisə, qadın bu dairəyə daxil olduqda, insanlıq meyarları yenidən düşünülmüşdür. Artıq insanın biologiyası, fiziki görünüşü, mədəni mənsubiyyəti, coğrafiyası və ya qabiliyyəti müəyyənedici olmur. İslam insanı yalnız maddi və genetik xüsusiyyətlərinə görə deyil, ruhani məsuliyyətinə və mənəvi inkişaf potensialına görə dəyərləndirir.

Bu yeni anlayışa əsasən:

• Hər bir insan – istər Bakılı, istər Məkkəli, istər Londralı, istər Qureyşli, istərsə də Romalı olsun – eyni dərəcədə məsuliyyət daşıyır.

• Hər bir insan, kamala çatmaq – yəni mənəvi və əxlaqi cəhətdən yetkinləşmək – imkanına sahibdir.

• İslam, yalnız məsuliyyətlərdə deyil, kamalda da bərabərlik gətirmişdir. Həvvanın çata biləcəyi kamal, Adəmin çata biləcəyi kamalla eynidir. Rabiə əl-Ədəviyyənin çatdığı səviyyə, Əbdülqədir Geylaninin çatdığı səviyyə qədər dəyərlidir – nə az, nə çox.

Bu, dinin fərd üzərində qurduğu böyük bir inqilabdır. Qurani-Kərimdə qarışqa ilə bir peyğəmbərin dialoq misalı bizə onu göstərir ki, hər bir canlı, hər bir insan özünəməxsus bir fərdiyyət daşıyır. İnsan olaraq bu fərdiyyəti qəbul etmək və ona uyğun yaşamaq isə ağır məsuliyyətdir. Çox zaman bəşəriyyət bu məsuliyyətdən qaçmağa çalışmışdır. Lakin İslam bu fərdiyyəti ciddiyə alaraq, Allahın yaratmasını və təqdirini qiymətləndirən bir təfəkkürlə, kişilər arasında və qadın-kişi münasibətlərində həm məsuliyyət, həm də kamillik baxımından bərabərlik gətirən bir din olmuşdur.