Dinin Əsası: Teoloji və Əxlaq

Müasir dövrdə İslam cəmiyyətlərində özünü göstərən əsas problemlərdən biri, dinin hansı tərəfinin daha fundamental olduğu məsələsidir – əxlaqmı, yoxsa teolojimi, yəni Allahla olan bağımızmı? Bugünkü düşüncə tərzində əxlaqi dəyərlər önə çəkilir, iman isə sanki arxa planda qalır. Amma əgər dinin özünə xas olan o etiraz və xəbərdaredici tərəfini yaşatmaq istəyiriksə, diqqətimizi ilk növbədə inanc (teologiya) üzərində cəmləməliyik.

İnam və Əxlaqın Mahiyyəti

Teologiya dedikdə, insanın Allahla olan birbaşa münasibəti nəzərdə tutulur. Tövhidə, nübuvvətə, axirətə və ilahi vəhylərə inam bunun əsas sütunlarıdır. İslamın ilk və əsas şərti Allaha imandır; digər bütün şərtlər bu iman anlayışının fərqli təzahürləridir. Peyğəmbərə inanmaq – sadəcə ona şəxs olaraq inam deyil, Allahın bir insanı bizə elçi olaraq göndərdiyinə inam deməkdir. Bu baxımdan, hər bir iman prinsipi, əslində Allaha olan inamın fərqli ifadəsidir. İslamın təməli də budur: Allahı tanımaq, Onunla münasibətdə olmaq və Onun yaradıcı olduğunu dərk etmək.

Əxlaq və əməl isə bu teoloji bünövrədən doğan nəticələrdir. Onlar nə teologiyanın alternatividir, nə də onunla bərabər səviyyədədir. Əməl, niyyətlə mənalandığı kimi, niyyət də imanla əməl arasında körpü rolunu oynayır. Əgər niyyət yoxdursa, əməl də mənasını itirir. İman – ilahi bir bəxşişdir və zahirdə tam görünməz. Niyyət isə imanın ilk görünən formasıdır və bizi onunla bağlayır. Bu bağ, riyakarlıqdan və dünya hakimiyyəti arzusundan bizi uzaqlaşdırır. İmanı danışmadığımız müddətcə, yəni Allahı danışmadığımız müddətcə, din də yoxdur. Çünki dinin əsası budur. Əxlaq və digər sahələr isə imanın bir növ təzahürüdür.

Xristianlıqda Reform və Əxlaq Mərkəzçiliyi

Bu mövzu ilk dəfə xristianlıqda özünü göstərmişdir. Uzun illər boyu Hz. İsa ilə teoloji münasibət əsasda dayanarkən, reform hərəkatları nəticəsində diqqət əxlaqa yönəlmiş, nəticədə din şəxsi əxlaqla eyniləşdirilmişdir. Bu yanaşmanın arxasında qədim paqan düşüncələrinin təsiri hiss olunmaqdadır. Tarixçi Karlo Ginzburqun “Pendir və Qurdlar” əsərində bu dinamika bariz şəkildə təsvir olunur. Feodal sistemin zəifləməsi, burjuaziyanın güclənməsi və krallıqların kilsəyə qarşı burjuaziya ilə əməkdaşlığa getməsi nəticəsində, yerli dini təfsirlər üstünlük qazanmağa başlamış və papalığa qarşı əxlaqi iddialar ön plana çıxmışdır. Beləcə, teoloji dərinlikdən uzaq, insan sevgisinə və fərdi əxlaqa əsaslanan bir yanaşma formalaşmış və bu, xristianlığın içini boşaldan proseslərin əsasını təşkil etmişdir. Eyni təhlükə bu gün İslam dünyasında da müşahidə olunmaqdadır.

Müasir Yanılmalar və Tənqidlər

Zamanımızda dinin əxlaqi tərəfinin qabardılması ilə bağlı müxtəlif cəhdlər müşahidə olunur. Məsələn, bəzi düşüncə çevrələri Mövlana və Yunus Əmrə kimi sufiyanə şəxsiyyətlər vasitəsilə təfəkkürdən (teologiyadan) uzaqlaşıb sadəcə insan sevgisi və tolerantlıq üzərindən bir din anlayışı formalaşdırmağa çalışırlar. Halbuki bu yanaşmalar, nə bu şəxsiyyətlərin fikirlərini tam əks etdirir, nə də dinin özünü doğru başa düşməyə imkan verir.

Digər tərəfdən, cəmiyyətin sosial, hüquqi və siyasi problemlərinin məsuliyyətini də dinin üzərinə yükləmək yanlış yanaşmadır. Bir tacirin aldatması, ya da dövlət idarəsindəki pozuntular – bunlar hüquqla, siyasətlə həll olunmalı məsələlərdir. Din isə bu problemlərin sadəcə əxlaqi deyil, məna və məqsədinə işıq tutan tərəfidir. “Bu necə müsəlmandır?” deyə sual vermək isə, hüquqi-sosial reallıqları görməzdən gələn bir sadəlövhlükdür. Çünki vətəndaşlıq, hüquq, məsuliyyət anlayışları bu gün müasir dövlətin və hüquq sisteminin də sahəsidir.

Əslində, bu gün əsl aydın – yaşadığı dövrü tənqid edə bilən, çağdaş dünyanın qurumlarını, təkliflərini, qanun və təhsil sistemini sorğulaya bilən şəxsdir. Xüsusilə də Azərbaycan kimi bir ölkədə, son yüz ildə sərt bir dünyəvilik tətbiq olunduğu və dinin ictimai quruculuqda əsas aktyor olmadığı nəzərə alınarsa, bu cəmiyyətin sosial problemlərinin dinə bağlanması, məntiqsiz görünür.

Həniflik və “Millət” Anlayışı

Peyğəmbərlər tarixi baxımından Həzrət İbrahim (ə.s) mühüm bir mərhələni təmsil edir. Qurani-Kərimdə həm Kəbə ilə bağlı rolu, həm də dinin bir cəmiyyətə çevrilməsindəki təsiri ilə yadda qalan bir peyğəmbərdir. Həzrət İbrahim ilə birlikdə bir “millət” anlayışı yaranır – yəni bir cəmiyyət, bir mərkəz, bir istiqamət.

“Millət” sözü Qurani-Kərimdə daha çox “din” mənasında işlədilir. Məsələn, “Millət-i İbrahim” dedikdə, bu onun ardıcıllarını və dinini bildirir. Lakin müasir dövrdə “millət” sözü etnik və milli kimlik mənasına yönəlmiş və bu yeni bir semantik yüklənmədir.

“Hənif” kəlməsi isə "üz tutmaq", "yönəlmək" mənasına gəlir. Quranda buyurulur: “İnni vəccəhtu vəchiyə lilləzi fətara-s-səmavəti vəl-ərd” – yəni, mən üzümü göyləri və yeri yaradan Allaha çevirdim (Ənam, 79). Bu ifadə, Həzrət İbrahimin, cəmiyyətinin razılığını axtarmaq yerinə, gerçəyə yönəlməsini, yəni Allaha dönməsini göstərir. İnsanlar çox zaman öz dəyərlərini bir-birindən təsdiq almaqla qururlar, amma Həzrət İbrahim bu “mağara”dan çıxaraq həqiqətə yönəldi. Bu dönüş, dinin insan həyatında necə formalaşdığını izah edən əsas məqamdır. İslam sözü də, əslində bu “üz tutmaq”, yönəlmək anlayışı ilə bağlıdır.

Allahı Təqdir Etmək və İnsan Sonsuzluğu

Allah’a Qadiri-Mütləq kimi inanmaq

Sufi düşüncəsində Allah, təkcə şəriət yolu ilə çatılan bir hədəf deyil; eyni zamanda həyatın içində hər an var olan, təsir edən, yön verən bir fəal varlıqdır. “Lə iləhə illəllah” ifadəsinin dərindən qavranması da bu anlayışın əsasını təşkil edir. Burada tövhid, yalnız riyazi bir birlik deyil, Allahın hər şeyə qadir, istədiyini həyata keçirə bilən bir iradə sahibi kimi dərk edilməsini ehtiva edir.

İnsanın həyatdakı təcrübələri də onu bu həqiqətə doğru aparmalıdır. Çünki insan öz acizliyini, iradəsinin tam işləmədiyini və başqalarının da istədiklərinin hər zaman gerçəkləşmədiyini gördükcə, bu hadisələrin arxasında daha üstün bir iradənin – Allahın iradə və qüdrətinin – olduğunu dərk etməyə başlayır. Əgər həyatımız yalnız insan uğurlarını və arzularını tərənnüm etməklə keçirsə, deməli, həyatla Allahın iradəsi arasındakı dərin əlaqəni hələ tam anlamamışıq.

Həyatın idarəedilməzliyi və ilahi qüdrətin zahiri

Gerçək budur ki, dünya heç vaxt tam istədiyimiz kimi getmir. İnsanlar, dövlətlər, cəmiyyətlər müəyyən arzularla planlar qurur, amma nəticələr çox vaxt bu arzularla üst-üstə düşmür. Məsələn, Fironun Hz. Musanı (ə.s) öldürmək istəməsinə baxmayaraq, Musa elə onun sarayında böyüyür. Bu isə bizə göstərir ki, görünənlərin arxasında daha yüksək bir qüvvə – ilahi iradə vardır. İnsan düşünür ki, hər şey öz seçimi və istəyi ilə formalaşır, lakin dəyişən bu vəziyyətlər göstərir ki, həyat əslində bizim deyil, həyat Onun iradəsi daxilində hərəkət edir.

İlahi qüdrətin bənzətmələri: Ovuc, əl və barmaq

İslam ənənəsində Allahın qüdrətini təsvir etmək üçün simvolik ifadələrə geniş yer verilir. Ovuc içi – Allahın kainatı necə nəzarətində saxladığını göstərmək üçün istifadə olunur. Yer və göy Onun “ovuc” içindədir və insan da bu ovucun içində yer alır. “Əl” – gücün simvoludur. Məsələn, “Biyədikəl xayr” – “Bütün yaxşılıq Sənin əlindədir” – ifadəsi gücün və xeyirin mənbəyinin Allah olduğunu göstərir. Peyğəmbərimizin (sav) “Qulun qəlbi Rəhmanın iki barmağı arasındadır” (Tirmizi) sözləri isə Allahın insan qəlbinə necə incə müdaxilə etdiyini izah edən bir metaforadır. Bu bənzətmələrin hamısı Allahın iradəsinin və qüdrətinin hər şeyin fövqündə olduğunu anlatmaq məqsədi daşıyır.

İnsan və sonsuzluq: Özünü tanımaq – Allahı tanımaq

Bu mövzuda toxunulan ən mühüm fikirlərdən biri də budur: “Özünü tanıyan, Allahı tanıyar. Allahı tanıyan isə həqiqətən hər şeyi bilər.” Bu ifadə, insanın daxilində bir növ sonsuzluq potensialının mövcud olduğunu göstərir. İnsan öz istedad və bacarıqlarının sərhədlərini heç vaxt tam mənada dərk edə bilmir. Buna görə də, insan həyatı boyunca özünü tanımaq üçün sanki dayanmadan qaçır – özü-özünə doğru bir qaçış. Bu yolculuq – düşünmək, fərqində olmaq, anlam vermək – insanın öz sonsuzluğunu hiss etməsi və bu hiss vasitəsilə Allahın sonsuz varlığı ilə əlaqə qurmasıdır. Burada məqsəd insanla Allahın bərabərliyi deyil, əksinə, insanın öz sonsuzluğunda Allahın sonsuzluğunun təcəllisindən bir parıltı görməsidir.

Duha Surəsi: İnsanlığın Universal Halı

Qurani-Kərim, əsl mahiyyəti etibarilə bir zikr, yəni xatırlatma və yenidən dərk etmə kitabıdır. Hər hansı bir dövrə və ya şəxsə xas olduğu düşünülən bəzi ayə və surələr, əslində daha geniş və ümumbəşəri bir məna daşıyır. Duha surəsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və yalnız Həzrət Peyğəmbərə (s.ə.s) deyil, bütövlükdə insana xitab edən bir üslubla ön plana çıxır.

Duha surəsinin insana dair mesajı

Duha surəsinə sadəcə Peyğəmbərin (sav) həyatındakı keçici bir ruh halının təsviri kimi baxmaq məhdudlaşdırıcı bir yanaşmadır. Bu surədə əks olunan duyğular – tərk edilmək qorxusu, əlaqənin qopma ehtimalı, Allahın razılığını itirmək kimi narahatlıqlar – əslində hər bir insanın yaşaya biləcəyi mənəvi vəziyyətlərdir. Surənin başlanğıcında qeyd olunan “Rəbbin səni tərk etmədi və sənə darılmadı” (Mə vədda’əkə Rabbukə və mə qalə) ayəsi, iman həyatının əsas ümid sütunlarından biridir. Hər nə qədər insan bəzən özünü tərk edilmiş, səssizliyə düşmüş hiss etsə də, Allah bəndəsini unutmur və ona küsmür. Allahla insan arasındakı bağ, düşündüyümüzdən qat-qat sabit və köklüdür – bu, sadəcə bir hiss və ya psixoloji hal deyil, varlığımızın mahiyyətindən doğan ontoloji bir bağlılıqdır.

Nemətlərin xatırladılması və ayələrin yenidən təfsiri

Surədə Peyğəmbərə (sav) verilən bəzi nemətlərin sadalanması, bu nemətlərin hər bir insan üçün keçərli olan ümumi halları təmsil etdiyini göstərir. Ənənəvi izahların bir qədər kənarına çıxaraq, bu ayələr aşağıdakı şəkildə yenidən düşünülə bilər:

• “Səni yoxsul görüb zəngin etmədimi?!” – Ayənin ənənəvi təfsirində bu ifadə maddi rifahla əlaqələndirilir. Halbuki, İslam düşüncəsində əsas yoxsulluq, maddi çatışmazlıqdan daha çox mənəvi qıtlıq – nankorluq və küfrdür. Əslində insan daim Allahın mərhəmətinə möhtacdır. “Fəqir” olmaq, sadəcə sosial-iqtisadi bir vəziyyət deyil, ontoloji bir haldır. “Zənginlik” isə, Allahın lütf etdiyi iman, elm, mərifət və mənəvi güvən kimi dəyərlərlə ölçülür.

• “O səni yetim görüb sənə sığınacaq vermədimi?!” – Peyğəmbərin (sav) yetimliyi yalnız tarixi bir vəziyyət deyil; yetimlik bəşəri bir hal kimi də dəyərləndirilməlidir. İnsan, varlıq baxımından daim bir növ tənha və ehtiyac içindədir. Bu təkliyi ancaq Allahın mərhəməti doldura bilər. Bir yetim gördükdə ona mərhəmət göstərmək gözəldir, lakin eyni zamanda öz daxili yetimliyimizi – köksümüzdəki boşluğu da unutmamalıyıq.

• “Səni çaşqın halda görüb doğru yola yönəltmədimi?!” – Əgər hidayət tam və qəti bir məqam olsaydı, gündəlik namazlarımızda “Bizi doğru yola yönəlt” (İhdinəs-siratəl-müstəqim) duasını niyə daim təkrarlayardıq? Bu, hidayətin bir proses olduğunu göstərir. İnsan ruhu daim istiqamətə ehtiyac duyur və bu ehtiyac, Allahla münasibətin qopacağına dair içimizdəki qorxudan doğur.

Bu ayələr və onların belə bir oxunuşu bizə bir daha göstərir ki, Allah insanı heç vaxt başlı-başına buraxmaz; O, bəndəsini daima əhatə edir və qoruyur.

Allah rızası və münasibətin təməli

İbadəti “Allahın rızasını qazanmaq” məqsədilə etdiyimizi söylədikdə, bəzən bu ifadə yanlış bir təəssürat da doğura bilər: sanki Allah bəndəsinin itaətinə möhtacdır və onun razılığını almaq üçün çalışmaq məcburiyyətindəyik. Bu, Allahı – haşa – zəif, qəzəbli və bəndəsinin hörmətinə ehtiyacı olan bir varlıq kimi qavramağa səbəb ola bilər. Halbuki, Qurani-Kərimdə bizə göstərilir ki, Allah insana küsülü deyil, heç vaxt da küsməmişdir. Allahın rızasından bəhs edərkən, ilk növbədə Onun bizə qarşı sonsuz mərhəmətini və əbədi şəfqətini unutmamalıyıq.

İnsan Niyə İslamdan (Dindən) Uzaqlaşır?

İnsanla din arasındakı əlaqə, tarix boyunca bir çox fərqli şəkildə izah olunub. Kimisi üçün din, mənəvi bir ehtiyacın cavabıdır, kimisi üçünsə artıq geridə qalmış bir anlayış. Son dövrlərdə bu münasibət daha çox dünyəviləşmə, dindən uzaqlaşma və peyğəmbərlik sisteminin artıq bitdiyi fikirləri ətrafında müzakirə olunur. Bu yazıda, insanın niyə dindən uzaqlaşdığını, dinin əslində nə qədər ümumbəşəri bir həqiqət olduğunu və peyğəmbərlik anlayışının düşündüyümüz kimi tamamlanmadığını izah etməyə çalışacağıq.

İnsan Niyə Dindən Uzaqlaşır?

İslam düşüncəsinə görə, insan fitrət etibarilə iman və həqiqətə açıq doğulur. Lakin zamanla bəzi amillər onu bu təbiiliyindən uzaqlaşdırır. Əsas iki səbəb ön plana çıxır:

• Dünya Mərkəzli Yaşama Tərzi (Dünyapərəstlik): İnsan bəzən həyatını sırf bu dünyanın zövq və maraqları üzərində qurur. Bu hal, sadəcə dünyəvilik deyil, eyni zamanda öz istəklərini ilahiləşdirmək deməkdir. Beləliklə, insan mənəvi olandan uzaqlaşır.
• Dinin Gerçək Olmadığı Təəssüratı: Əgər insan yaşadığı dinin onu Allaha yaxınlaşdırmadığını, mənəvi olaraq heç bir dərinlik vermədiyini hiss edirsə, onda bu dini saxta və boş hesab etməyə başlayır.

Dinin Həqiqiliyi və Bəşəri Təbiəti

Din, tək bir cəmiyyətin deyil, bütün insanlığın ortaq dəyəridir. Əldə olan məlumatlar və tarixi təcrübələr bunu aydın şəkildə göstərir:

• Mənəviliyin Ümumbəşəri Olması: Din və mənəviyyat yalnız İslamla məhdud deyil. Dünyanın ən uzaq künclərində, kiçik qəbilələrdə belə dini təcrübələrə rast gəlmək mümkündür. Bu, insanın təbiətində olan bir ehtiyacın əlamətidir.
• Dinin Davamlılığı: Min illərlə davam edən bir anlayışın yalan və boş üzərində qurulması məntiqli deyil. Təməllərində həqiqət olmalıdır.
• Dinə Ehtiyac Bəşəri Bir Həqiqətdir: Dünyada elə bir xalq yoxdur ki, tamamilə dinsiz olsun. Harada bir insan qrupu varsa, orada bir dini və ya mənəvi inanc sistemi də vardır.
• Ateizmin Zorla Yayılmasının Nəticəsizliyi: Tarixdə Sovetlər və Çin kimi böyük sistemlər insanları dindən uzaqlaşdırmağa çalışsalar da, nəticədə buna nail ola bilmədilər. Bu da göstərir ki, insan zehnini və ruhunu zorla mənəviyyatdan uzaqlaşdırmaq mümkün deyil.

Peyğəmbərlik Bitibmi?

Peyğəmbərlik sisteminin yalnız keçmişdə qaldığı və artıq sona çatdığı fikri tam olaraq həqiqəti əks etdirmir:

• Hər Ümmətə Elçi Göndərilməsi: Qurana və bir çox mənbəyə görə, Allah yalnız bir bölgəyə deyil, müxtəlif dövrlərdə və coğrafiyalarda minlərlə peyğəmbər göndərmişdir. Onlar hər yerdə eyni adla tanınmasa da, mahiyyət eyni olub.
• Niyə Artıq Yeni Peyğəmbər Gəlmir?: Bu, insanlığın artıq hər şeyi kamil şəkildə bildiyindən deyil. Əksinə, son peyğəmbərlə birlikdə ilahi mesaj yazıya keçmiş və qorunmuş şəkildə hər kəsə çatdırıla biləcək formaya gəlmişdir.

Peyğəmbərliyin Davam Edən Tərəfləri:

• İctihat: Peyğəmbərliklə bağlı hüquqi və ictimai yönlər, müctəhidlər vasitəsilə davam edir.
• Vəlayət: Peyğəmbərin mənəvi mirası və həyat tərzi isə, onu təqlid edənlər vasitəsilə yaşamağa davam edir. Bu mənada peyğəmbərlik bir formada cəmiyyət içində yaşayır.
• “Peyğəmbər Ölmədi” Deyimi: Bu ifadə, Peyğəmbərin bədəni ölsə də, ruhən və təlimləri ilə hələ də diri olduğu anlamına gəlir. Onun mesajı hələ də canlıdır və həyatımızda yer alır. Əslində, yeni bir peyğəmbər gəlməməsi, Peyğəmbərin hələ də aramızda olması kimidir.

Gənclərin Evliliyə Hazırlığı

Evlilik bir gəncin həyatında ən mühüm mərhələlərdən biridir. Bu, sadəcə müəyyən adət-ənənələri yerinə yetirmək deyil, əslində yeni bir həyat qurmaq, məsuliyyət daşımaq və öz ailənin təməlini atmaq deməkdir. İnsan bu yola çıxarkən artıq təkcə özü üçün yox, quracağı ailə üçün də cavabdeh olur. Buna görə də evlilik ciddi hazırlıq tələb edir. Hazırlıqsız atılan addım sonradan insanı çətinlik qarşısında qoya bilər. Evliliyə hazırlaşan bir gənc bir neçə əsas məqama xüsusi diqqət etməlidir.

Birincisi, evliliyin mənasını düzgün anlamaq lazımdır. Evlilik sadə bir birlik deyil, həm mənəvi, həm də hüquqi məsuliyyət daşıyan bir bağdır. İnsan evliliyin mahiyyətini, əxlaqi tərəflərini və dini baxımdan məsuliyyətlərini öyrənməlidir. Çünki evlilik də bir növ ibadət kimidir – onun da öz qaydaları, haqq və vəzifələri var. Kim nəyi etməlidir, harada məsuliyyət başlayır, harada bitir – bunları bilmək sağlam ailənin təməlidir.

İkincisi, təkcə fiziki yetkinlik kifayət etmir. Əsas məsələ ağıl və xarakter baxımından yetkin olmaqdır. Evlilik uşaq oyunu deyil. İnsan özünü tanımalı, zəif tərəflərini bilməli, qəzəbini idarə etməyi bacarmalı, məsuliyyət götürməyə hazır olmalıdır. Öz üzərində işləmədən qurulan ailə uzunömürlü olmaya bilər.

Üçüncüsü, açıq və səmimi ünsiyyət çox vacibdir. Evlənməyi düşünən tərəflər gələcəklə bağlı gözləntilərini gizlətməməlidirlər. İş həyatı, maddi planlar, uşaqların sayı, yaşayış yeri kimi mövzular əvvəldən açıq danışılmalıdır. “Sonra həll edərik” düşüncəsi gələcəkdə ciddi problemlər yarada bilər.

Dördüncüsü, maddi məsələni düzgün planlamaq lazımdır. Müasir dövrdə ailə qurmaq müəyyən maliyyə yükü tələb edir. Borcla başlayan ailələrdə stress daha çox olur. Buna görə də büdcə planlaması, qənaət vərdişi və maddi vəziyyətlə bağlı dürüstlük çox önəmlidir. Tərəflər bir-birindən heç nə gizlətməməlidir.

Beşincisi, düzgün insanı tapmaq məsələsində sosial mühitin rolu böyükdür. İnsan elə bir çevrədə olmalıdır ki, onu tanıyan, xasiyyətini bilən və lazım gəldikdə zəmanət verə bilən insanlar olsun. Sağlam sosial əlaqələr həm uyğun həyat yoldaşı tapmağa kömək edir, həm də ailənin möhkəm təməl üzərində qurulmasına şərait yaradır.

Altıncısı, ailələr arasındakı uyğunluq da nəzərə alınmalıdır. Bizim cəmiyyətdə evlilik təkcə iki insan arasında deyil, iki ailə arasında qurulan bağdır. Dəyərlər, həyat tərzi və baxış bucaqları arasında ciddi uçurum olarsa, bu sonradan problemlərə səbəb ola bilər. Ailələr arasında balansın qorunması uzunmüddətli sabitlik üçün vacibdir.

Yeddincisi isə gözləntiləri real saxlamaqdır. Həyatı ideal səviyyədə təsəvvür etmək və qarşı tərəfdən mükəmməllik gözləmək düzgün deyil. Hər insanın zəif və güclü tərəfi var. Daha məntiqli və real gözləntilərlə evlilik qərarı vermək həm insanı məyusluqdan qoruyur, həm də ailə münasibətlərini daha sağlam edir.

Qısası, evlilik ciddi məsuliyyətdir və bu məsuliyyətə hazır olmaq üçün həm mənəvi, həm psixoloji, həm də maddi baxımdan hazırlıq lazımdır. Düşünülmüş addım atıldıqda isə evlilik insanın həyatında ən gözəl və bərəkətli mərhələlərdən birinə çevrilə bilər. 

İnsanın Əmanəti Üstlənməsi: Qorxu və Ümid

İnsanın “əmanəti öz üzərinə götürməsi” anlayışı, çağdaş dünyada insan təbiətini yenidən anlamağa imkan verən, eyni zamanda düşüncəmizin əsas dayaqlarından birinə çevrilən dərin mənalı bir baxış bucağı yaradır. Bu yanaşma bizə göstərir ki, qorxuya əsaslanan davranışlar – məsələn, riyakarlıq, təkəbbür və s. – insan həyatını ciddi şəkildə daraldır. Halbuki din bizə sevgi, mərhəmət və ümid tərəfdarı olmağı təklif edir. Allaha iman gətirmək – əslində – ümidi seçmək deməkdir.

İnsan Təbiəti və Üsyan Etmək Yönümlü Fitrət

Bunu da qəbul etməliyik ki, insan təbiəti etibarı ilə itaətkar varlıq deyil. Əksinə, insan varlığında bir növ qarşı çıxma, özünü müdafiə etmə ehtiyacı daşıyır. Onun üsyanı bəzən qaydaların özünə yox, qaydanı qoyanın başqa biri olmasına qarşı yönəlir. İnsan bu vəziyyətdə varlığını təhlükədə hiss edir və bu daxili narahatlıq onun təbii bir hissəsidir. Lakin bu xüsusiyyət ilahi bir imkan, bir lütf kimi də qiymətləndirilə bilər. Məsələn, uşağın valideynlərinə, ya da şagirdin təhsil sisteminə qarşı çıxması – bu daxili başqaldırının normal təzahürləridir. Bunları tamamilə yanlış yox, insanın formalaşma mərhələsinin bir hissəsi kimi qəbul etməliyik.

Uzlaşmaq və Sosiallaşmaq Prosesi

İnsan yaradılış etibarilə nə qədər üsyankar olsa da, Allah ona ağıl nemətini də verib. Məhz bu ağıl insanın içindəki qarşıdurmanı idarə etməyə, uzlaşma yollarını axtarmağa imkan verir. Üsyanın gətirdiyi təcrid və tənhalıq hissi insana sosiallaşmaqdan başqa yol buraxmır. Beləcə, insan öz içindəki asi yönünü öz iradəsi ilə nəzarət altına alır və bu məcburiyyətlə başqaları ilə razılaşmağa çalışır. Bu sosial razılaşma isə zamanla dilin inkişafına, mədəniyyətin formalaşmasına və insani dəyərlərin qazanılmasına zəmin yaradır. El arasında deyilən "insan insanın müəllimidir", "insan insanın aynasıdır", "insan insanın qapısıdır", "insan insana körpüdür" kimi ifadələr məhz bu həqiqəti ifadə edir. Əgər bəziləri “insan insanın qurdu” deyərsə, biz də deyərik: “İlk qurd özümüz olmamalıyıq.”

"Ləhul-Əsmaül-Hüsna" və Yeni Düşüncə Tələbi

Düşüncə sistemimizin təməlində “Ləhul-Əsmaul-Hüsna” – yəni "ən gözəl adlar Allaha məxsusdur" prinsipi dayanmalıdır. Bu anlayışın bizə dediyi budur: “Həyat dəyərlidir”, “Həyat həqiqətdir”, “İnsan yaxşıdır” və “İnsan özü bir həqiqətdir”. Quranda Hz. Yusifin (ə.s) “ucuz qiymətə satılması” nümunəsi bizə göstərir ki, insanın maddi ölçülə bilməz, yəni maddi bir dəyəri yoxdur az qala, fəqət onun mənəvi dəyəri isə heç bir qiymətlə ifadə oluna bilməz.

Müsəlmanların Yeni Səsi: Qorxusuz və Ümidlə

Artıq zamanıdır ki, müsəlmanlar ötən əsrdəki qorxuya, susqunluğa və müdafiə vəziyyətinə son qoyaraq öz fikirlərini açıq və cəsarətli şəkildə ifadə etsinlər. "Nə baş verirsə versin, qorxmuruq, utanmırıq və həyat tərəfdarıyıq" deməyin vaxtıdır. İnsanlar yaşamaqdan vaz keçsə belə, biz həyatdan, insandan və var olmaqdan yana mövqe tutmalıyıq. Bu, “Ləhul-Əsməu-l-Hüsna” prinsipini müasir dövrdə yaşayan, danışan və düşünən insanlar kimi təcəssüm etdirməyimizin bir borcudur. Dünya, içindən yeni və orijinal bir söz doğuracaq güclü bir idrak axtarır. Müsəlmanca düşünmək – insanın gözəlliyindən, həyatın yaxşılığından, varlığın mənəviyyat və estetik dəyərindən imtina etmədən danışmaq deməkdir.

Həyat, Yaxşılıq və Allahın İsimləri

İslam düşüncəsinin əsasını təşkil edən mühüm prinsiplərdən biri budur ki, həyat özü dəyərli bir nemətdir və varlıq yoxluğa üstün tutulmalıdır. Bu yanaşma, müsəlman təfəkkürünün ayrılmaz hissəsi olaraq, insanın hansı şəraitdə olursa-olsun həyatı müdafiə etməsini və sevgini qorxuya üstün tutmasını zəruri sayır. Dinimizin təməlini təşkil edən mərhəmət və məhəbbət kimi anlayışlar, əgər fikri əsas prinsipə çevrilərsə, insanın dünyaya və digər varlıqlara baxış tərzini kökündən dəyişər.

Həyat və Varlığın Üstünlüyü

İslam təliminə görə, yaşamaq yox olmaqdan, var olmaq isə yoxluqdan üstündür. Həm insanın, həm də təbiətin — məsələn, bir ağacın belə — həyatda qalması onun məhvindən daha qiymətlidir. Bu əsas prinsip göstərir ki, bir müsəlmanın əlindən ölüm gətirən davranış yalnız istisnai və zəruri hallarda baş verə bilər. Quranda Habilin Qabili öldürməməyə qərar verməsi bu yanaşmanın arxasındakı əxlaqi mövqeyi nümayiş etdirir: müsəlman üçün qatillik heç vaxt seçim olmamalıdır, hətta özü risklə üz-üzə qalsa belə.

Müasir dövrdə “önləyici tədbir” adı altında hələ həyata keçməmiş ehtimallar əsasında insanların öldürülməsi, İslamın yanaşmasına görə yalnız barbarlıqla izah edilə bilər. Bu cür təcavüzkar və dağıdıcı düşüncənin kökü isə bəzi qaynaqlarda Amerikanın “kəşfi” adı ilə təqdim edilən, əslində isə işğal və talan tarixinə bağlanır. İslam baxımından isə “talançılıq” kimi bir ideologiyanın mövcudluğu belə qeyri-mümkündür.

“Hüsn” Anlayışının Üç Mənası: Əxlaq, Həqiqət və Gözəllik

İslam təlimində Allahın gözəl adlarını ifadə edən “Əsmaül-Hüsna” ifadəsindəki “hüsn” kəlməsi əslində üç təməl mənanı daşıyır:

1. Əxlaqi Yaxşılıq (Əxlaqi mənada gözəllik):

Allahın adları əxlaqın əsas qaynağıdır və onların hər biri xeyirlidir. Hətta “Qahhar” (əzab verən) və ya “Müntəqim” (intiqam alan) kimi adlar belə, içində mərhəmət daşıyır. Rahmətdən məhrum bir “Qahhar” və ya “Müntəqim” təsəvvür edilə bilməz. Quranda Zəkəriyyə peyğəmbərlə (ə.s) bağlı ayədə "Bu sənin Rəbbinin öz qulu Zəkəriyyaya olan mərhəmətinin xatırlanmasıdır!" (Məryəm, 2) göstərilir ki, bir bəndənin həyatında baş verən hadisələr Allahın mərhəməti ilə bağlıdır.

Bu mənada, Allahın adlarını anlamada gündəlik dildəki anlayışlara deyil, daha çox metafizik dəyərlərə əsaslanmaq lazımdır. Çünki Allahın “Mənim mərhəmətim qəzəbimi keçmişdir” (Buxari, Müslim) ifadəsi də bunu təsdiqləyir. Odur ki, Allahın hər adını izah edərkən, mərkəzdə rəhməti görmək zəruridir.

2. Məntiqi Doğruluq (Həqiqətə uyğunluq):

“Hüsn” həm də məntiqi baxımdan düzgün olan deməkdir. Allahın adları O’na tam uyğun gəlir, yəni bu adlar nə insanın təsəvvür məhsuludur, nə də təxəyyülün nəticəsi. Allah bizim düşüncəmizdən və təsəvvürlərimizdən tamamilə müstəqil olan həqiqi bir varlıqdır.

Bu, “İxlas” surəsindəki “Ləm yəlid və ləm yuləd” ayəsi ilə də əlaqələndirilir. Elmalılı Hamdi Yazır bu ifadəni belə yozur: “Biz Allahı yaratmamışıq, O bizi yaradıb.” Beləliklə, bəzi müasir psixoloji yanaşmalarda iddia olunduğu kimi, Tanrı anlayışı qorxuya əsaslanan bir uydurma deyil; əksinə, Allah əbədi və real varlıqdır.

3. Estetik Dəyər (Gözəllik):

İnsan təbiətcə gözəlliyə meyillidir — məsələn, çiçəyi tikanlı bitkidən, axar suyu quru torpaqdan, yaşıllığı çılpaq torpaqdan üstün tutur. Bu cür estetik seçimlər son nəticədə “doğru” və “yaxşı” olanla birləşir. Peyğəmbərin (sav) “Allah gözəldir, gözəli sevər” (Müslim) kəlamı da bu anlayışa dəlalət edir.

Allahın sevmədiyi şeylər Quranda və hədislərdə daha çox əxlaqi problemlər kimi qeyd olunur: zülm, təkəbbür, səbirsizlik, xəsislik və s. Bu isə göstərir ki, “hüsn” eyni zamanda həm əxlaqi, həm də estetik bir anlayış daşıyır. Gözəllik təkcə fərdi yox, ümumi olmalıdır — Hz. Yusifin (ə.s) gözəlliyi yalnız özünə aid deyil, ətrafındakı gözəlliyi də artırmışdır.

İnsan və Hüsn: Üç Baza Fikrə Dayanan Dəyərləndirmə

“Hüsn” anlayışının bu üç mənası insana da şamil olunur və belə bir nəticə ortaya çıxır:

• İnsan yaxşıdır (əxlaqi baxımdan),

• İnsan həqiqi varlıqdır (fəlsəfi baxımdan),

• İnsan gözəldir (estetik baxımdan).

Müsəlman cəmiyyəti bu üç əsas ideyanı qoruyacaq və müdafiə edəcək gücə sahib olmalıdır.  İnsanın fitrətən yaxşıdır, lakin zamanla bu keyfiyyətləri itirə də bilir.

Qorxunun Aşılması və Metafizik Düşüncə

Tarixdə yazılmış fəlsəfi risalələrdə qəm-qüssəni aşmaq yolları axtarılıb və bu kədərin kökündə ölüm qorxusunun dayandığı vurğulanıb. Ağılın tərbiyəsi də əslində bu qorxulara qalib gəlmək üzərində qurulub. Metafizik düşüncə tərzi, klassik İslam elmi məktəbinin əsasını təşkil edib. Bu sayədə həm dil problemləri, həm də dini və fəlsəfi mətnlər daha doğru anlaşılır və insan dünyanı sağlam şəkildə dərk edə bilir.

Dünyanı insansız təsəvvür etdikdə hər şeyin gözəllik içində olduğunu görmək olur; problemlər isə əslində insanın mənəvi boşluğu ilə bağlıdır. Ona görə də, Allahın “rəhmətim qəzəbimi keçmişdir” anlayışını əsas tutaraq, qorxuları sevgi və mərhəmət ilə aşmaq və həyata ümid və şövqlə yanaşmaq İslam düşüncəsinin əsas qayəsi olmalıdır.