Hüzurlu Bir Yuva Üçün Həyat Yoldaşı Seçimi

Evlilik insan həyatında ən ciddi və məsuliyyətli qərarlardan biridir. Çünki insan evlənərkən sadəcə bir həyat yoldaşı seçmir; eyni zamanda ömrünü, sevincini, kədərini, sirrini və gündəlik həyatını paylaşacağı ən yaxın yol yoldaşını seçmiş olur. Buna görə də ailə qurmaq məsələsinə təkcə hisslərlə deyil, həm də ağılla, məsuliyyətlə və düzgün meyarlarla yanaşmaq lazımdır.

Evlilikdə ilk diqqət edilməli məqamlardan biri gözləntilərin real olmasıdır. İnsan özünə həyat yoldaşı seçərkən xəyali və əlçatmaz tələblər qoymamalıdır. Çünki həddindən artıq yüksək və reallıqdan uzaq gözləntilər həm seçim prosesini çətinləşdirir, həm də sonradan məyusluğa səbəb ola bilər. Əlbəttə, insan yaxşı bir həyat yoldaşı arzulamalıdır, amma bu arzu ağıl və reallıqla uyğun olmalıdır.

Evliliyə mənəvi baxımdan da yanaşmaq çox vacibdir. Ailə qurmaq sadəcə iki insanın birlikdə yaşaması deyil, həm də məsuliyyət, səbr, fədakarlıq və qarşılıqlı anlayış tələb edən ciddi bir yoldur. Əgər insan evliliyə ibadət şüuru ilə baxarsa, qarşılaşdığı çətinlikləri də daha səbrli və anlayışlı şəkildə qarşılaya bilər.

Sağlam ailənin qurulması üçün dürüstlük və şəffaflıq da əsas şərtlərdəndir. Tərəflər evlənmədən əvvəl öz xarakterlərini, həssas olduqları mövzuları, gündəlik həyatdakı vərdişlərini gizlətməməlidirlər. Məsələn, təmizlik, səs-küy, xidmət, şəxsi sərhədlər və bu kimi məsələlər əvvəlcədən açıq şəkildə danışılmalıdır. Çünki evlilikdən sonra gizlədilən xüsusiyyətlər daha böyük problemlərə çevrilə bilər.

Həyat yoldaşı seçərkən yalnız zahiri görünüşə və ya maddi imkanlara baxmaq düzgün deyil. Ən önəmli məsələlərdən biri insanın xasiyyətidir. Davamlı narazı olan, hər şeydə problem axtaran, mənfi düşünən və insanları yoran bir xarakterlə uzun müddət xoşbəxt yaşamaq çox çətindir. Buna görə də insanın sakit, anlayışlı, mehriban və uyğun xarakterli olması evlilik üçün çox vacibdir.

Mərhəmət də ailəni ayaqda saxlayan əsas dəyərlərdən biridir. Mərhəməti olmayan, başqasının halını anlamayan, acıma və şəfqət duyğusundan uzaq olan bir insanla hüzurlu ailə həyatı qurmaq çətin olar. Ailədə sevgi qədər mərhəmət də lazımdır. Çünki insan hər zaman eyni halda olmur; bəzən yorulur, səhv edir, zəifləyir. Belə anlarda qarşı tərəfin mərhəmətli olması ailəni qoruyan əsas amillərdən biridir.

Bundan başqa, insanın halal qazanca və düzgün yaşayışa münasibəti də nəzərə alınmalıdır. Çünki bir insanın harama və halala baxışı onun davranışına, ailə həyatına və evin bərəkətinə təsir edir. Halala diqqət edən, qazancında və həyat tərzində məsuliyyətli olan insan ailəsinə də daha düzgün dəyərlər gətirər.

Evlilik qərarı verərkən insanın ailəsi və sosial çevrəsi ilə münasibətinə də baxmaq lazımdır. Bir insanın öz ailəsi ilə münasibəti, dostlarına verdiyi dəyər, insanlarla danışıq tərzi onun xarakteri haqqında çox şey göstərir. Məsələn, bir insanın ofisiant ilə, yolda rastlaşdığı biri ilə və ya əsəbi vəziyyətdə olan insanlarla necə davrandığı onun əsl xasiyyətini ortaya çıxara bilər. Çünki insanın xarakteri təkcə gözəl anlarda deyil, çətin və gündəlik vəziyyətlərdə də bəlli olur.

Həyat yoldaşında axtarılmalı olan başqa bir mühüm xüsusiyyət də inkişaf etməyə açıq olmasıdır. İnsan dəyişməyə, öyrənməyə və daha yaxşı olmağa hazır olmalıdır. Əgər bir insan özünü daim haqlı görür, doğruya qapılarını bağlayır və dəyişmək istəmirsə, bu, gələcəkdə münasibətin inkişafına mane ola bilər. Evlilikdə hər iki tərəf bir-birindən öyrənməli, birlikdə böyüməli və daha yaxşı insan olmağa çalışmalıdır.

Gələcək haqqında düşüncələrin uyğun olması da çox önəmlidir. Tərəflər özlərini 10 və ya 20 il sonra harada görürlər, necə bir həyat istəyirlər, ailə, iş, uşaqlar və yaşayış tərzi haqqında nə düşünürlər — bunlar əvvəlcədən danışılmalıdır. Çünki evlilik yalnız bu günü deyil, gələcəyi də birlikdə qurmaq deməkdir. Əgər insanların xəyalları və həyat istiqamətləri bir-birinə çox uzaqdırsa, zamanla problemlər yarana bilər.

Nəticə olaraq, düzgün həyat yoldaşı tapmaq asan məsələ deyil, amma bu mövzuda ümidsizliyə də düşmək olmaz. Yaxşı insanlar hər zaman var. Sadəcə insan özü də yaxşı olmağa, özünü inkişaf etdirməyə və doğru dəyərlərlə yaşamağa çalışmalıdır. İnsan öz keyfiyyətini, əxlaqını və mənəviyyatını nə qədər yüksəldərsə, qarşısına da o qədər dəyərli və yaxşı insanlar çıxar. Evlilikdə əsas məsələ mükəmməl insan tapmaq deyil, doğru insanla eyni yolda səbr, mərhəmət və anlayışla addımlaya bilməkdir.

Qəlbin Dağınıqlığı: Mənəvi Sükunət Yolları

İnsan qəlbi təbiəti etibarilə daim dəyişən, bir haldan digər hala keçən bir quruluşa malikdir. Bəzən sakit və rahat olur, bəzən isə qarışıqlıq və narahatlıq içində qalır. Mənəvi baxımdan qəlbin bu dəyişkən vəziyyətinə “təlvin”, bütün bu qarışıqlıqdan çıxaraq sabitlik və rahatlıq tapmasına isə “təmkin” deyilir. Qəlbi bu dağınıq haldan qorumaq və daxili sakitliyə çatdırmaq üçün insanın öz üzərində işləməsi və müəyyən mənəvi qaydalara diqqət etməsi vacibdir.

Qəlbin ən çox yorulmasına səbəb olan məsələlərdən biri faydasız və mənasız işlərlə məşğul olmaqdır. İnsan hər şeyə qarışmaq, hər xəbəri izləmək, hər mövzu haqqında fikir sahibi olmaq istədikcə daxilən yorulur və fikri dağılır. Bu da həm düşüncəyə, həm də hisslərə təsir edir. Nəticədə insan nə mənəvi rahatlıq tapa bilir, nə də dərin düşünə bilir. Lazımsız məlumatlar və boş söhbətlər qəlbdə yığılıb qalır və xüsusilə ibadət, dua və ya təfəkkür zamanı insanın fikrini yayındırır.

İmam Qəzali də (r.h) bu mövzuda bildirir ki, qəlbi ən çox qarışdıran şeylərdən biri insanın daim ətrafda baş verən lazımsız hadisələrlə maraqlanmasıdır. İnsan eşitdiyi hər sözü və gördüyü hər hadisəni daxilində saxlayır. Sonradan bunlar insanın zehnini məşğul edir və daxili sakitliyini pozur. Buna görə də qəlbin rahatlığı üçün insan özünü lazımsız xəbərlərdən və mənasız məşğuliyyətlərdən müəyyən qədər uzaq tutmalıdır.

Mənəvi sakitliyə çatmaq üçün bir neçə vacib məqam var. İlk olaraq, faydasız işləri azaltmaq lazımdır. İnsan vaxtını və enerjisini ona xeyir verməyən şeylərə sərf etdikcə daxilən yorulur. İkinci vacib məsələ zikrdir. Allahı xatırlamaq və hər hadisəyə mənəvi baxışla yanaşmaq qəlbə rahatlıq verir. Burada söhbət yalnız dil ilə zikr etməkdən yox, insanın düşüncəsində və həyatında bunu hiss etməsindən gedir.

Dua da qəlbin sakitləşməsi üçün ən güclü vasitələrdən biridir. İnsan bilməlidir ki, qəlbi sabit saxlayan yalnız Allahdır. Bu səbəbdən daim dua etmək və Allahdan qəlb rahatlığı istəmək vacibdir. Bundan əlavə, insan özünü xeyirli və faydalı işlərlə məşğul etməlidir. Çünki insanın həyatı boşluq qəbul etmir; əgər o boşluğu yaxşı şeylər doldurmasa, mənasız və faydasız şeylər dolduracaq.

Qəlbin rahatlığı üçün yaxşı insanlarla bir yerdə olmaq da çox önəmlidir. Saleh və düzgün insanlarla ünsiyyət insanın həm düşüncəsinə, həm də mənəviyyatına müsbət təsir edir. Belə mühitdə olmaq insanın daxili sakitliyini gücləndirir və onu mənəvi baxımdan daha sabit edir.

Nəticə olaraq, qəlbin rahat və sabit qalması öz-özünə baş vermir. Bunun üçün insan həm düşüncəsinə, həm də həyatına diqqət etməli, lazımsız şeylərdən uzaq durmalı və mənəviyyatını gücləndirməlidir. İnsan qəlbini faydasız arzular və boş məşğuliyyətlərdən qoruduqca daxili rahatlığa və mənəvi sakitliyə daha yaxın olur.

Təsəttür: Əsarət ya Azadlıq?

İnsan övladı, var olduğu gündən bəri “azadlıq” və “əsarət” anlayışlarını müzakirə etmiş, bu anlayışları çox vaxt fiziki sərhədlərlə izah etməyə çalışmışdır. Müasir dünyanın ən çox müzakirə etdiyi mövzulardan biri olan təsəttür isə adətən “məhdudiyyət” və ya “əsarət” kimi damğalansa da, məsələyə iman və fitrət baxımından yanaşdıqda tamamilə fərqli bir mənzərə ortaya çıxır.

Əsarət, yoxsa nəfsin əsarətindən qurtuluş?
Cəmiyyətdə geniş yayılmış “Təsəttür qadını məhdudlaşdırırmı?” sualına verilən ən dərin cavab budur ki, təsəttür əslində bir azadlıq sahəsi yaradır. Təsəttür, qadının fitrətinə uyğun olaraq Uca Allahın əmrlərinə itaət etməsi ilə onu nəfsin əsarətindən və başqalarının şəhvani baxışlarının təsirindən qoruyan bir qala rolunu oynayır. Bu qala qadını təkcə xarici aləmdəki pis niyyətli baxışlardan mühafizə etmir, eyni zamanda onun özünə və ailəsinə qarşı sədaqətini qoruyaraq daha geniş bir mənəvi rahatlıq mühiti təmin edir. Çünki bir qadın üçün ən böyük səadət ailə daxilindəki hüzur və həyat yoldaşı ilə olan möhkəm bağlılıqdır.

Fitrətin bir tələbi kimi geyinmək
Təsəttürün təbii (fitri) olmadığına dair iddialar, insanın əsas geyinmə ehtiyacı ilə ziddiyyət təşkil edir. Əgər bir insan təsəttürün fitri olmadığını iddia edirsə, bu fikrini ardıcıl etmək üçün heç nə geyinməməli olardı. Halbuki insan təbiəti etibarilə örtünmə ehtiyacı hiss edən bir varlıqdır və təsəttür bu ehtiyacın ən kamil və inkişaf etmiş formasıdır. Burada unudulmamalı mühüm məqam budur ki, təsəttür yalnız qadınlara aid bir əmr deyil. Kişilərin də riayət etməli olduğu təsəttür qaydaları var və bunun ən əsas addımlarından biri baxışlarını qorumağı öyrənməkdir. Yəni İslam yalnız bir tərəfi məhdudlaşdıran deyil, hər iki cinsə iffət və özünü qoruma məsuliyyəti yükləyən bir tarazlıq qurur.

Əmrin mahiyyəti və hikmət fərqi
Təsəttürün niyə vacib olduğu soruşulduqda, adətən onun faydaları və ictimai təsirləri üzərindən cavablar axtarılır. Amma əsas həqiqət budur: təsəttür hər şeydən əvvəl Allahın əmridir. Mömin bir insan üçün “Allah əmr edibsə, məsələ bitmişdir”. Təsəttürün verdiyi təhlükəsizlik, rahatlıq və qorunma kimi amillər isə bu əmrin hikmətləri və faydalarıdır; lakin qadın təsəttürə bu faydalara görə deyil, Yaradanının razılığını qazanmaq üçün daxil olur.

Cənnət, günah və vicdani məsuliyyət
Ən çox maraq doğuran suallardan biri də “Cənnətə yalnız təsəttürlü qadınlar girəcəkmi?” məsələsidir. Bu nöqtədə İslamın yanaşması qınayıcı deyil, qucaqlayıcıdır. Təsəttür bir əmrdir və bu əmri yerinə yetirməməyin günahı var, lakin bir insanın cənnətə girib-girməyəcəyi tamamilə Allahın hökmünə bağlıdır. İnsan günahkar olsa belə, o günahı inkar etmədiyi müddətdə Allahın mərhəmətinə nail ola bilər. Buna baxmayaraq, əbədi həyatı riskə atmaq ağıllı davranış deyil. Təsəttürə riayət etməyən bir şəxs daxili aləmində Allahın bir əmrini yerinə yetirməməyin verdiyi vicdani yükü hiss edə bilər və bu da həm dünya, həm də axirət səadətinə kölgə sala bilər. “Dünyada xoşbəxtəmsə, deməli problem yoxdur” düşüncəsi yanıldıcıdır, çünki dünyadakı keçici xoşbəxtlik axirətdəki əbədi səadətin təminatı deyil.

Başqalarının səhvləri və şəxsi imtahan
Bəzən insanlar “Çox təsəttürlü var ki, böyük günahlar edir; mən isə təsəttürsüzəm, amma daha dürüstəm” deyərək özlərini təsəlli edirlər. Halbuki bu, şeytanın bir aldatmasıdır. İnsan başqasına baxaraq öz mövqeyini müəyyən edə bilməz, hər kəs qəbrə tək girəcək və başqasının səhvi bizi haqlı çıxarmaz. Əsas olan iman təməlini möhkəm qurduqdan və Allah sevgisini qəlbə yerləşdirdikdən sonra, başqalarını tənqid etmək əvəzinə öz davranışı ilə gözəl nümunə olmaqdır.

Nəticə olaraq, təsəttür sadəcə bir parça geyim və ya zahiri forma deyil; bu, bir iman seçimi, qoruyucu bir qaladır və bəndənin Rəbbi ilə olan xüsusi bir əhdidir.

İslam Əqaidinin Ana Xətləri və Təməl Məsələləri

Əqaid Anlayışına Ümumi Baxış

İslam düşüncəsində əqaid mövzusu, adətən “əl-Əqaid əl-İslamiyyə” ifadəsi ilə işlədilir. Burada “əqaid” sözü “əqidə”nin cəm formasıdır və kökü “əqd” sözünə gedib çıxır ki, bu da bağlamaq, düyünləmək mənasını verir. Necə ki, bir şeyi bağlamaq üçün iki uc lazımdır, eyni qaydada iman da bəndə ilə Rəbb arasında bir bağ, bir razılaşmadır. Bu baxımdan iman — Allahla bəndə arasında “Biz Səni Rəbb olaraq qəbul etdik, Sən də bizi öz bəndən kimi tanı” məzmunlu qarşılıqlı bir əhd kimi dəyərləndirilə bilər. Əqaid isə məhz bu əhdin əsas şərtlərini və qaydalarını özündə cəmləyir.

Əqaid anlayışının iki əsas tərəfi var:

• Birincisi, iman prinsipləri — yəni Allahla bəndə arasında qəbul edilən əqidə əsasları.

• İkincisi, bu əsasların hansı üsulla izah edilməsi, müdafiə olunması və şərh olunması məsələsidir. Məsələn, Sələf əqidəsi deyəndə — Sələfin iman mövzularına baxış tərzi, Maturidi əqidəsi deyəndə — Maturidi məktəbinin yanaşması başa düşülür.

İslam Əqaidinin Başlıca Cəhətləri
İslam əqidəsi bir neçə vacib xüsusiyyətə malikdir:

• Qətiyyət və dəyişməzlik: Quranda və səhih sünnətdə bu prinsiplər mütləq qaynaqlara əsaslanır.

• Bütövlük: Əqidə prinsipləri bölünə bilməz. Bəzisini qəbul edib, bəzisini inkar etmək düzgün deyil; iman bir bütündür.

• Ümumbəşərilik: Əqidə prinsipləri zaman, məkan, mədəniyyət və fərdi baxışlara görə dəyişmir. Peyğəmbərdən və səhabələrdən necə gəlibsə, o cür də bizə qədər saf şəkildə ötürülüb.

Əsas Prinsiplərin Qruplaşdırılması
Bəzi alimlər əqidə prinsiplərini iki qismə ayırır:

1. İnkarı küfr sayılan prinsiplər: Bunlar Quranda açıq ayələrə və mənası mütəvatir şəkildə sabit olmuş hədislərə əsaslanır. Məsələn: Allahın birliyi, Onun sifətləri, namaz, oruc, zəkatın fərziyyəti, zinanın, içkinin haram olması kimi mövzular. Bunlar “zəruri dini məsələlər” adlanır və inanc, ibadət, əxlaq sahələrini əhatə edir.

2. İnkarı küfr olmayan, lakin fərqli şərhlərə açıq mövzular: Məsələn, qiyamət əlamətlərinin əksəriyyəti, bəzi ayələrdə Allahın “yəd”, “vəch” kimi sifətlərlə təsvir olunması. Bu kimi məsələlərdə alimlər ya məcazi şərh (təvil) edirlər, ya da məna Allaha həvalə olunur.

Əqidənin Sistemləşdirilməsi
Əqidə məsələlərini bir piramid kimi izah edə bilərik:

• Tövhid (Uluhiyyət): Əqidənin zirvəsidir. Allahın zatında, isimlərində, sifətlərində və işlərində tayı-bərabəri yoxdur.

• Rububiyyət: Allahdan başqa hökm verən yoxdur, hər iş Onun iradəsinə bağlıdır.

• Nübuvvət: Allahın öz iradə və hökmlərini insanlara peyğəmbərlər vasitəsilə çatdırmasıdır.

• Məad: Peyğəmbərlərin xəbər verdiyi axirət aləminə inanmaq, insanın cavabdehlik daşıdığını qəbul etməkdir.

• Qəza və qədər: İnsan azad iradəyə malikdir, lakin onun seçimləri Allahın əzəli biliyi və iradəsi daxilində baş verir. İnsanın iradəli əməlləri Allahın biliyi, qüdrəti və istəyi daxilində baş verir, amma insanın məsuliyyəti də vardır.

• Müqəddəs Kitablar və Görünməz Aləm: Mələklər, cinlər və şeytan kimi görünməz varlıqlar, peyğəmbərlərin gətirdiyi xəbərlərin bir hissəsidir.

• Zəruri Dini Hökmlər: Bu piramidin bünövrəsidir. Dini dəyərlərin bütövlüyünü qoruyur.

İman, İslam və İhsan Münasibəti
Cəbrayıl hədisinə əsaslanaraq bu üç anlayış bir-birini tamamlayır:

• İman: Şəxsin qəlbdən təsdiqi, Allahdan gələn bütün hökmləri qəbul etməsi.

• İslam: Bu qəbulun əmələ çevrilməsi — ibadət, əxlaq və gündəlik davranışlarda tətbiq olunması.

• İhsan: Hər bir əməlin Allaha sevgi, qorxu və səmimiyyətlə icra edilməsi.

Sünnə Çərçivəsində Təkfir Məsələsi

Təkfir məsələsi İslam ümmətində çoxdan bəri qəlbləri yaralayan, bu gün də aktual olaraq müzakirə edilən çətin mövzulardan biridir. Əsas problem odur ki, bəzi anlayışların müəyyən qruplar tərəfindən özəlləşdirilməsi, siyasiləşdirilməsi, hətta kommersiya məqsədilə istismar edilməsi belə məsələlərin kökünə od atır. Məsələn, “Hizbullah” və ya “Cihad” kimi Qurani anlayışların tək bir zümrənin adına yazılması, yaxud “Əhli-Beyt” kimi bir sözün kafelərə ad olması bu anlayışların mahiyyətini boşaldır və müsəlmanlar arasında yeni acılara səbəb olur.

Təkfir nədir?

“Təkfir” kəlməsi sözlükdə “örtmək, gizlətmək, nankor olmaq” mənasını verən “küfr” kökündən gəlir. Termin baxımından isə, təkfir – bir şəxsi, zahirdə mömin bilinən halda, küfrdə ittiham etmək deməkdir. Alimlərə görə, təkfir odur ki, peyğəmbərin (sav) gətirdiyi və şübhəsiz şəkildə bilinən bir dini əsasın inkarını edən kimsənin küfrünə hökm verilir (Matüridi, Təvilatü’l-Quran, IX, 383-384; Qadı Abdülcəbbar, əl-Muxtəsər, I, 223). Bu, artıq iman dairəsindən çıxmış biri üçün keçərlidir; əks halda, zatən kafir olanı yenidən kafir elan etməyin mənası yoxdur.

Qurani-Kərim “təkfir” terminini birbaşa işlətmir, lakin dindən dönmə (irtidat) ilə bağlı ayələr açıq şəkildə göstərir ki, bu cür addım Allah qatında və möminlər nəzərində ağır cinayətdir. Hədislər isə təkfir mövzusunda vacib məqamları izah edir, Quranın mücməl buraxdığı yerləri açıqlayır.

Əhli Sünnə Vəl Camaatın Yanaşması

Əhli Sünnə Vəl Camaat hər hansı məzhəb və ya siyasi hizb deyil; əksinə, Allah Rəsulunun (s.ə.s.) təbliğ etdiyi, səhabə və tabiinin yaşadığı o təmiz yolu davam etdirən anlayışdır. Bu yol – ümmətin əməl etməli olduğu ana yoldur.

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) bir hədisində ümmətinin 73 firqəyə ayrılacağını, onlardan birinin nicat tapacağını, digərlərinin isə zəlalətdə olacağını xəbər vermişdir. “Qurtuluşa çatan firqə” – fırqə-i naciə – isə onun sözləri ilə desək, “mənim və səhabəmin üzərində olduğu yol”dur. Burada əsas məqam “biz fırqə-i naciəyik” deməkdən daha çox, hər bir müsəlmanın özünü bu yolun üzərinə çıxarmaq üçün səy göstərməsidir. Heç kimin haqqı yoxdur ki, Peyğəmbərin “gecəsi gündüz kimi aydın” dediyi bu yolu daraltsın və ya qaraltsın.

Görülən Dörd Əsas Sapma

Tarixdən günümüzə qədər təkfir məsələsində dörd əsas ifrat və yanlış mövqe müşahidə olunur:

• Xəvaric düşüncəsi: Təkfir mövzusunda sərhəd tanımayan, öz düşüncəsinə uyğun gəlməyən hər kəsi asanlıqla küfrlə ittiham edən düşüncədir. Tarixdə Hz. Əli və Hz. Muaviyəni belə kafir elan ediblər. Onlara görə, özlərindən başqa müsəlman yoxdur. Bu düşüncə başladımı, dayanmaq bilməz və axırda sahibini də məhv edər. Hz. Əlinin xəvaricə “cahil qardaşlar” deməsi Əhli Sünnənin nə qədər geniş baxışlı olduğuna sübutdur. Bu gün də insanlara “cəsus”, “satqın” kimi damğa vuran bəzi düşüncələrdə bu xəvaric ruhunun izlərini görmək olur.

• Mürciə baxışı: Mürciə tərəfdarları təkfirdə olduqca geniş yanaşır, əməlin imanla əlaqəsini kəsirlər. Onlara görə, bir insan açıq-aşkar kafirliyini desə belə, onu müsəlman saymaqdan imtina etməzlər. Xəvaric bir uc, Mürciə isə başqa bir uc nöqtədir.

• Mötəzilə: Bu yanaşma böyük günah işləyənin kafir olmadığını, lakin tam mömin də sayılmadığını irəli sürür. Belələri iki hal arasında “fasiq” mövqeyində yerləşdirilir. Tövbə etmədən ölsə, əbədi cəhənnəmdə qalacağına inanılır. Bu düşüncənin izlərini bu gün bəzən “modern” görünən, ağılçılığı şüar edən qruplarda görmək olur. Tez-tez “ənənə uydurmadır” deyərək klassik mənbələri aşağılamaq meyili bu düşüncə ilə uzlaşır.

• Şiə yanaşması: Şiə məntiqində isə uydurma tarix üzərindən səhabə və tabiini, o nəsli sevənləri belə küfrdə ittiham etmək halları var. Əhli Beyt sevgisinin siyasiləşdirilməsi ilə ümmətin böyük qismi qərəzli şəkildə hədəf alınır.

Təkfirin Şərtləri və Hökmləri

Təkfir məsələsində Quran, hədislər və alimlərin təhlilləri əsas götürülməlidir.

Hədislərdə təkfirə dair bir neçə önəmli qayda var:

• “Lə iləhə illəllah, Muhəmmədun Rəsulullah” deyib namaz qılan, zəkat verən insanların canı-malı qorunur. Üsamə hədisəsində olduğu kimi, şəhadət kəlməsini deyən şəxsi qorxudan belə öldürmək Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) tərəfindən qətiyyətlə qadağan edilmişdir; çünki zahiri əsas götürmək vacibdir.

• Qibləyə yönəlib namaz qılan, müsəlman qardaşımız sayılan şəxslərin malına-canına toxunmaq olmaz.

• İki müsəlman bir-biri ilə qılıncla üz-üzə gəlsə, öldürən də, ölən də cəhənnəmdədir.

• Hər müsəlmanın qanı, malı və namusu digərinə haramdır.

• Peyğəmbərimiz (s.ə.s.): “Bir şəxs qardaşına ‘kafir’ deyirsə, bu söz havada qalmaz, əgər qarşı tərəf kafir deyilsə, o söz deyənə qayıdar” buyurub (Müslim). Bu səbəbdən alimlər “bir kafiri səhvən müsəlman saymaq, bir müsəlmanı əsassız yerə kafir saymaqdan daha məqbuldur” deyiblər.

Kimsəni küfrdə ittiham etməklə ağır nəticələr ortaya çıxır: nikah pozulur, kəsdiyi halal sayılmır, miras və digər hüquqlar düşür. Buna görə bu mövzu dərin bilgi tələb edir.

Alimlərin Bu Məsələyə Yanaşması

Böyük İslam alimlərinin fikirlərinə baxanda ümumi ruh budur:

• İmam Əbu Hənifə bidət əhlinin xətasını tənqid edir, lakin onları asanlıqla təkfir etməyi düzgün saymır. (Fiqhu’l-Əkbər, Aliyyu’l-Qari Şərhi, s. 429)

• İmam Şafii bidət əhlinin belə şahidliyini rədd etməyib, onları müsəlman dairəsindən çıxarmayıb.

• İmam Qəzali təvil xətasının təkfirə səbəb olmadığını vurğulayıb.

• İbn Teymiyyə isə açıq şəkildə deyir: “Heç bir müsəlmanı etdiyi xətaya görə təkfir etmək olmaz... Bu ancaq şəri dəlillərlə mümkündür.” (İbn Teymiyyə, Məcmuu’l-Fətava, 12/180, 17/78)

• İmam Təhavi, Təqiyuddin Subki, İbn Rəcəb əl-Hənbəli, Əbu Basir, Şəvkani, İbn Hazm kimi adlar da eyni ruhda izah verib: Təkfir yalnız açıq, qəti dəlillə ola bilər, zənnə əsaslana bilməz. (Əbu’l Həsən Taqiyyuddin əs-Subki, “Fətava’s-Subki”, 2/586; İbn Rəcəb əl-Hənbəli, Camiu’l-Ulum və’l-Hikəm, s. 118: Şəvkani, “əs-Seylü’l Cərrar alə Hadaiki’l Əzhar”, 4/578; İbn-i Hazm,” əl-Fisal fi’l Miləli və’n-Nihəl”, 3/138)

Təkfirin Caiz Olmadığı Hallar

Təkfir məsələsində çox incə məqamlar var və hər kəs bilməlidir ki, bəzi hallarda kimisə küfrdə ittiham etmək əsla doğru deyil. Aşağıdakı vəziyyətlərdə heç kimə kafir damğası vurmaq olmaz:

• Bir insan açıq şəkildə iman gətirdiyini bildirirsə, onu təkfir etmək olmaz.

• Qibləsi Kəbə olan, namaz qılan və ya az da olsa qılmağa çalışan heç kəs təkfir edilə bilməz.

• Alimlər arasında ixtilaflı olan məsələlər heç vaxt təkfir səbəbi olmur.

• Kimisə dolayısı ilə, müxtəlif məntiq oyunları ilə təkfir etmək düzgün deyil.

• Şübhəyə, ehtimala əsaslanaraq kimsə küfrdə ittiham edilə bilməz.

• Cəhalət səbəbindən yanlış bir inancı daşıyan insana əvvəlcə haqq öyrədilməlidir, dərhal təkfir olmaz.

Təkfirin Mümkün Olduğu Hallar

Əgər insan aşağıdakı hallarda açıq şəkildə qəsdən belə edirsə, o zaman təkfir məsələsi gündəmə gələ bilər:

• Allahın varlığını, birliyini, sifətlərini inkar edirsə;

• Peyğəmbərlik anlayışını (bütün peyğəmbərləri və ya bir peyğəmbəri) rədd edirsə;

• Axirətə, qiyamətə, cənnət və cəhənnəmə inanmırsa;

• Qurani-Kərimin hamısını və ya bir hissəsini inkar edirsə;

• Təvatür dərəcəsində sabit olan hədisləri və sünnətləri inkar edirsə;

• Beş vaxt namaz, Ramazan orucu, həcc kimi açıq-aydın dini əməlləri inkar edirsə;

• İslam dəyərlərinə, məsələn, azana gülür, lağ edirsə;

• Haramı halal, halalı haram hesab edirsə (məsələn, zina və ya faiz halaldır deyirsə);

• Açıq-aşkar kafirlərə məxsus ibadətləri bilərək edirsə (məsələn, günəşə, bütlərə sitayiş etmək);

• İmanla uyğun gəlməyən sözləri bilərək deyirsə (küfr sözləri);

• Səhabəyə söyür, hörmətsizlik edir, hamısını küfrdə ittiham edirsə (lakin onların bəşər olaraq xətalarını danışmaq onları alçaltmaq deyil);

• Allahın hökmlərini bilərək tərk edib başqa qanunlara razı qalırsa (məsələn, mirası Quranla deyil, başqa qanunla bölməyi tələb edirsə).

Küfr Felləri və Küfr Sözləri

Küfr əməlləri (əfal-i küfr) və küfr sözləri (əlfaz-ı küfür) işləyən hər kəs bir anda təkfir edilmir. Burada da əsas məsələ niyyət və şüurdur. Əgər açıq-aşkar, bilərək, iman əsaslarına zidd şəkildə edilirsə, o zaman təkfir edilə bilər; əks halda öncə xəbərdarlıq vacibdir.

Ən açıq küfr əməllərinə misal:

• Allahdan başqasına səcdə etmək;

• Büt və ya bir insana, Allahı ucaltdığı kimi hörmət etmək, qurban kəsmək;

• Quranı bilərək murdar yerə atmaq, hörmətsizlik etmək;

• Allahın qanunlarını kənara atıb bəşər qanunları ilə hökm etmək və bunu qəbul etmək;

• Şəriəti inkar edən qanunlar çıxarmaq və onlara razı olmaq;

• Kafirləri dost bilib onlara vəlayət dərəcəsində dəstək olmaq;

• Sehrlə məşğul olmaq və bunda bir problem görməmək;

• Qəbir ətrafında dolaşıb ondan bir şey istəmək (“Ya filankəs, mənə pul ver” demək);

• Küfr əhlinin ibadətlərinə qəsdən qatılmaq;

• İslam məscidlərini qəsdən dağıtmaq;

• Müşriklər üçün sinaqoq, kilsə tikmək;

• Bilə-bilə dəstəmazsız namaz qılıb bunu fəzilət kimi göstərmək (yəni ibadətləri dəyişdirmək).

Küfr Sözləri Nədir?

Küfr sözləri əsasən dörd formada təzahür edir:

1. İstehza – dini bir əsasla lağ etmək;

2. İstixfaf – dini prinsipləri kiçiltmək;

3. İstihkar – dini və müqəddəs dəyərlərə açıq-aşkar söyüş və hörmətsizlik etmək;

4. İstinkar – açıq dini hökmləri inkar etmək və ya söymək.

Buna misal olaraq, Allah, İslam, mələklər, peyğəmbərlərlə lağ etmək; “Allahdan qorxmuram” demək; “Müsəlman olmasaydım yaxşıydı”, “Yəhudiyəm” demək; içki, faiz kimi haramları halal görmək; “İslam bu dövrə yaraşmır” demək kimi sözlər misaldır.

Hətta düşünmədən işlədilən “Allah gəlsə də xilas edə bilməz”, “Allah mallah tanımıram”, “Öküz əleyhissəlam” kimi ifadələr də çox təhlükəli ifadələrdir və küfrün qapılarıdır.

Əsas Qaydalar

• Təkfir parçalayır, Tövhid birləşdirir. Kim ki "Əhli Tövhiddir" deyir, bunu unutmamalıdır.

• Təkfir Allahın və Rəsulunun haqqıdır; qəti dəlil (nass) olmadan olmaz.

• Təkfir yalnız açıq vəhyin inkarı ilə olar, təvilə söykənən təkfir əsassızdır.

• Təkfir bıçaq kimidir – bir dəfə çəkildimi, havada qalmaz, ya qarşıya, ya sahibinə dəyər.

• Tənqidlə təkfir bir-birinə qarışdırılmamalıdır. Böyük alimlər bir-birini tənqid edib, amma təkfir etməyiblər.

Sonda unutmamalıyıq ki, Lə iləhə illəllah kəlməsi Allah qatında əzəmətlidir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) buyurur ki, bir insan bu kəlməni inanmadan belə desə, qanı-malı qorunur. Miqdad İbn Əmr (r.a) rəvayətindən də öyrənirik ki, hətta savaşda belə bu kəlməni deyən birini öldürmək insanı böyük günaha salar (Müslim, Nəvəvi Şərhi). Bu, tövhid kəlməsinin dəyərini bizə açıq şəkildə göstərir.

Həsən Sabbah və Qəzali: Ağıl və İmamət Mübahisəsi

Həsən Sabbahın düşüncə sistemi, xüsusilə “Fusuli Ərbaa” (Dörd Fəsil) adlanan əsərində açıq şəkildə görünür. Bu əsər, əslində fars dilində olub, itmiş hesab edilsə də, Şəhristani kimi müəlliflərin əsərlərində qismən qorunub saxlanılıb. Burada Sabbah, bilik əldə etməyin yollarını və rəhbərliyə olan ehtiyacı əsaslandırmağa çalışır. İmam Əbu Həmid əl-Qəzali (r.h) isə, başda Qavasım Batıniyyə və Fəzail Batıniyyə kimi əsərlərində olmaqla, onun bu iddialarına ciddi şəkildə qarşı çıxıb.

Həsən Sabbahın Dörd Fəsil Üzərində Qurulan Fikirləri

Sabbah düşüncələrini dörd əsas mövzu üzərində cəmləyib:

• Birinci Fəsil: Burada o, Allahı tanımağın (mərifətullah) yalnız ağıl ilə deyil, mütləq şəkildə öyrədici vasitəsilə mümkün olduğunu irəli sürür. Onun fikrincə, ağıl təkbaşına həqiqəti daşısa belə, insanlara çatdırılarkən bu, müəllimliyə çevrilir. Necə ki, sənət öyrənmək üçün usta lazımdırsa, Allahı tanımaq üçün də yönləndirici bir müəllim vacibdir. Bu məntiqlə, Sabbah sırf ağıla güvənən kəlamçıları tənqid edir və onların yolunu rədd edir.

• İkinci Fəsil: Burada müəllimin kimliyi müzakirə olunur. Sabbah deyir ki, sıradan bir müəllim kifayət etmir. Çünki adi müəllimlər arasında fikir ayrılığı yaranır və nəticədə həqiqət təhrif olur. Hədis imamlarının belə (məsələn, İmam Malik, Buxari və s.) məsum olmadıqları üçün səhvlərə yol verdiklərini deyir. Bu səbəbdən də, o, yalnız günahsız (məsum) və tam etibarlı bir imamın olmasını zəruri hesab edir.

• Üçüncü və Dördüncü Fəsillər: Bu hissələrdə Sabbah, artıq Şiə İmamət düşüncəsinə yaxınlaşır. Ancaq o, İmamın yalnız ağıl ilə təyin edilə biləcəyini və ya gələcəkdə gələcəyini gözləməyi doğru saymır. Onun nəzərində İmam, əvvəldən açıq şəkildə bəllidir və Allah tərəfindən himayə olunur. Özünü isə birbaşa İmam yox, onun naibi (nümayəndəsi) kimi təqdim edir.

Nəticə olaraq, Həsən Sabbahın əsas mövqeyi budur ki, insanın həqiqətə çatması üçün məsum və doğru İmama ehtiyac qaçılmazdır.

Qəzalinin Bu İddialara Cavabı

Qəzali, Sabbahın bu iddialarını birbaşa tək-tək müzakirə etməkdənsə, əsas ideyanı — bilik nəzəriyyəsini hədəf alır. O, Əl-Qıstasül-Müstəqim əsərində Quranda məntiqi qaydaların mövcudluğunu göstərməklə, “məsum İmam” iddiasını zəiflədir. Fəzail Batıniyyədə isə Batıni təriqətinin gizli yozumlarını və imamət fikrini ətraflı şəkildə təhlil edir. Əsas tənqid platforması isə Qavasım Batıniyyə əsəridir.

Həsən Sabbahın Bilik Haqqındakı İddiaları

Sabbah deyir ki, bilik ya doğrudur, ya da yanlış. Doğru bilik tək olur, yanlış isə çox. Misal üçün, “5 + 5 = 10” doğrudur və birdir. Bundan başqa fərqli cavablar səhvdir. Buradan çıxış edərək, o, ağıla əsaslanan bilik çox olduğu üçün etibarsızdır, amma İmamın dediyi birdir, deməli doğrudur. Bu, əslində sofistlərin ağıl tənqidinə bənzəyir.

Qəzalinin Rəddiyyəsi

Qəzali bu məntiqə müxtəlif nümunələrlə qarşı çıxır:

• Hissiyat Misalı: Hisslər də çox zaman fərqli nəticələr verə bilər (məsələn, bir əşyanı fərqli rəngdə görmək). Amma səhv hisslərdən düzgün nəticə çıxarmaq mümkündür. Eyni məntiqlə, ağıl da səhv edə bilər, amma sağlam düşüncə (nəzər) bu səhvləri düzəldə bilir.

• Çoxluq və Anlaşılmazlıq: Sabbah deyir ki, görməkdə insanlar razılaşır, amma ağıl məsələlərində bölünürlər. Qəzali isə cavab verir ki, görməkdə də mübahisə olur — məsafə, bucaq və s. insanı yanılda bilər. Belə olanda İmamın “bu qırmızıdır” deməsi belə hamının şübhəsini tam aradan qaldırmaz.

• Qiyaslara Qarşı:

  • Birlik-Doğruluq: Sabbah deyir ki, “Doğru birdir, müəllim bir deyir, deməli doğrudur”. Qəzali isə bildirir ki, hər tək iddia doğru ola bilməz. Məsələn, “Tanrı vardır” da birdir, “Tanrı yoxdur” da. Amma biri doğrudur, biri yox. Deməli, tək olmaq yetərli meyar deyil.

  • Çoxluq-Yanlışlıq: Sabbah deyir ki, “Yanlış çoxdur, ağıla əsaslananlar çoxdur, deməli yanlışdır”. Qəzali buna cavab verir ki, çoxluq həmişə yanlış demək deyil. Məsələn, “5 + 5 = 10”, “7 + 3 = 10”, “6 + 4 = 10” — hamısı fərqli, amma doğrudur.

Qəzali son olaraq göstərir ki, Sabbahın özü belə, ağlı və məntiqi tənqid edərkən məntiqdən istifadə edir. Yəni ağılı kənara atmaq istəyərkən belə, ondan yan keçə bilmir. Bu isə ağılı ləğv etmək cəhdinin özü ilə ziddiyyət təşkil etdiyini sübut edir.

Tağut, Vəla, Bəra

İmanın düzgün şəkildə dərk olunması üçün istifadə olunan anlayışlar (qavramlar) olduqca vacibdir. Anlayışlar insan zehninə ötürülən məlumatlar kimidir: əgər bu məlumat doğru olarsa, ondan çıxan nəticə də doğru olar. Məhz buna görə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) risalətinin ilk günlərindən etibarən anlayışların düzgün formalaşmasına xüsusi əhəmiyyət verib. O, sağlam əqidənin qurulmasına, ağılların tərbiyəsinə və ruhların islahına fokuslanıb. Burada ağılı tərbiyə etməyin ən önəmli yolu düzgün anlayışların qurulmasıdır.

Peyğəmbərimizin (sav) Anlayışlara Yanaşması

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) cahiliyyə cəmiyyətinə söz söylədikdə, çatdırdığı vəhy dili ilə qarşısındakıların danışdığı dil eyni idi — hər ikisi də Qureyş ləhcəsindəki ərəb dili idi. Lakin anlayışlarla bağlı üç fərqli yanaşma sərgiləyib:

1. Mənanı dəyişmədən işlətmək: Cahiliyyə ərəblərinin istifadə etdiyi formada işlətmək (məsələn: leyl, qədr, bəşər, insan, tayyib, xəbis, mələ, mütrəf).

2. Mənanı genişləndirmək və ya daraltmaq: Sözün zahirini saxlayıb mənasına yeni anlayış qatmaq (məsələn: sədəqə, infaq, millət, sırat, səbil, rüşd, fisq, səbir).

3. Tamamilə yeni məna yükləmək: Sözün zahiri eyni qalır, amma məzmun tam şəkildə dəyişir (məsələn: təqva, salat). Bu halda, Peyğəmbər məktəbindən çıxan bir insanla xaricdəki bir insan eyni sözü işlətsə də, fərqli anlamlar ortaya çıxır.

Oxuma və Tədqiqatın Əhəmiyyəti

İslamı doğru başa düşmək təkcə mədrəsədə dərslərə qulaq asmaqla mümkün deyil. Əsas mənbələrə qayıtmaq, oxumaq, araşdırmaq, zəhmət çəkmək lazımdır. 

Tağut Anlayışı

• Lüğəvi mənası: Tağut sözü tuğyan kökündən yaranıb, “həddi aşmaq, azmaq” mənasındadır. Yəni həddindən artıq azğın, sərhədsiz davranan.

• Termin mənası: Allahdan başqa ibadət edilən, insanı haqq yoldan çıxardan hər şey — büt, şeytan, kahin — tağut adlanır.

• Alimlərin tərifləri:

  • Ümum alimlər: “Allahdan başqa ibadət edilən hər şey” və ya “azğınlıqda başçı olan”. Yəni bir nəfər təkbaşına azğınlıq edirsə, tağut sayılmır, ancaq başqalarına təsir edirsə, bu anlayışa daxil olur.

  • Mücahid (İbn Abbasın tələbəsi): “Allahın hökmündən kənar hökm verən və bu mövqedə duran insan surətindəki şeytanlardır”. Yəni Allahın hökmünü bəyənməyib öz hökmünü qoyanlar İblisin yolunu davam etdirirlər.

  • İmam Təbəri: “Allah qarşısında həddi aşan və istəsə də, istəməsə də, insanların ona ibadət etməsinə göz yuman”. Bura İsa (ə.s.) kimi saleh insanların sonradan tağutlaşdırılması və ya birinin buna razı olmasa belə mane olmaması da daxildir. Yəni ki, o insanlar bundan məsuliyyət daşımayıblar, çünki buna qarşı çıxıblar, razı olmayıblar, ancaq insanlar onları tağutlaşdırıblar, yollarını azıblar.

  • İbn Qayyim əl-Cövziyyə: “O kəs ki, ona ibadət edilir, itaət olunur, ardınca gedilir və bunda həddi aşır - tağutdur”.

• Tağutun dairəsi: Bu təriflərə əsaslanaraq tağut həm fərd, həm idarə, həm ideologiya, həm siyasi lider, həm də özünü şeyx, mürşid adlandıran biri ola bilər. Əgər Allah və Rəsulu (sav) bir mövzuda hökm veribsə, kimsə fərqli hökm çıxarırsa, o hökm rədd olunur və onu çıxaran tağut sayılır.

Quranda Tağut Anlayışı

Qurani-Kərimdə “tuğyan” anlayışı 39 dəfə, “tağut” isə 8 ayədə keçir. Tağutun keçirildiyi ayələrdən bir neçə əsas məqam:

1. İlk İstifadə: Quranda tağut anlayışı ilk dəfə Zümər surəsinin 17-ci ayəsində (peyğəmbərliyin 11-ci ili) işlənib. Bu da anlayışların mərhələli formalaşdırılmasının əhəmiyyətini göstərir.

2. Tam Qulluq: Tağuta qul olan insan Allahın tam qulu ola bilməz (Zümər, 17). Tövhid tam olmalı, 100% Allaha aid olmalıdır, 99.99% yox.

3. Böyük Mükafat: Tağutu tərk edib Allaha qul olanlara böyük mükafat vəd edilir (Zümər, 17).

4. Peyğəmbərlərin Ortaq Missiyası: Bütün peyğəmbərlər insanları tağuta qulluqdan çəkindirib Allaha qulluq etməyə çağırıb (Nəhl, 36).

5. Sarsılmaz İman: Mədinə dövrünün ilk ayələrindən olan Bəqərə 256-da tağutu inkar etməyin möhkəm imana açar olduğu bildirilir. “Dində məcburiyyət yoxdur” ayəsi zorla müsəlman etməyi qadağan edir, amma yaxşılığı əmr edib pislikdən çəkindirməyi aradan qaldırmır.

6. Zülmətdə Qalmaq: Tağuta inananların zülmətdə qalacağı qeyd olunur (Bəqərə, 257).

7. Yoldan Sapdırmaq: Tağutların əsas xüsusiyyəti insanları haqqdan uzaqlaşdırmaqdır (Nisa, 51). Bu ayədə əhli kitabın və müşriklərin tağutla birlikdə doğru yolda olduqlarını iddia etmələri tənqid edilir.

8. Məhkəmələşmə: Tağutun qarşısında məhkəmə qurmağın doğru olmadığı vurğulanır (Nisa, 60).  Lakin İslam məhkəmələrinin mövcud olmadığı yerlərdə zərurət qaydalarına görə haqqını qorumaq üçün məhkəməyə getmək tağutun qarşısında məhkəmələşmək sayılmır.

9. Allah Yolunda Döyüş: İnananlar Allah yolunda, kafirlər isə tağut yolunda döyüşərlər (Nisa, 76).

10. Ən Aşağı Hal: Tağuta inanmaq insanı ən aşağı mərtəbəyə endirir (Maidə, 60).

Səhabələrin Münasibəti

Səhabələr övladlarına tağut anlayışını öyrətməyə xüsusi diqqət yetirirdilər. Məsələn, Tabiindən olan İmam Zeynəlabidin (Hz. Hüseynin (r.a) oğlu) bu dərsi çox yaxşı öyrənmişdi ki, öz uşaqlarına davamlı olaraq “Qul, aməntü billəh və kəfərtu bittağut” (De: Allaha iman gətirdim və tağutu inkar etdim) deməyi öyrədirdi.

Vəla və Bəra Anlayışları

Vəla nədir?
Vəla sözlükdə “sevmək, dostluq etmək, dəstək olmaq, iki seçim arasında tərəf seçmək, birlikdə olmaq, müttəfiq olmaq və yoldaşlıq etmək” kimi mənalara gəlir.

Bəra nədir?
Bəra isə Vəlanın tam əksidir: “uzaq durmaq, aralanmaq, münasibəti kəsmək, əlaqəni qoparmaq, müttəfiq olmamaq” mənalarını daşıyır.

Əsas məqam: Dost olanla arada Vəla var, düşmən olanla isə Bəra.

Yanlış Anlayış:
Bəzən Vəla anlayışı yalnız “kafirlə sevgi bağı olmasın” kimi məhdudlaşdırılır. Halbuki bu, məsələn, müsəlman kişinin əhli-kitab (xristian və ya yəhudi) qadınla evlənməsi kimi hallarda ziddiyyət yaradır. Qurana görə, din uğrunda müsəlmanlarla döyüşməyən, onları yurdundan çıxarmayanlarla normal insani münasibətlər qurmaq olar. Mümtəhinə surəsinin 8-9-cu ayələri də bunu göstərir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) də bir yəhudi ilə ticarət əlaqəsini davam etdirib. Deməli, Vəla bağı hərbi olmayanlarla insani münasibətləri qadağan etmir.

Vəlanın Tələb Etdiyi Məsuliyyətlər

1. Hicrət Etmək: Əgər təbliğ, irşad kimi məqbul səbəb yoxdursa, küfr diyarından müsəlman diyarına hicrət etmək.

2. Ümmətə Qoşulmaq: Müsəlman cəmiyyətinə daxil olmaq, ondan uzaq düşməmək. Burada söhbət konkret bir qrup və ya firqəyə bağlılıqdan yox, ümumi İslam ümmətinə aid olmaq şüurundan gedir.

3. Xeyir Arzulamaq: Özün üçün istədiyini müsəlman qardaşın üçün də istəmək, özünə rəva bilmədiyini başqasına da rəva bilməmək.

4. Ayıb Axtarmamaq: Müsəlmanların qüsurlarını qurdalamaqdan çəkinmək, onların sirrini düşmənə ötürməmək, zərər yetirməmək. Çünki bir müsəlmanın başqa müsəlmana verdiyi zərər, kafirdən gələn zərərdən daha pisdir.

5. Düşmən Qarşısında Dəstək: Müsəlman qardaşını düşmən qarşısında tək buraxmamaq, lazım gələrsə canın və malın ilə ona dəstək olmaq.

6. İslam Qardaşlığı: Xəstəni ziyarət etmək, cənazəsində iştirak etmək, yaxşılıq diləmək, dua etmək, zəifə yardım etmək, salamlaşmaq, aldatmamaq, başqasının malını nahaq yeməmək, üç gündən artıq küsülü qalmamaq.

7. Təhlükəsizlik və Etibar: Müsəlmanın canına, malına, namusuna zərər yetirməmək, söyüş söyməmək, qeybət etməmək, dedi-qodu yaymamaq və pis zənndən uzaq olmaq.

Bəra Anlayışının Gətirdiyi Vəzifələr

1. Nifrət və Uzaq Durmaq: Şirkə, küfrə, kafir və müşriklərə qarşı nifrət bəsləmək, onlarla inanc baxımından araya məsafə qoymaq və bunu açıq şəkildə elan etmək.

2. Dost və Lider Etməmək: Küfr yolunda olanları dost, lider, rəhbər, idarəçi seçməmək, onlara qarşı sevgi bəsləməmək, araya məsafə qoymaq.

3. Küfrü Bəzəməmək: Onların küfrünü gözəlləşdirməmək, gücünü, sayını böyüdüb müsəlmanları qorxutmamaq.

4. Oxşamamaq: Din baxımından onlara bənzəməmək, xüsusilə dini rəmzlərini işlətməmək.

5. Sirdaş Olmamaq: İslamla bağlı məsələlərdə onları sirdaş seçməmək, dünyəvi məsələlərdə də həddindən artıq açıq olmamaq.

6. Bayramlarına Qarışmamaq: Kafir cəmiyyətin dini bayram və mərasimlərinə qatılmamaq, onların xüsusi günlərini qeyd etməmək.

7. Bağışlanma Diləməmək: Onlar üçün bağışlanma istəməmək, yalnız hidayət diləmək olar.

8. Yaltaqlanmamaq: Onlara yaltaqlanmamaq, pis əməllərinə göz yumub susmamaq.

9. Hakimlərinə Üz Tutmamaq: Onların hakiminə, qanununa razı qalıb tabe olmamaq. Əgər dinlə ziddiyyət təşkil edirsə, onların hökmünə boyun əyməmək.

10. Əmrlərinə Tabe Olmamaq: Dinimizlə zidd olan əmr və qadağalara riayət etməmək.

11. İslam Salamını Verməmək: Qarşılaşanda “Əssəlamu əleykum” kimi İslami salam verməmək. Əvəzində “salam”, “hər vaxtınız xeyir” kimi ümumi ifadələr işlətmək olar.

Zülmün Növləri (Hədis)

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) buyurur ki, zülmün üç növü var:

1. Bağışlanmayan Zülm: Allaha şərik qoşmaqdır ki, Allah bunu əsla bağışlamaz. Müsəlman bu günahla Rəbbinin qarşısına çıxmamalıdır.

2. Bağışlana Bilən Zülm: Qul ilə Allah arasındakı zülm, yəni insanın günah işləməsidir. Allah istəsə, bunu bağışlayar.

3. Qul Haqqı: İnsanların bir-birinə etdiyi zülm — qul haqqıdır. Allah bunu mütləq hesablayacaq və insan bundan hesaba çəkiləcək. Zərər verən qulun haqqı digərindən alınacaq və ya cənnətdə başqa nemətlə əvəz olunacaq (Əhməd b. Hənbəl, əl-Müsnəd, c. 43, s. 155; Əbu Davud ət-Təyalisi, Müsnəd, c. 2, s. 532).

Nəticədə, Tövhid əqidəsinə sadiq qalmaq, şirki həyatımızdan uzaq tutmaq və qul haqqına diqqətlə yanaşmaq, həm dünyada, həm axirətdə nicat yoludur.