Varlıq və İnsan Münasibəti

Dini həyatın mənəvi əsasını təşkil edən anlayışların başında "tövhid kəlməsi"nin mahiyyətini dərk etmək gəlir. İnsanın iman dünyası, Tanrıya – yəni ontoloji baxımdan daha üstün, daha həqiqi və varlığı zəruri olan bir məbuda – inanmaqla formalaşır. İslam fəlsəfi düşüncəsində bu ali varlıq "vacibul-vücud", yəni "varlığı zəruri olan" kimi tanınır. O olmadan nə düşüncə məntiqli qurular, nə də varlıq haqqında hər hansı bir məsələ izah oluna bilər. Klassik kəlam və təsəvvüf düşüncəsində də Allah bu "olmazsa olmaz" prinsipinə əsasən izah olunur. Bəzi təriqətlər isə Allahın varlığının sübuta ehtiyacı olmadığını, əksinə, insanın Onun nemətləri, əməlləri və bəşərlə münasibəti üzərində düşünməsi ilə imanın möhkəmləndiyini vurğulayırlar. Təsəvvüf isə bu ilahi varlıqla insan arasında yaranan daxili gərginlikdən doğan bir həsrət və ruhi meyil halını formalaşdırmağı qarşısına məqsəd qoyur.

Ən Üstün Bilik: Allahı və Həyatı Anlamaq

Allah varlıqlar arasında ən üstün mövqedə olduğuna görə, Ona dair bilgi də bütün biliklərdən dəyərlidir. Onun hər hansı bir şeyi bilməsi necə ki, tam və əhatəlidirsə, insan üçün də əsl bilgi, Allah və Onunla olan əlaqəmizlə bağlı olan bilgilərdir. Bu isə yalnız nəzəri deyil, həyatın mənasına dair, insanın kim olduğu və kainatda hansı yerdə dayandığı ilə bağlı dərin bir biliyə çevrilir. Bu bilik təkcə başlanğıcı deyil, daha çox "məad" – yəni axirət, dönüş, nəticə üzərində dayanır. Belə bir bilik, əxlaqı formalaşdırır, əməlləri istiqamətləndirən hikmətə çevrilir.

İnsan və Kainat: İlahi Sözləşmə və “İzinli Həyat” Anlayışı

Dini baxışa görə, insan öz daxilində də, xaricindəki aləmdə də Allahla əlaqəli və Ona məxsusdur. Ona görə də insanın nə öz varlığına, nə təbiətə, nə də başqa insanlara münasibəti müstəqil şəkildə, özbaşına qurula bilməz. Bu münasibətləri müəyyən edən Allahın iradəsi və rızasıdır. Məsələn, gündəlik həyatımızda tez-tez istifadə etdiyimiz "Bismillah" – Bəsmələ – ifadəsi məhz bu anlayışın təcəssümüdür. Bəsmələ, əslində, Allahdan icazə və yardım istəməklə bir işə başlamaq deməkdir. Bu, insanın dünyada malik olduğu heç bir şeyin əslində ona aid olmadığını və bu dünyaya bir qonaq olaraq göndərildiyini göstərir.

İnsan Allah tərəfindən yaradılmış, Yer üzünə isə "Allah qonağı" olaraq göndərilmişdir. Qonaq olmaq, həm zaman baxımından məhdud olmaq, həm də davranış baxımından ehtiram və diqqət tələb edir. Bu mövqeyin daha dərin təcəssümü isə "yer üzündə xəlifəsi" olmaq anlayışıdır. Beləliklə, insan yerdə bir səfərə çıxmış, bir növ qürbətə gəlmiş varlıqdır.

Qurani-Kərimdə mələklərin Adəmə səcdə etməsi və təbiətin insana ram edilməsi, əslində, təbiətdəki bütün nizam və varlıqların insanla əlaqəli şəkildə yaradıldığını göstərir. Bu metafizik münasibət, insanın bədəni, meyilləri və daxili dünyası ilə harmoniya içində yaşamasını, insanın bir bütöv kimi var olmasını zəruri edir. Dinin və əxlaqın əsas vəzifəsi də məhz bu vəhdəti təmin etməkdir – instinktlərin ağlın və iradənin nəzarətinə verilməsi. Təbiətin insana "müsəxxər" edilməsi – yəni xidmətə verilmiş olması – istismar üçün deyil, məsuliyyət və ləyaqət üçün baş vermişdir.

Bütün bu münasibətlər bir “ilahi əhd” – müqavilə – əsasında qurulub. Bu müqaviləyə sadiqlik sayəsində təbiət insanla ahəngdar şəkildə yaşayır və qarşılıqlı hörmət çərçivəsində münasibətlər davam edir.

Sözləşmənin Pozulması və Dindarlığın Mənası

İnsan bu ilahi əhdi pozduqda, kainatla olan münasibət də pozulur. Təbiət insanı rədd etməyə başlayır, ya da insandan narahatlıq duyur. İçgüdülərin nəzarətdən çıxması, bədənin itaətsizliyi, nəfsin vəsvəsəsi – bütün bunlar əhdin pozulduğunun göstəricisidir. Din bu baxımdan insana nəfsinə və şeytana tabe olmamağı, əksinə, ağlın və ruhun rəhbərliyində yaşamağı tövsiyə edir.

Həqiqi dindarlıq daxili bir barış halıdır – “silm” (sülh), həm təbiətlə, həm də Allahla barışmaq və Ona təslim olmaq. Bu təslimiyyət, insanlar arasındakı münasibətlərə də sülh gətirir. Lakin əgər Allah ilə olan əhdə sədaqət pozularsa, insan həm təbiətlə, həm də özü ilə olan harmoniyasını itirər. Təbiət belə bir insana kölgə salmaq istəməz, onu daşımaqdan çəkindiyini hiss etdirər – Quranda "səma onların üzərinə ağlamadı" ifadəsi bu mənanı ehtiva edir.

Müasir dövrdə isə bu nizam tamam dəyişmişdir. Xüsusilə Renessansdan sonra insan mərkəzə çəkilmiş, Tanrı isə kənara atılmış, hətta yox sayılmışdır. Bu yeni dünya görüşü "icazəsiz həyat", "hüquq iddialı həyat" və "mülkiyyətçi həyat" anlayışları üzərində qurulmuşdur. Modern insan özünü təbiətə hökm edən, onu idarə edən və istədiyi kimi istifadə edən bir varlıq kimi görür. Halbuki dini anlayışda insan bu hakimiyyəti yalnız Allahla bağladığı müqavilə sayəsində qazanır.

Təbiət – Bizim Qohumlarımızdır: Bütöv Varlıq Anlayışı

Təsəvvüfi yanaşmada təbiət, insanın uzaq və yaxın qohumları kimi görülür. Bitkilər uzaq qohumlar, heyvanlar daha yaxın olanlar, dağ-daş isə uzaqdan tanış olan varlıqlar kimi dəyərləndirilir. İnsan öz daxilində daşı, bitkini və heyvanı daşıyan bir varlıqdır. Heyvana baxmaq – əslində, insanın öz bir hissəsinə qulluq etməkdir. Təbiət bir aynaya çevrilərək insana onu öz üzərində oxuma imkanı verir, çünki insan həm daşdır, həm ağac, həm də çiçək və heyvandır. İnsan, yaşadığı mühiti – ailəsini, məişətini – bu varlıqlarla dolduraraq öz kiçik kainatını qurur.

Buna görə də insanın yer üzündəki qonaqlığı hər bir işdə "icazə ilə yaşamaq" prinsipinə əsaslanır. Heyvan kəsərkən, ticarət edərkən, insanlarla münasibət qurarkən "Bəsmələ" çəkmək – istər dil ilə, istər niyyətlə – bu “izinli həyat”ın təzahürüdür. Bu anlayış dini həyatın təbiətə, insana və cəmiyyətə qarşı hörmətini formalaşdıran əsas dəyərlərdəndir. Hər bir münasibət qarşılıqlı icazəyə əsaslanmalıdır – bir qapını döyməzdən, bir zəngi çalmadan öncə icazə istəmək kimi gündəlik əxlaq qaydaları da məhz bu yaşam tərzinin təbii davamıdır.

Yazı, Düşüncə və Bilginin Qaynağı

Həqiqəti Demək Məsuliyyəti

Bir yazarın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri öz daxili səsini – yəni iradəsini və prinsipiallığını – qoruya bilməsidir. Cəmiyyətin hər kəsə uyğun gələn, ortaq razılıq axtaran ruh halına qarşı durmaq, bəzən inadkarlıqla adlandırıla biləcək bir mövqe tutmaq, əslində yüksək əxlaqi məsuliyyət və cəsarət tələb edir. Çünki yazar, həqiqəti necə görürsə, onu söyləmək məsuliyyətini daşıyır. İnsanlar çox vaxt onu bu həqiqətdən çəkindirmək, “daha yumşaq deməyi”, “zamana uyğunlaşdırmağı” tövsiyə edirlər. Lakin doğru söyləmək – bir şərtlə, amma-sız, qeydsiz-şərtsiz – əsas prinsip olmalıdır. “Doğruyu söylə, amma...” ilə başlayan cümlələr bu prinsipə kölgə salır. Burada yalnız bir istisna mümkündür – qeybət. Doğru da olsa, qeybət hər yerdə deyiləcək bir şey deyil. Amma yazı adamı üçün məsələ fərqlidir: yazan kəsin düşündüyünü, inandığını kiminsə kimliyinə baxmadan açıq şəkildə ifadə etməsi gözlənilir (amma yenə də qeybət olmaz).

Yazı – Biliyin Mənbəyi və Düşüncənin Ölçü Vasıtəsi

Bu kontekstdə üzərində dayanmalı olduğumuz əsas məsələlərdən biri də bilginin yaranmasında yazının rolu ilə bağlıdır. Klasik düşüncə irsində belə bir ifadə var: “Qiyam ilmi bil-qələm” – yəni “bilgi qələmlə ayaqda durur”. Başqa sözlə desək, bilgi ancaq yazılandan sonra formalaşır. Beynimizdə dolaşan düşüncələr yazıya çevrilmədikcə, onlar ya aydınlaşmır, ya da sadəcə keçici təsəvvürlər kimi itib gedirlər. Amma yazmağa başladığımız zaman, əslində nə düşündüyümüz, doğrudan da bir düşüncəyə malik olub-olmadığımız ortaya çıxır. Çox zaman elə zənn edirik ki, hər bir məsələ haqqında fikrimiz var. Amma bu fikirləri yazıya tökdükcə, əslində onların ya yetkinləşmədiyini, ya da mövcud olmadığını görürük.

Düşüncə yazılarını ədəbiyyat kimi qiymətləndirmək böyük bir yanlışlıqdır. Ədəbiyyat başqa bir sahədir, düşüncə isə özündə fərqli bir dərinlik və sistematiklik daşıyır. İbn Sina, Fərabi, İbn Ərəbi və Konəvi kimi mütəfəkkirlərin əsərləri ədəbi gözəlliklə deyil, fikri gücü ilə dəyərlidir. Əgər doğrudan düşünürüksə, bunu ifadə etmək də mümkündür. Yox əgər ifadə edə bilmiriksə, bu, ya düşüncənin zəifliyini, ya da formalaşmamış olmasını göstərir.

Bilgi təmiz və seçici mahiyyətə malikdir. Bilmək, yalnız nəyinsə nə olduğunu anlamaq deyil, eyni zamanda onun nə olmadığını da fərqləndirməkdir. Sadə dillə desək, “bəyannamə” – yəni “bəyan etmək” – təkcə açıqlamaq deyil, fərqləndirmək, ayırmaq, aydınlaşdırmaq deməkdir. Düşüncənin də konkretlik qazanması üçün onun nə olmadığını, nə ilə əlaqəsi olmadığını və hansı zəmin üzərində formalaşdığını aydınlaşdırmaq lazımdır. Bütün bunlar isə yalnız yazı ilə mümkündür. Çünki bəzən insanları inandıran onların düşüncəsi deyil, xarakterinin, şəxsiyyətinin təsiredici gücüdür. Ancaq fikrin özü, yalnız yazı ilə özünü göstərir.

Maarif və Yazı Mədəniyyətinə Tənqidi Baxış

Əxlaqi qorxutma üzərinə qurulmuş tərbiyə metodları insanlara düşünməyi və dirənməyi öyrətmir. Yazı bacarığının öyrədilməməsi isə daha dərin, epistemoloji bir problemə işarə edir. Avropanı dünyanın qalan hissəsindən ayıran əsas fərq oxumaq deyil, yazmaq vərdişidir. Avropa cəmiyyəti minillərdir ki, ardıcıl olaraq yazır, müsəlman cəmiyyətlər isə uzun zamandır bu ənənədən uzaq düşüb.

Bir məqam da budur ki, yazı əsaslı məktəblər və yazı laboratoriyaları qurulmalıdır – və bu fəaliyyətlər “hobbi” səviyyəsində deyil, peşəkar yanaşma ilə həyata keçirilməlidir. Danışıq əsaslı platformaların belə paralel olaraq yazılı mətbuat orqanları olmalıdır. Çünki yazı yoxdursa, bilgi də yox kimidir. Danışma, söhbət bəzən havada qalır. Maarif sistemimiz mütləq yazı yönümlü şəkildə yenidən dizayn edilməli və bununla bağlı cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında açıq müzakirələr aparılmalıdır.

Yazmaq – Oxumaqdan Əvvəl Gələn Hadisədir

“Əgər yazmırsansa, niyə oxuyursan?” Bu sual çox mühüm bir baxışı ifadə edir – yəni yazmaq, əslində oxumaqdan öncə gəlir, daha doğrusu, oxumaq, yazmaq və sonra yenə oxumaq. Yazmaq soruşmaqdır, sual verməkdir. Zehnimizdə bir sual formalaşmayıbsa, oxumağın da faydası azalır. Kitabı məqsədlə oxuduqda, oxunan bilik daha mənalı olur və oxucu ilə yazar arasında daha məhsuldar bir münasibət qurulur. Adətən insanlar düşünür ki, əvvəlcə bilgi toplanır, sonra yazılır. Halbuki, bunun əksi doğrudur: əvvəl zənnimiz olur, yazdıqca bu, bilgi halını alır. Beyində dolaşan qarmaqarışıq düşüncələr ancaq yazı ilə formalaşır və dəyərə çevrilir.

Ümumilikdə, yazı sadəcə bir ifadə vasitəsi deyil, eyni zamanda düşüncənin və bilginin özünün formalaşdığı bir məkandır.

İslamda Qadının Mənəvi Yeri və İbadətdə Rıza Anlayışı

İslam düşüncəsində qadının mənəviyyatdakı rolu və ibadətə yanaşma tərzi daim dərin müzakirə mövzusu olmuşdur. Bu çərçivədə, ilk dönəm zahid qadınlardan biri kimi tanınan Rabiətül-Ədəviyyənin ibadətdə şükür və istək məsələsinə gətirdiyi yanaşma, ibadətin mahiyyətinə dair çox orijinal və düşündürücü bir baxış bucağı təqdim edir.

İslamda Qadının Mənəvi Bərabərliyi və Məsuliyyəti

Tarix boyunca qadın sufilərin adlarının az xatırlanması, məsələn, Fəridəddin Əttar kimi düşünürlər tərəfindən sorğulanmışdır. Bəzi dinlərdə mənəviyyatın və metafizikanın qadınlara qapalı olduğu iddia olunsa da, İslamın əsas təməl prinsiplərindən biri olan tövhid təkcə Allahın birliyini deyil, həm də həyatın müxtəlif sahələrində ayrılıqları aradan qaldırmağı ehtiva edir. İslam ruhla bədəni, maddə ilə mənanı, dünya ilə axirəti ziddiyyətli qütblər kimi təqdim etmir; müqəddəs olanla olmayan arasında sərhəd çəkmir. Bu tövhid təfəkkürü çərçivəsində bəzi funksional fərqliliklər mövcuddur, lakin mənəviyyat baxımından qadınla kişi arasında ayrı-seçkilik edilmir. Yəni kişilərin çata biləcəyi kamillik mərtəbələrinə qadınlar da çata bilər. Hətta bəzi kəlam məktəblərində qadının da peyğəmbər ola biləcəyi fikri müdafiə olunmuşdur.

İslamda məsuliyyət və kamillik baxımından bərabərlik prinsipi olduqca mühümdür. Müasir dövrdə bu mövzunun müsəlman ziyalıları tərəfindən daha dərindən müzakirə olunması zəruridir. İbadətlərlə qazanılan mənəvi məqamlarda qadınla kişi arasında heç bir fərq qoyulmaz. Qadınlar da kişilər kimi ən uca cənnət dərəcələrinə çatmaq potensialına malikdirlər.

Fəridəddin Əttar qadın sufilərin tarix səhnəsində az görünməsini izah edərkən bəzi mühüm məqamlara toxunur:

• “Rical” anlayışının genişliyi: Ərəb dilində “rical” sözü zahirən kişi mənasını versə də, mənəvi kontekstdə bu, Allah adamlarını ifadə edir və cinsiyyətlə yox, əxlaqi və mənəvi dəyərlə bağlıdır. Bu səbəblə “ricalullah” və ya “ricalül-ğayb” kimi anlayışlara qadınlar da daxil ola bilər.

• Gizlənmiş şəxsiyyətlər: Təkcə qadınlar yox, bəzi kişi sufilər də tanınmaq istəməmiş, özlərini ictimaiyyət qarşısında ifşa etməyi seçməmişlər.

Rabiətül-Ədəviyyənin Rıza və İstək Tənqidi

Rabiətül-Ədəviyyə ilk dövr sufiləri arasında Şəqiqi Bəlxi, Mərufi Kərxi və Zünnun əl-Misri ilə bir sırada qeyd olunan, öz dövründə və sonrakı dövrlərdə dərin təsir buraxan böyük bir sufi şəxsiyyət kimi tanınır. Onun dilindən nəql olunan hikmətli sözlər və rəvayətlər vasitəsilə bir məktəb formalaşmışdır.

Rabiənin ibadətə gətirdiyi əsas tənqid, ibadətdə hər hansı bir dünyəvi və ya axirəvi qarşılıq gözləmə halının mənəviyyatla uyğun gəlmədiyi düşüncəsinə dayanır. Gündəlik dilimizdə sıx işlənən “Allah rızası üçün” ifadəsinin mənasında bir qeyri-müəyyənlik var: bu, “Allahı razı salmaq” mənasındadırmı, yoxsa “Biz Allahdan razıyıq” deməkdirmi?

• Fiqh ənənəsi adətən “Allahı razı salmaq” anlayışını əsas götürür;

• Lakin təsəvvüf bu məsələni fərqli istiqamətdən şərh edir: burada məqsəd insanın Allahdan razı olduğunu göstərməsi və bu razılıqla ibadət etməsidir.

Əslində, təsəvvüfə görə problem Allahda deyil, insandadır – çünki insanın razılığı yoxdur. Ona dünya verilsə də, doymur. Daim daha artığını istəyir. Deməli, çətin olan Allahın razılığı yox, insanın razılığıdır.

Rabiə, insanların ibadət əsnasında belə gözləntilərlə hərəkət etməsini tənqid edir. O, ibadətin şükür və rıza ilə icra olunmasının tərəfdarıdır. Amma görür ki, insanlar ibadətdə Allahdan bir şeylər istəməyə meyillidirlər. Rabiənin məşhur bənzətməsi bu halı belə ifadə edir: Bir padşah sizi ziyafətə dəvət edib, siz isə onun hüzuruna çıxıb onu tərif etdikdən sonra “indi isə mənə bunu, bir də onu ver” deməyə başlayırsınız. Bu davranış əslində ibadətin dəyərini müəyyənləşdirib, onun qarşılığında bir şeylər gözləmək deməkdir. Rabiə məhz bu mövqeyi sərt şəkildə tənqid edir – çünki bu, ixlası kölgələyən əsas maneələrdən biridir.

Onun bu yanaşması, əslində, Mötəzilə məktəbinin mükafat və cəza üzərində qurduğu “vəd və vaid” prinsiplərinə də dolayı bir tənqiddir. İnsan nə edirsə-etsin, içində bir haqq iddiası daşıyır və özünü haqlı görür. İbadətlərini belə bir “əvəz” gözləntisi ilə həyata keçirir. Rabiətül-Ədəviyyə isə ibadətin yalnız ixlasla, təmənnasız rıza və şükürlə yerinə yetirilməli olduğunu söyləyir və bütün dünyəvi və axirəvi maraqlardan təmizlənməsini tövsiyə edir.

Məsuliyyət və Kamalda Kişi-Qadın Bərabərliyi

Bərabərlik məsələsi çox zaman qadın və kişi arasındakı münasibətlər kontekstində müzakirə edilir. Halbuki bu məsələnin kökləri daha dərinə – insanlığın təməl dəyərlərinə və tarixin gedişinə uzanır. Əslində, qədim mədəniyyətlərdə və fəlsəfi məktəblərdə hətta kişilər arasında belə bərabərlikdən söz açmaq çətindir. Tarix boyunca insan cəmiyyəti "olmazsa olmazlar" və "olmasa da olarlar" kimi süni kateqoriyalara ayrılmış, bu ayrı-seçkilik isə insan təbiətinə qarşı böyük bir ziddiyyət kimi yaşanmışdır.

Qədim Ədalətsizliyin Kökü və İnsanlıq Təcrübəsi

Qədim Hind fəlsəfəsindən tutmuş Yaxın Şərq ənənələrinə qədər müxtəlif düşüncə sistemlərində insanların bir qismi daha çox "insan", digər qismi isə "yarı insan, yarı heyvan" kimi dəyərləndirilmişdir. Elmə və əxlaqa qabiliyyətsiz hesab edilənlər az qala "insanlıqdan kənar varlıqlar" kimi görülmüşdür. Hər kəs eyni insan ailəsində doğulduğu halda, bəzilərinin olmazsa olmaz, digərlərinin isə əhəmiyyətsiz sayılması, tarix boyunca vicdanları yaralamışdır.

Cəmiyyətlərin bir qismini tanrılaşmış siniflər kimi qəbul edən zehniyyət, digərlərini isə sadəcə bu "üstün varlıqlar" üçün yaşayan vasitələrə çevirmişdir. "Əl-avam kəl-həvam" (avam camaat sanki haşəratdır) ifadəsi, bu təfəkkürün dərinliyini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Bu baxışa görə sadə insanlar, öz mənliyindən məhrum, sadəcə ətrafında fırlanan və əmrə tabe olan qarışqalar kimi düşünülmüşdür.

Nağıllar və İtirilmiş Bərabərliyin Axtarışı

İnsanlıq bu itirilmiş bərabərliyi arzuladığı üçün nağıllara yönəlib. Nağıllar, oxuyub dəyər verdiyimiz mətnlər olaraq bu bərabərliyi xatırladan və onu təzədən bərpa etməyə çalışan bir vasitədir. Nağıl aləmində bu günün yoxsulu sabahın şahı ola bilər. Ən aşağıdakı ilə ən yuxarıdakı arasında, bəzən sevgi, bəzən cəsarət vasitəsilə bağ qurula bilər. Bu isə insanlığın hər şeyin mümkün ola biləcəyi bir dünyaya olan arzusunu və bərabərliyi yenidən inşa etmə cəhdini əks etdirir.

İslamın Bərabərlik İnqilabı: Fərdiyyət və Kamal Yolu

Tarixin bu köklü ədalətsizliklərini ilk silkələyən xristianlıq olsa da, iyerarxiyanı kökündən sarsıdan əsas güc İslam olmuşdur. İslam, "əvəzolunmazlar"ı taxtından endirib, "əhəmiyyətsizlər"i insanlıq kürsüsündə oturtmuş, insanlar arasında insan olma şərikliyini və ortaq məsuliyyətləri təsis etmişdir.

İslamın ən mühüm inqilablarından biri, insan anlayışını kökündən dəyişdirməsidir. Əvvəllər cəmiyyətdə aşağıda görünən kişilər belə bir sıra "nacizliklərlə" dəyərləndirilirdisə, qadın bu dairəyə daxil olduqda, insanlıq meyarları yenidən düşünülmüşdür. Artıq insanın biologiyası, fiziki görünüşü, mədəni mənsubiyyəti, coğrafiyası və ya qabiliyyəti müəyyənedici olmur. İslam insanı yalnız maddi və genetik xüsusiyyətlərinə görə deyil, ruhani məsuliyyətinə və mənəvi inkişaf potensialına görə dəyərləndirir.

Bu yeni anlayışa əsasən:

• Hər bir insan – istər Bakılı, istər Məkkəli, istər Londralı, istər Qureyşli, istərsə də Romalı olsun – eyni dərəcədə məsuliyyət daşıyır.

• Hər bir insan, kamala çatmaq – yəni mənəvi və əxlaqi cəhətdən yetkinləşmək – imkanına sahibdir.

• İslam, yalnız məsuliyyətlərdə deyil, kamalda da bərabərlik gətirmişdir. Həvvanın çata biləcəyi kamal, Adəmin çata biləcəyi kamalla eynidir. Rabiə əl-Ədəviyyənin çatdığı səviyyə, Əbdülqədir Geylaninin çatdığı səviyyə qədər dəyərlidir – nə az, nə çox.

Bu, dinin fərd üzərində qurduğu böyük bir inqilabdır. Qurani-Kərimdə qarışqa ilə bir peyğəmbərin dialoq misalı bizə onu göstərir ki, hər bir canlı, hər bir insan özünəməxsus bir fərdiyyət daşıyır. İnsan olaraq bu fərdiyyəti qəbul etmək və ona uyğun yaşamaq isə ağır məsuliyyətdir. Çox zaman bəşəriyyət bu məsuliyyətdən qaçmağa çalışmışdır. Lakin İslam bu fərdiyyəti ciddiyə alaraq, Allahın yaratmasını və təqdirini qiymətləndirən bir təfəkkürlə, kişilər arasında və qadın-kişi münasibətlərində həm məsuliyyət, həm də kamillik baxımından bərabərlik gətirən bir din olmuşdur.

Dindarlıq Bir Narahatlıq Halıdır

Cəmiyyətdə dindarlıq anlayışı çox zaman yanlış anlaşılır və natamam şəkildə tətbiq olunur. İnsanlar dini həyatı sanki yaşlılıq dövrünə, həyat işlərinin və məsuliyyətlərinin bitdiyi bir "təqaüd" mərhələsinə saxlayır. Belə düşünülür ki, yalnız ağıl yorulub, bədən zəiflədikdən sonra dinə yönəlmək mümkündür. Bu anlayış, dindarlığı yalnız sükunət və rahatlıq axtarışına endirir və nəticə etibarilə insanın dini axtarışını təxirə salmasına səbəb olur. Halbuki bu cür təxirəsalma dindarlığın mahiyyətinə ziddir, əksinə, belə yanaşma dindarlığı boşaldıb formaya çevirir.

Yanlış Qavrayışlar və Təhrif Olunmuş Anlayışlar

• Dini Təqaüdçülük və Rahatlıq Arzusu: Dini həyatın "ağıl yorulanda" və ya "bütün işlər bitəndən sonra" başlayacağı fikri böyük bir yanlışlıqdır. Bəzən insanlar dini məkanlara və ya icmalara bir növ sakitlik və sosial rahatlıq məkanı kimi baxaraq, orada psixoloji sığınacaq axtarırlar. Lakin bu yanaşma nə gerçək din, nə də həqiqi təsəvvüfdür. Əslində, gerçək təsəvvüf insanı "yoxuş çıxmağa" vadar edir, yəni onu daxili mübarizəyə, yüksəlişə və çətin suallarla qarşılaşmağa sövq edir.

• Sükunət, Hüzur və İtminan Anlayışlarının Təhrif Edilməsi: Din anlayışında tez-tez işlədilən "sükunət", "itminan" və "hüzur" kimi anlayışlar bəzən hərəkətsizlik və durğunluqla eyniləşdirilir. Məsələn, Qurani-Kərimdəki “Nəfs-i Mutmainnə” ifadəsi çox vaxt səhv başa düşülür. Halbuki bu ayədə keçən “Ey mutmain olmuş nəfs! Rəbbinə dön!” əmrində əslində, həyatın keçiciliyini dərk etdikdən sonra yenidən bir yola çıxmaq, bir hədəfə yönəlmək, hərəkətə keçmək çağırışı var. Bu, durğunluq deyil, dinamik bir dəvətdir. Eynilə "təslimiyyət" anlayışı da passiv bir təslim olma deyil, fəal şəkildə Allah'a yönəlmə və Ona doğru yol alma mənasındadır. İman da təkcə bir "təhlükəsizlik" deyil, bu təhlükəsizliyə aparan bir səfərin nəticəsidir.

Dindarlığın Həqiqi Mahiyyəti: Narahatlıq, Maraq və Tənqid

Dindarlığın zehni aləmdə oyatmalı olduğu əsas hallar bunlardır:

• Narahatlıq: Peyğəmbərimizin (s.a.s) belə son anlara qədər içində bir narahatlıq daşıdığı rəvayət edilir. Bu, dindarlığın qəlbdə və ağıl dünyasında əsas təzahürünün narahatlıq və məsuliyyət hissi olduğunu göstərir.

• Maraq və Axtarış: Gerçək dindarlıq maraq və daim bir həqiqəti axtarma halını ehtiva edir.

• Heyrət: Dini həyatın dərinliyində heyrət və təəccüb hissi dayanır. Bu heyrət, yaradılışın və insanın anlamının sonsuz dərinliklərini dərk etməyə doğru bir çağırışdır.

• Səfər və Davamlı Hərəkət: Dini həyat insana bir yola çıxma əmridir. Bu, zehni təqaüd və ya mənəvi durğunluq deyil, daim hərəkət, axtarış və dəyişməyə açıq bir şüur halıdır.

Bu kontekstdə xüsusilə təsəvvüf də bəzən yanlış anlaşılır. Təsəvvüf, tez-tez “nəfs tərbiyəsi” kimi təqdim olunsa da, əslində "zehni tənqid" və "ağıl ayıqlığı"dır. İnsan doğulduğu andan etibarən adlar, ünvanlar və kimliklər vasitəsilə formalaşdırılır və bu, ona hazır bir düşüncə şablonu təqdim edir. Dini həyat isə məhz bu düşüncə qəliblərini, vərdişləri və məcburi kimlikləri sorğulamağı, yəni kritik mövqe tutmağı tələb edir.

Şeyx Sənan Hekayəsi

Fəridüddin Attarın məşhur "Şeyx Sənan" hekayəsi, dindarlığın təkcə bir ibadətlər toplusu olmadığını, əksinə, bir anlayışın, bir kimliyin dağılması və yenidən qurulması olduğunu göstərən simvolik bir örnəkdir. Şeyx Sənan, görkəmli bir şəxsiyyət, öz dövrünün sayılıb-seçilən adamıdır və "mutmain" olduğunu zənn edir. Lakin içində bir sual peyda olur: “Bəs biz əslində nə ilə məşğuluq? Bəlkə, oynayırıq?”. Gördüyü yuxudan sonra səfərə çıxır və bu yolçuluq onun bütün ibadətlərini, düşüncələrini, alışqanlıqlarını sorğulamasına səbəb olur.

Bu səfər, sadəcə bir coğrafi hərəkət deyil, həm də daxili bir inqilabdır. Şeyx, təkəbbürdən, statusdan, sığındığı mağaradan çıxaraq, "piyada" və "nəfər" olur. Əzablar yaşayır, amma bu, onun üçün bir təmizlənmə, bir yenidən doğuluş prosesidir. Bu hekayə göstərir ki, dini həyat, sadəcə itaət deyil — eyni zamanda bir azadlıq, sorğu və çevrilmə prosesidir.

Dindarlığın Məqsədi Əxlaqdırmı?

İnsan varlığını hərəkətə gətirən əsas motivasiyalar – yəni dindarlığın mənası və məqsədi – müasir dünyada yenidən sorğu-sual obyektinə çevrilmişdir. Klassik düşüncənin "verilmiş", yəni şübhəsiz qəbul etdiyi bir çox anlayış bu gün artıq ya mifoloji bir təxəyyül kimi, ya da yalnız ədəbiyyat dili ilə açıqlana bilən məfhum kimi görünür. Artıq bu anlayışların “ayağı yerə basan” – reallığa dayanan – şəkildə izahı tələb olunur. Bu çərçivədə insanın sonsuzluğa yönəlmiş istəkləri, əxlaqın insan həyatındakı yeri və dinin əsas məqsədi kimi məsələlər daha dərindən müzakirə edilməyə başlanıb.

İnsan və Sonsuzluğa Susamışlıq

İnsanın daxilində bir sonsuzluq arzusu və ya heç olmasa sonsuzluğu təsəvvür edə bilmək bacarığı var. Lakin bu arzunun gerçəkdə bir ehtiyac olub-olmaması – yəni insan həqiqətənmi sonsuzluğu istəyir, yoxsa bu sadəcə təsəvvürün məhsuludurmu – bu, düşüncənin ən çətin və qədim suallarından biridir. Bu məsələ üzərində əsrlərlə düşünülüb və bu müzakirə həm də psixoloji ilə fəlsəfi və ya metafizik olanın sərhədlərinin haradan keçdiyini aydınlaşdırmaq üçün bir açar rolunu oynayır.

İnsanı hərəkətə gətirən ən güclü qüvvə, öz varlığına qarşı duyduğu sevgi və bu varlığı qoruma instinktidir. Məhz bu instinkt, ölüm qorxusunu da özü ilə gətirir. Halbuki heyvanlar üçün belə bir “sabah qorxusu” və ya ölüm anlayışı yoxdur. Bu baxımdan, insanı fərqləndirən ən əsas məqamlardan biri – keçmişi, bu günü və gələcəyi düşünə bilmək, yəni zaman anlayışı çərçivəsində düşünmək qabiliyyətidir.

Əxlaqın Rolu və Dindarlığın Əsas Mahiyyəti

Klassik düşüncəyə görə, insanın bir tərəfi əbədidir və insanın bütün həyati məqsədi həmin əbədiliyə, yəni Allaha qovuşmaqdır. Lakin bu qovuşmanın yeganə yolu – iman yoludur. Əxlaq bu yolda yetərli deyil, çünki əxlaqın iki tərəfi vardır: bir tərəfi Allaha yönəlikdir və bu tərəf imandır; digər tərəfi isə insanlara yönəlir – bu isə davranışdır.

Müasir dünyada isə bu tarazlıq pozulmuşdur. İndi daha çox "nə etdiyin, necə davrandığın" önə çıxarılır, "nəyə inandığın" isə arxa planda qalır. Fayda əsaslı düşüncə tərzi, əxlaqı imandan önə keçirib. Halbuki dinin öz mərkəzində insanın niyyəti və imanı dayanır. Niyyət əməldən, iman isə niyyətdən də üstündür.

Əxlaq Allah haqqında bilikdən – yəni mərifətdən və ya metafizik bilgiyə əsaslanan təfəkkürdən üstün ola bilməz. Dindarlığın əsasının əxlaq üzərinə qurulması və onu yalnız insan-insan münasibətləri ilə məhdudlaşdırmaq – bu, çox ciddi bir yanlışlıqdır. Din, hər şeydən əvvəl insanın Allahla olan fərdi münasibətidir. Əxlaq isə bu münasibətin, yəni imanın və Allaha dair bilginin bir nəticəsidir, bir kölgəsidir. Bu mənzərəni Yunus Əmrənin "Ballar balını tapdım, vedrəm yağma olsun" ifadəsi çox gözəl təsvir edir. Burada “vedrə” əxlaqı, “ballar balı” isə mərifəti – yəni metafizik bilik və Allahla yaxınlığı təmsil edir.

Qavramların Dəyişimi və İnsanın Təbiəti

“Sonsuzluq” kimi anlayışlar bəzən insan zehninə ağır gəlir, çünki sonsuzluğu tam mənası ilə qavramaq insan üçün mümkün deyil. Biz çox vaxt işlədə-işlədə dəyərini itirmiş, mənşəyini unutduğumuz və ya başqasından “borc alınmış” anlayışlarla düşünürük. Bu anlayışların bir çoxu “səlbi” yəni “mənfi” anlayışlardır – nəyin nə olmadığını deyirik, amma nə olduğunu bilmirik.

Zamanla anlayışların mənası da dəyişir. Məsələn, “Allahın əxlaqı ilə əxlanlanmaq” anlayışı, bu günkü modern əxlaq düşüncəsi ilə eyni şey deyil. Düşünmək – əslində bir anlayışı həqiqətən anlamağa çalışmaqdır. Əgər biz anlayışı tanımırıqsa, qurduğumuz cümlələr də anlamdan məhrum olur.

İnsanın həyatında ən əsas motivasiya – yaşamaq arzusu və varlığını qoruma instinktidir. İnsan bəzən başqasını öz varlığına təhdid kimi gördüyü üçün onu yox etməyə yönəlir. Lakin bu davranışın kökündə niyyət başqa birini yox etmək deyil, öz varlığını daha da gücləndirmək istəyidir. Burada isə insanın “təxəyyül gücü” çox ciddi bir risk faktorudur. Çünki insan gələcəkdə baş verə biləcək təhlükələri şişirdərək, hələ var olmayan düşmənlikləri ağlında yarada bilər. Halbuki insan təbiət etibarilə “islah edici”dir – amma düzəltmək niyyəti ilə hərəkət etsə də, bəzən nəyi pozduğunun fərqində olmur.

Qəlb, Vicdan və Ərdəmli Dil

Bəzən insanlar “qəlbinə danış” ifadəsini vicdanla əlaqələndirməyə çalışırlar. Halbuki bu yanaşma mövzu ilə heç bir şəkildə üst-üstə düşmür. Çünki “vicdan” dediyimiz hiss – çox vaxt tərbiyə aldığımız mühitin, adət-ənənələrin, cəmiyyətin və ən əsası da nəfsimizin formalaşdırdığı bir mexanizmdir. Ona görə də Peyğəmbərin (sav) "nəfsinə soruş" (Əhməd b. Hənbəl) deməsi Allahın insana bəxş etdiyi iman, təqva və hidayət duyğularına işarə edir. Qurani-Kərim xarici bir yolgöstərici kimi nazil edildiyi kimi, Allahın insanın daxilində yerləşdirdiyi ilahi yönləndirmənin – yəni daxili hidayətin də nəzərə alınması vacibdir. Əgər bu iki istiqamət – yəni insanın daxili yönləndirməsi ilə Qurani-Kərimin çağırışları arasında bir uyğunluq olmazsa, nə ibadətin mənası qalır, nə də Allahla sağlam münasibətin əsası qurula bilir.

“Quranən Ərabiyyən” ifadəsinin dərin mənası: “Təmizlənmiş Dil”

Qurani-Kərimdəki “Quranən Ərabiyyən” ifadəsi çoxlarının düşündüyü kimi sadəcə “ərəb dilində bir kitab” demək deyil. Onsuz da Qurani-Kərimin ərəb dilində olduğu məlumdur. O halda nə üçün bu vurğunun ayrıca edildiyi sualının cavabı məhz bu ifadənin daha dəruni, xüsusi bir mənası olduğunu göstərir. Buradakı “ʿƏrabiyyən” sözü, sadəcə coğrafi və ya linqvistik bir dili deyil, iman etmiş bir insanın qəbul etdiyi, cavab verdiyi, yəni içərisində ruhani saflaşma keçirmiş bir dili ifadə edir.

Bu dildəki saflıq, Platonun məşhur “mağara” bənzətməsi ilə də izah oluna bilər: yəni bu dil gündəlik qorxu və mənfəət münasibətləri ilə çirklənmiş bir dil deyil, hadisələri və varlığı olduğu kimi əks etdirən, obyektivlik daşıyan bir dildir. Adi dillər şəxsi təcrübə, qorxu, ehtiras və cəmiyyətin şərtləri ilə “kirlənə” bilir. Məsələn, Türk dilində belə zaman-zaman qorxu və zorakılığın izlərini daşıyan alt dillər meydana çıxır. Başqa sözlə, bir dilin içində bir çox dillər mövcuddur və bu, dilin parçalanmış və heterojen bir struktur daşıdığını göstərir. Lakin Quranən Ərabiyyən - bu insani təcrübələrin fövqündə dayanır; varlığı təhrif etmədən, özü necədirsə elə təqdim edən bir dildir. Comərdlik, mərhəmət, ədalət kimi anlayışları isə şəxsi qavrayışlardan təmizləyərək, real və obyektiv mənaları ilə ortaya qoyur.

“Kitabən Mubin”: “Aydın” deyil, “Təmizlənmiş” Kitab

Qurani-Kərimdə tez-tez qarşılaşdığımız “Kitabən Mubin” ifadəsi çox vaxt “açıq-aşkar kitab” kimi tərcümə olunur. Halbuki burada əsas vurğu “aydınlıq”dan daha çox, “təmizlənmişlik” və ya “saflaşmışlıq” mənası üzərindədir. Bu ifadə ilə Qurani-Kərimin insan təcrübəsinin yaratdığı təhriflərdən uzaq, anlayışları orijinal və dəqiq olan, saf bir mətn olduğu bildirilir. Bu kitab insanın dil və düşüncə dünyasını dəyişməyə qadir bir qaynaqdır.

Dilin “Mağara”sı və Əxlaqlı Dil Məfhumu

Fikirləşmək – əslində “dil şəhərindən çıxmaq” kimi təsvir edilə bilər. Çünki dil özü də bir mağaradır – min illərlə formalaşan qorxuların, ehtirasların və insanın psixoloji reaksiyalarının yığılma məkanıdır. Dil bizə məxsus deyil; biz ona doğuluruq və onun içinə düşürük. Necə ki Fərabi “Fəzilətli Şəhər” (əl-Mədinətü’l-Fazilə) anlayışını ortaya qoymuşdursa, bu yanaşmanı dilə də tətbiq etmək mümkündür: “Əxlaqlı Dil” (əl-Lüğətü’l-Fazilə) və onun əksi olan “Cahil Dil” (əl-Lüğətü’l-Cahilə) anlayışları bu baxımdan önəmlidir. Bir dilə və onun dünyagörüşünə baxarkən, həmin dilin insan sevgisini, əxlaqı və səxavəti ön plana çəkib-çəkmədiyini, yoxsa qorxu, düşmənçilik və vəhşiliyi daşıyıb-daşımadığını sorğulamaq lazımdır.