Tövhid İnancı: Politeizm və Deizmə Qarşı Anlayış

Tövhid: Sadə Büt Qırmaqdan Daha Çoxunu İfadə Edir

Tövhid, İslam inancının ən əsas dayağıdır. Lakin zahirdə sadə görünməsinə baxmayaraq, əslində düşündüyümüzdən qat-qat dərin bir mövzudur. Ənənəvi baxışda Tövhid sadəcə Allahın təkliyini qəbul etmək və çoxtanrılığa (politeizm) qarşı durmaq kimi təqdim olunur. Belə bir yanaşmaya görə, əgər məsələ sadəcə bütləri rədd etməkdirsə, onda bütlər yıxıldıqdan sonra məsələ bitmiş sayılır. Amma bu qədər səthi baxış, Tövhidin əsl mahiyyətini və niyə İslam düşüncəsinin mərkəzində dayandığını tam başa düşməyə imkan vermir.

Xüsusilə təsəvvüf kimi bəzi İslam elmlərində Tövhidin başa düşülməsi xüsusi önəm daşıyır. Məsələn, Cüneyd-i Bağdadi deyirdi ki, təsəvvüfün əsas məqsədi məhz Tövhiddir. Təsəvvüfdə işlədilən "fəna" kimi anlayışlar başqa İslam elmlərinə qəribə gələ bilər, amma əslində "yox olmaq", "silinmək", "həlak olmaq" kimi mənalara işarə edən bu anlayışlar Tövhidin zahirdəki sadəliyindən daha dərinə getdiyini göstərir.

Tövhid Təkcə Büt Sındırmaqla Bitmir

Müasir müsəlman düşünürlər – xüsusilə Mevdudi, Seyyid Qutub kimi şəxslər – "Kəlimə-i Tövhid nədir?" sualını yenidən gündəmə gətirərək bu sadə baxışı sorğulamışlar. Onlara görə, əgər Tövhid sadəcə bütlərə sitayiş etməməkdən ibarət olsaydı, artıq bütlərin olmadığı müsəlman cəmiyyətlərində hər kəs kamil mömin olardı. Bu düşünürlər "İman nədir?" sualına cavab axtararkən başa düşüblər ki, İslamın düşməni sadəcə açıq-aşkar bütpərəstlik deyil. Onların baxışında Tövhid təkcə büt sındırmaqla yekunlaşmır və "Allah birdir" ifadəsi riyazi bir cümlə kimi anlaşılmamalıdır. Əgər məsələ sadəcə birliyi təsdiq etmək olsaydı, nə Həsəni Bəsri "Qədər Risaləsi"ni, nə Mevdudi "Dörd Termin"i, nə də Seyyid Qutub "Yoldakı İşarətlər"i yazardı. Bu əsərlərin hər biri göstərir ki, Tövhid çox daha dərindir (bu əsərlərdə olan xətaların üzərində dayanmayacağıq, çünki mövzumuz o deyil, sadəcə bildirmək istəyirik ki, tövhid o dərəcə dərin mənalı anlayışdır ki, bu kimi əsərlər tövhidi anlamaq üçün yazılıb).

İlk dövr müsəlman mütəfəkkirlər də anlayıblar ki, Tövhid sadəcə bir büt sındırmaq deyil, insanın həyatını kökündən dəyişdirən bir mövzudur. Həsəni Bəsri-nin "Qədər Risaləsi" məhz bu inamdan doğub – yəni insan qədər məsələsini anlamadan Tövhidi dərk edə bilməz. Bu baxımdan "Allah bizim həyatımıza qarışırmı?", "İnsan azaddırmı, deyilmi?" kimi suallar əslində Tövhid inancının bir davamıdır.

Tövhidin İki Cəbhəsi: Politeizm və Deizm

Tövhid mövzusunda mübarizənin iki əsas istiqaməti var:

1. Politeizmlə (çoxtanrılıqla) mübarizə. Bu daha sadə və ilk baxışdan görünən tərəfdir. Məkki müşriklərin çoxtanrılı inancı, bütlərin qırılması və insanın tək Allaha inanmağa çağırılması buna nümunədir. Mötəzilə kimi bəzi axımlar bu mərhələni uğurla keçdikdən sonra artıq işin bitdiyini, möminlərin bərabər olduğunu düşünmüşdülər.

2. Deizmlə mübarizə. Tövhid anlayışının daha incə və çətin tərəfi məhz burada başlayır. Deizm, Tanrının varlığını və birliyini qəbul edən, lakin insanla Tanrı arasında canlı bir bağ olduğunu ya başa düşməyən, ya da inkar edən baxışdır. Deistlər belə bir əlaqənin sadəcə insanın təxəyyülündə mövcud olduğunu iddia edirlər.

Deistlərin iddiasına görə, insan "Malik", "Rəhman" kimi sifətləri Tanrıya aid etməklə əslində öz dünyasını ucaldır və Tanrını insan obrazına salır. Bu da, onlara görə, əslində xristianlıqda olduğu kimi Tanrını insana bənzətmək və nəticədə "soyut bir büt" düzəltmək deməkdir. Deistlər deyirlər ki, bütləri rədd edənlər əslində bütlərin sifətlərini birləşdirib tək bir Tanrıya ötürürlər, amma onu hələ də insan kimi düşünməkdən qurtula bilmirlər. Çünki insanın təsəvvürü öz sərhədlərini aşa bilmir.

Tövhid inancı bu iki cəbhəyə qarşı cavabları verir. 

Fiqh və Fiqh Üsulu Qavramı

İslam elmləri arasında ən əsas sahələrdən biri olan fiqh, bu gün ümumiyyətlə “İslam Hüququ” kimi tərcümə edilsə də, əslində bu anlayış təkcə hüquqla məhdudlaşmır, çox daha geniş və dərin bir mənaya malikdir. Fiqhin və onun ayrılmaz hissəsi sayılan fiqh üsulunun yaranmasını və inkişafını anlamaq, İslam düşüncəsinin mahiyyətini dərk etmək baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Fiqh nədir? Fiqh Üsulu nədir?

Fiqh ümumiyyətlə iki əsas sahəyə bölünür:

• Füru-i Fiqh – birbaşa praktiki hökmlərlə məşğul olur. Məsələn, namazın vacibliyi, faizin haramlığı, nikahın şərtləri kimi məsələlər bu sahənin mövzusudur.

• Üsul-i Fiqh – hökmlərin mənbəyi, qaynaqları və dəlilləri üzərində dayanır. Burada “üsul” sözü “əsil”in cəmidir, yəni “kök”, “əsas” deməkdir. Məsələn, bir ağacın kökləri necə ki onun dayağıdır, fiqhin də əsası – üsulu – həmin kök rolu oynayır. Əksinə, “füru” sözü “budaq” mənasına gəlir. Bu baxımdan, “fiqh üsulu” ifadəsi əslində “fiqhin kökləri” və ya “əsasları” kimi başa düşülməlidir. Məşhur İmam Şafii’nin Ər-Risale əsəri də əsasən bu sahəyə aiddir.

İlim və Fıqh Arasındakı Fərq

İslamın ilk dövrlərində “ilm” daha çox öyrənilən və əzbərlənən məlumatı ifadə edirdi. Məsələn, çoxlu ayə və hədis əzbərləyən şəxs “alim” sayılırdı. Ebu Hureyre bu baxımdan gözəl nümunədir. Lakin bu, həmin adamın əzbərlədiyi biliklərin mənasına və incəliklərinə dərindən bələd olduğu anlamına gəlmirdi.

Fıqh isə sözün əsl mənasında “anlamaq” deməkdir, amma səthi deyil, məhz dərindən qavramağı nəzərdə tutur. Ərəb dilində “fehime” sadəcə başa düşməkdir, “fəqih” isə məsələni kökündən dərk edən şəxsdir. İlk dövrlərdə fıqh dedikdə, məhz bu cür dərin düşünmə və mövcud dini mətnlərdən normativ nəticə çıxarma bacarığı nəzərdə tutulurdu. Məhz bu səbəbdən Hz. Ömər, Hz. Əli, İbn Məsud, İbn Abbas, İbn Ömər və Hz. Aişə kimi səhabələr “fəqih” kimi tanınırdılar.

Əbu Hənifənin Fiqh Tərifi

Əbu Hənifənin verdiyi tərif bu anlayışın genişliyini çox gözəl izah edir: “Fiqh – insanın öz xeyrinə və zərərinə olanları bilməsidir.” Müasir dildə buna “haqlarını və vəzifələrini bilmək” deyirlər, amma bu izah məna dairəsini məhdudlaşdırır. Əslində, Əbu Hənifə fiqhi təkcə hüquqla deyil, insanın həm dünyəvi, həm də axirət mənfəətini qoruyan bir həyat yolu kimi başa düşür. Onun bizə çatmış əsərləri arasında Fiqh-i Əkbər kimi etiqad məzmunlu kitabları da var. Bu da göstərir ki, fiqh başlanğıcda yalnız hüquq deyil, həm də:

• Etiqad

• Əxlaq

• Hüquq - bu üç sahəni birlikdə əhatə edirdi. Yəni bir insanın dini sağlam şəkildə dərk etməsi üçün bu üç istiqaməti bir arada işlətməsi zəruridir.

Hüquqla Əxlaqın Birliyi

Bunun əhəmiyyətini ən sadə nümunə ilə izah etmək olar: Ticarətlə məşğul olan bir adam borcunu qanuni yolla məhkəmə vasitəsilə alır – bu hüquqidir. Ancaq Quranda buyurulur ki, çətin vəziyyətdə olan borcluya vaxt verin, imkan varsa, borcdan da keçin. Yəni hüquqi baxımdan düzgün addım atmaq, bəzən axirət baxımından xeyirli olmaya bilər. Fiqh məhz bu cür incə fərqləri də özündə birləşdirir.

Təfəkkuh Fid-Din: Dində Dərin Anlayış

Hz. Peyğəmbərin (sav) “Allah biri üçün xeyir istəsə, onu dində fəqih edər” (Buxari, Müslim) hədisi də bu geniş anlayışa işarə edir. Bəzi fəqihlər bu hədisi yalnız hüquqçuluqla əlaqələndirsələr də, əslində buradakı “təfəkkuh fid-din” – dini bütünlüklə, Şəriətin məqsədinə uyğun olaraq anlamaq deməkdir.

Tarixdə Xaricilər nümunəsi bunu sübut edir: İbadətə hədsiz bağlı idilər, amma dini anlamadıqları üçün Hz. Əlini belə təkfir edə bildilər. Buna görə də səhabələr və onlardan sonra gələn alimlər, xüsusilə Müctəhid İmamlar Allahın və Rəsulunun (sav) istəklərini düzgün anlamaq və ötürməkdə çox vacib rol oynamışlar. Qurani-Kərim və Sünnənin mahiyyətini təkbaşına və birbaşa anlamaq həmişə mümkün deyil – məhz bu alimlər sayəsində biz dini sağlam və tarazlı şəkildə qavraya bilirik.

Əsəbiyyət, Mülk və Dövlət: İbn Xəldun'un Perspektivi

İbn Xəldunun düşüncə sistemində mərkəzi yer tutan əsas anlayışlardan biri də əsəbiyyətdir. O, köçəri (bədəvi) icmalardan oturaq (həzəri) cəmiyyətlərə keçidi və bu keçidin son mərhələsində siyasi təşkilatlanmanın mülk formasına çatmasını təbii bir proses kimi izah edir. İbn Xəldunun siyasi baxışını düzgün anlamaq üçün riyasət, mülk və dövlət anlayışlarını bir yerdə nəzərdən keçirmək vacibdir.

Riyasət: Bədəvi Cəiyyətlərin Bərabərlikçi İdarəetməsi

Riyasət anlayışı əsasən köçəri həyat tərzi sürən icmalarda rast gəlinən idarəetmə formasıdır. Burada başçı (rəis) digərlərindən üstün sayılmaz; əksinə, "bərabərlər arasında birinci" mövqeyindədir. Bu cür cəmiyyətlərdə rəsmi hakimiyyət strukturu, qanunları icra edən ordu və ya polis yoxdur. Yazılı qanunlar yerinə adət-ənənələr, yaşlıların sözü əsas rol oynayır. Beləliklə, riyasətdə zorla idarəetmə və mərkəzləşdirilmiş güc anlayışı yoxdur. Tarixi mənbələr Xaricilərin əsasən bədəvi mühitdən çıxdığını və onların bərabərlikçi düşüncələrinin məhz bu köçəri quruluşdan qaynaqlandığını göstərir. Riyasət, müasir mənada dövlət anlayışına uyğun gəlmir.

Mülk: Oturaq Cəmiyyətlərdə Zorun Hakimiyyəti

Oturaq həyat tərzinə keçid isə fərqli bir siyasi quruluş yaradır. Burada icmalar daha böyük və mürəkkəbdir, artıq şəxsi əlaqələr və adət-ənənələr təkbaşına nizam-intizamı qorumağa bəs etmir. Ona görə də cəmiyyətin sabitliyini qorumaq üçün yazılı qanunlara və bu qanunları icra edə biləcək zora ehtiyac yaranır. İbn Xəldun bu mərhələni mülk adlandırır və riyasətdən fərqləndirir.

Onun izahına görə, mülk zor və məcburiyyətə dayanan üstünlük və idarəetmə formasıdır. Burada qanuna tabe olmaq məcburidir, əks halda cəza labüddür. İbn Xaədun mülkü də müxtəlif dərəcələrə ayırır:

• Həqiqi Mülk: Xalqı idarə edə, vergi toplaya, elçilər göndərə, sərhədləri qoruya bilən və üzərində daha güclü bir qüvvə olmayan əsəbiyyətə əsaslanır. Bu, ərazi üzərində tam siyasi və hərbi hakimiyyət deməkdir.

• Əgər bunların bir hissəsi yoxdursa, demək, hakimiyyət natamamdır.

Mülkün əsas əlamətləri belədir:

• Siyasi və hərbi üstünlük,

• Şiddət monopolu,

• İtaəti zorla təmin edə bilmək,

• Dövlətə alternativ bir gücün qarşısının alınması.

Bu xüsusiyyətlər mülkü müasir dövlət anlayışına yaxınlaşdırır. Bayraq açmaq, pul kəsdirmək, sərhəd qorumaq, rəsmi simvollar da mülkün göstəricilərindəndir. Mülk möhkəmləndikcə hökmdarla xalq arasındakı məsafə böyüyür, rəsmi protokollar və qanunlarla sərt bir iyerarxiya formalaşır. Buna baxmayaraq, İbn Xəldunun mülk anlayışı tam olaraq bugünkü dövlətlə eyni deyil. Çünki müasir dövlətdə suverenlik hüquqi əsas kimi ayrıca vurğulanır, halbuki mülk anlayışı daha çox faktiki gücü ifadə edir.

Dövlət: İdarəetmənin İnsan Ünsürü

İbn Xəldun dövlət sözünü müasir mənada mexaniki bir aparat kimi yox, daha çox bu hakimiyyəti həyata keçirən insan qrupu kimi izah edir. Yəni mülk siyasi gücün özüdirsə, dövlət bu gücü idarə edən, onu daşıyan insanlardır. Bu səbəbdən, İbn Xəldunun dövləti Qərb dillərinə və hətta Azərbaycan dilinə də tez-tez sülalə, xənədan kimi tərcümə olunur. Beləliklə, mülk siyasi hakimiyyətin obyekti, dövlət isə onun subyekti kimi görünür.

Bu baxış, müasir siyasətdəki "dövlət" anlayışına ziddir. Çünki müasir dövlətdə sistem insanlardan asılı olmadan işləyən bir mexanizm kimi düşünülür, sanki yetərincə düzgün qurulsa, əbədi işləyəcək. İbn Xəlduna görə isə dövlətin əsasında insan faktoru dayanır. İnsan dəyişirsə, dövlət də dəyişir. Məhz buna görə İbn Xəldun dövlətlərin bir ömrü olduğunu, yaranıb inkişaf etdiyini, sonra isə tənəzzülə uğradığını bildirir. Siyasət də təbiət kimi mühitdən asılıdır və zamana tabedir.

Bir sözlə, İbn Xəldunun mülk və dövlət anlayışları bizə siyasi quruluşları daha canlı, insan mərkəzli və dəyişkən görməyi öyrədir. Onun baxışına görə dövlət statik bir maşın yox, orqanizmdir – insanla var olur, insanla dəyişir.

"Mən"in Varlığının Şübhəsizliyi

İnsanın varlığının inkarolunmazlığı fəlsəfə tarixində ən əsas mövzulardan biridir. Ən sərt şübhəçilik belə insanın öz mövcudluğunu tam rədd etməsinə imkan vermir. Ən maraqlısı da budur ki, tam aldanma ehtimalı olsa belə, bu həqiqət dəyişmir.

Aldadılma ehtimalı və varlıq dəqiqliyi
Tutaq ki, dünyada, göydə, yerdə və ətrafımızda heç nə yoxdur, hətta bütün zehinlər bir-birindən tam ayrılıb. Bu halda belə insan özünün mövcud olmadığına inanmağa qadir deyil. Əgər çox güclü bir aldatma qüvvəsinin bizi hər an aldadıb yanıltdığı fərz edilsə belə, biz aldanan varlıq kimi yenə mövcuduq. Aldadan nə qədər güclü olsa da, aldadılanı tam yox edə bilmir — sonsuza qədər aldada bilər, amma aldananın varlığını “heç”ə çevirə bilmir.

Hətta ən sadə riyazi və həndəsi doğruların (məsələn, 2+3=5, ya da kvadratın dörd tərəfi olması kimi) belə şübhəli və ya yalan olduğu təsəvvür olunsa belə, bunları düşünən bir “mən” var və bu “mən”in varlığı danılmazdır. “Mən varam” ifadəsi ya da bu düşüncə nə zaman qurulsa, o an doğru olur və bu, qaçılmaz bir həqiqətdir.

“Düşünürəm, deməli varam” fərqindən yanaşma
Bu baxış tərzi çox tanınan “Düşünürəm, deməli varam” sözündən bir qədər fərqlənir. Burada vurğu birbaşa “mən varam” fikrinə yönəlir. Məsələn, Latınca orijinalda işlənən (Ego sum, Ego existo) ifadələrində Azərbaycan dilindəki “elə isə” (yəni “deməli”) yoxdur. Buradakı “Ego” sözü də məcburi deyil, sadəcə “gedirəm” və “mən gedirəm” arasındakı vurğu kimi bir məna daşıyır.

Dil məsələləri və anlayış fərqləri
Azərbaycancaya tərcümə edərkən ən çətin məqamlardan biri də Latın dilindəki “Sum” (İngiliscə to be, Fransızca être) və “Existo” (İngiliscə to exist) felləridir. “Sum” həm “mənəm”, həm də “varam” deməkdir, “Existo” isə daha çox “mövcud olmaq” kimi izah olunur. Bu iki ifadə arasında fərqi düzgün tutmaq vacibdir. Bəziləri üçün “varlıq” və “var olmaq” eyni şeydir, bəzilərinə görə isə bütün fəlsəfi fərq buradan başlayır. Odur ki, həqiqi məna üçün orijinal mətnlərə baxmaq əhəmiyyətlidir.

“Hökm”, yoxsa “Ləfz”?
“Mən varam” kimi bir fikri bəzən məntiqdə “hökm” adlandırırlar, amma bu, bəzən çox texniki səslənir. Əvəzində “ləfz” — yəni sadə şəkildə səsləndirilən söz — daha uyğun görünə bilər. Çünki məntiqdə belə “hökm”ün sərhədləri tam aydın deyil, “ləfz” isə daha geniş və anlaşılan bir söz kimi qəbul olunur.

Qəti və zərurət əlaqəsi
“Mən varam” fikrinin zəruri (qaçılmaz) şəkildə doğru olması qətiyyət və zərurət anlayışlarının bir-birinə necə bağlı olduğunu göstərir. Hər zəruri olan şey qətidir, amma hər qəti olan zəruridir demək olmaz — bu, ayrıca düşünülməli bir məsələdir.

• Zərurət anlayışı: Zərurətin azı-çoxu olmur, ya zəruridir, ya deyil. Hipotetik zərurətlər olsa da, dərəcə məsələsi yoxdur.

• Zidd anlayışlar: Zərurətin əksi “imkansız”dır — yəni əksinin mümkün olmaması. Bundan əlavə, “kontenjan” (şərti) da zərurətin əks kateqoriyası kimi çıxır. Hər mümkün olan kontenjan deyil, yəni “mümkündür, amma zəruri deyil” deyə ayrıca bir hal var.

• Dərəcə fərqi: Qətiyyətin (az qəti, şübhəli və s.) dərəcələri var, amma zərurətdə bu cür dərəcə yoxdur.

Varlığın dərk edilməsi və davamlılığı
Nəticə etibarilə, insan nə qədər aldanırsa aldansın, aldanan olaraq varlığı qətidir və heçliyə bərabər deyil. Bu qətiyyət, insan “mən varam” sözünü ya səsləndirdiyi, ya da zehnindən keçirib dərk etdiyi müddətcə qüvvədədir. Əgər bu zehni hərəkəti edə bilmirsə, yəni dərk etmirsə, o zaman bu qətiyyət mövzusu da fərqli şəkil alır. Bu da Dekartın “Ego sum” və ya “Ego existo” ilə “cogito ergo sum” arasındakı fərqi niyə ayrıca müzakirə etdiyini göstərir.

Dolaylı Anlatımın Gücü

Bu gün dini dilin forması, dərinliyə necə varacağımızı və insanla necə bağ quracağımızı müəyyənləşdirən əsas göstəricilərdən birinə çevrilib. Ənənəvi olaraq mənəvi dünyamızda həm doğrudan, həm dolayı yollarla danışmaq mümkündür. Amma zaman keçdikcə bu iki yol arasında ciddi bir balans pozuntusu yaranıb.

Doğrudan Danışığın Yüksəlişi və Onun Məhdudluğu

Son illərdə, xüsusilə də dinlə bağlı rəsmi strukturlar doğrudan danışığın, yəni Qur’an və sünnəyə birbaşa istinadla qurulan çıxışların önə çıxdığını müşahidə edirik. Bu üslub daha rahat və tez başa düşüləndir, amma bir o qədər də səthi və əmr verici tonda olur. İnsan qəlbinə toxunmaq yerinə, ağıl ilə başa düşülən, lakin dildə qalan bir yanaşma yaranır.

Dolayı Anlatımın Qüdrəti

Halbuki dolayı danışıq – yəni həyat hekayələri, peşə təcrübələri, dillə bağlı incəliklər, sənət, poeziya və ədəbiyyat vasitəsilə ötürülən mənalar – insanın ruhuna nüfuz edən, onu dəyişdirən və yetişdirən bir vasitədir. Bu cür anlatım insana yalnız bilgi vermir, eyni zamanda onu hikmət və təcrübə ilə yoğurur.

Bir ayaqqabıçının işində səbri öyrənməsi, ya da bir çobanın gündəlik həyatı içində ilahi imkanlara dair anlayışa gəlməsi – bunlar dini yalnız eşidilən deyil, yaşanılan bir təcrübəyə çevirir. Dilimizdəki “nəsib”, “inşaAllah”, “maşaAllah” kimi ifadələr Allahı gündəlik danışığımıza gətirir, həm də bu dilə zəriflik və ilahi yön verir.

Bu nöqtədə sual yaranır: niyə biz dini, bu qədər zəngin və incə yollarla çatdırmaq yerinə, daha çox təlimata bənzəyən bir üsula üstünlük veririk?

Təhsil, Mədəniyyət və Dolayı Anlatımın Rolu

Təəssüf ki, təhsil sistemimizdə də bu dolayı anlatımın gücü kifayət qədər dəyərləndirilmir. Halbuki dini, mədəni, bədii və poetik bir dil ilə çatdırmaq, onun həyatla bağını daha canlı və təsirli edir. Bu, insanın yalnız ağlına deyil, həm də ruhuna toxunan bir yanaşmadır.

Hazırkı filmlər və təbliğat materiallarında Peyğəmbərimizin (sav) həyatının birbaşa, fakt kimi təqdim olunması isə bu mənəvi toxunuşu itirir. İnsan onsuz da bildiyini sadəcə bir daha da görür, amma ruhu hərəkətə gəlmir.

Hollywood və Dolayı Anlatımın Gücü

Maraqlıdır ki, bu üsulu dini çevrələrdən daha çox, Hollywood kimi mədəniyyət sənayesinin aparıcı qurumları istifadə edir. Məsələn, Tom və Jerry kimi sadə görünən animasiyalar belə, arxa planda kapitalist dünyagörüşünü uşaqlara dolayı şəkildə aşılayır. George Orwell-in 1984 əsəri də dolayı yolla ideoloji bir çərçivə təqdim edir – oxucu fərqində olmadan həmin dünyagörüşünə yönəlir.

Biz isə “Allah insan üçün nədir, insan Allah üçün nədir?” kimi dərin mövzuları dolayı yollarla, incə dillə ifadə etmək bacarığını itirmişik. Bəzən ayə və hədisləri sadalayarkən, fikrin özünü dərinləşdirmək yerinə, onu boğuruq.

Quran və Dolayı Təcrübə

Quran-ı Kərim zahirdə birbaşa danışır kimi görünə bilər. Amma əslində onun bir çox ayəsi – məsələn, göylərdən, dəvədən bəhs edənlər – insanı düşünməyə, təfəkkürə yönəldən dolayı mesajlar daşıyır. Lakin bu ayələr "buyuruq" kimi anlaşılarsa, onların dolayı gücü itir və birbaşa əmrlərə çevrilir.

Şeir, Musiqi və Cahiliyyə

Ərəb ədəbiyyatında şeir və musiqi bir-birindən ayrılmazdır – bir növ dastandır, xalqın duyğusudur. Musiqi və şeir insanı coşquya və ya hüznə sala bilir. Məhz bu potensial səbəbindən bəzi sufi məktəblərdə, məsələn, Nəqşibəndilikdə musiqiyə qarşı ehtiyatlı münasibət olmuşdur. Onlar musiqinin insanda yanıldıcı hala səbəb ola biləcəyini düşünmüşlər.

Şeir və hekayələr insanı “tez anlamaq” hissinə sürükləyə bilər. Lakin bu, bəzən zahiri anlamadır – düşüncə və təfəkkürlə qazanılan dərin bilik deyil.

“Cahiliyyə” anlayışını da bəzən yanlış başa düşürük. Bu, sadəcə "bilik yoxluğu" deyil, "iman yoxluğu" mənasındadır. Platonun mağara bənzətməsi ilə yanaşı düşündükdə, cahillik işığın yoxluğudur, qaranlığın özündən ibarət deyil. Bədir döyüşündən sonra əsirlərə oxuma-yazma öyrətmək tapşırığı verilmişdi – bu da onu göstərir ki, məsələ bilgiylə bağlı deyildi; məsələ qəlbin vəziyyətində idi.

Müasir Dövr, Düşüncə və Tərcümə Problemləri

Bu gün bəziləri Peyğəmbərlərə verilən möcüzələrin yaşadıqları dövrün üstün sahələri ilə uyğun olduğunu deyir – Musa üçün sehr, İsa üçün tibb, Peyğəmbərimiz üçün bəlağət. Amma bu, möcüzəni sanki bir yarışmaya çevirir. Möcüzə, insanı əqli ilə təəccübləndirmək üçün deyil, ruhu ilə silkələmək üçündür.

Quran tərcümələri də yalnız dil biliyi ilə edilə bilməz. Hər bir tərcümə, istər-istəməz bir məzhəbin və ya fəlsəfi baxışın izlərini daşıyır. 

Bizdə düşüncə dünyasının problemi sadəcə tərcümə və ya ifadə tərzində deyil, daha dərindən gəlir. Osmanlıdan bu yana bilik istehsalı sahəsində ciddi çatışmazlıqlar olub. Bugünkü dünyada yeni bir İbn Rüşd, ya da İbn Ərəbi yetişməz deyə bir şey demirik, amma bu gün onların çıxa biləcəyi zəmin artıq Avropa intellektual mərkəzlərindədir təəssüf ki.

Qədər və Uşaqlıq: Bir İman Təcəllisi

Qədər inancı, sadəcə Allahın varlığına inanmaqdan ibarət deyil; əksinə, Onun həm elm, həm də iradəsinə iman etməyin zəruri bir nəticəsidir. Əgər yalnız Allahın hər şeyi bildiyinə inanmaqla kifayətlənsəydik, bəlkə də qədər inancı bu qədər dərinləşməzdi. Amma biliklə yanaşı, bir də o bilik əsasında iradə göstərən bir qüdrətə iman etdikdə, qədər inancı qaçınılmaz olur. Qədər, riyazi şəkildə isbatlana biləcək və ya tam izah edilə biləcək bir məsələ deyil – o, inanc sahəsinə aid olan bir məsələdir. Bu səbəbdəndir ki, qədər məsələsi insan zehninin tam mənasıyla həll edə biləcəyi bir problem deyil və əslində bu sahədə “həll” gözləmək də məntiqli deyil. Məsələ daha çox bir iman, bir qənaət məsələsidir. Qədər, zaman keçdikcə həyatın içində bir-bir açılan düyünlər kimidir, amma bütöv mənzərəsi tam izah edilə bilməyəcək qədər mürəkkəb və qismən müəmmalı qalır.

Uşaqlıq Dövrü və Qədərin Formalaşması ilə Bağlı Mübahisələr

Müasir dövrdə geniş yayılmış fikirlərdən biri də budur ki, insanın qədərinin təməli uşaqlıq dövründə qoyulur. Amma bu yanaşma tam doğru görünmür. Bəli, uşaqlıq dövrü reallıqdır və insanın şəxsiyyətinin formalaşmasında mühüm mərhələdir. Ancaq bu dövrü qədərin formalaşdırıcısı kimi yox, qədərin özünün təzahürü kimi görmək lazımdır. Uşaqlığın insan xarakterinə təsiri inkarolunmazdır, lakin bəzi dini cərəyanlarda və pedaqoji yanaşmalarda səsləndirilən “uşağı 6-7 yaşına qədər bizə verin, sonrası artıq dəyişməz” kimi fikirlər həm şişirdilmiş, həm də reallıqdan uzaqdır Bu tip yanaşmalar bəzən hətta kommersiya məqsədli ifadələrə çevrilə bilər.

Uşaqlara erkən yaşda hər şeyi öyrətmək və onları müəyyən qəliblərə salmaq lazım deyil. Çünki uşaqların çox şeyləri özlərinin təbii inkişaf prosesi ilə mənimsəmək potensialı var. Ata-ana rollarının həddindən artıq ideallaşdırılması da sonradan ciddi təzyiqlər və ya məsuliyyətlər doğura bilər. Daha çox, uşağın qorunduğu, amma müstəqil şəkildə formalaşmağa başladığı yaş mərhələlərinə əhəmiyyət vermək lazımdır. Böyüklərin uşağın necə oynamalı olduğuna qərar verməsi isə çox da doğru yanaşma deyil.

Sosial Mühitin və Həmyaşıdlarının Rolu

Uşağın böyümə prosesində “cəmiyyət” – yəni sosial çevrə – xüsusi önəm daşıyır. Valideynlər, hər nə qədər mühüm rol oynasalar da, uşağın dünyasında ən təsirli fiqurlardan birisi də həmyaşıdlarıdır. Xalaların, dayıların uşaqları və ya qonşuların övladları ilə yaranan təbii və qeyri-rəsmi oyun mühiti uşağın formalaşması baxımından çox təsirlidir. Bu cür oyunlar süni şəkildə qurulmuş və ya sistemləşdirilmiş oyunlardan qat-qat faydalıdır. Məsələn, kənd uşaqları şəhər uşaqları ilə müqayisədə daha erkən məsuliyyətlərlə qarşılaşdıqları üçün şəxsiyyət baxımından daha güclü inkişaf edə bilirlər. Qoyun otarmaq kimi sadə və gündəlik bir iş belə onların dünyagörüşündə iz buraxır.

Nəticə etibarilə, uşağın tərbiyəsini həddən artıq dramatikləşdirməyə və ya “zaman keçdi, fürsət əldən getdi” düşüncəsinə qapılmağa ehtiyac yoxdur. Həyatın axarı içində bir çox şey onsuz da öz yolunu tapacaq və təbii şəkildə formalaşacaqdır.

Yazaraq Düşüncə İnşası və Təhsilin Dönüşməsi

Yazmaq sadəcə düşüncəni ifadə etməyin passiv forması deyil, əksinə, düşüncənin formalaşması və bilginin gerçəyə çevrilməsi prosesidir. Bilik yazaraq mövcud olur; insan zehnindəki fərziyyələr, qərəzlər və zənlər yazı vasitəsilə aydınlığa çıxır və müəyyən bir anlayışa çevrilir. Bu baxımdan yazmaq yalnız akademik bir fəaliyyət deyil, eyni zamanda həyatda qarşılaşdığımız problemlərin həlli, sistemli düşüncə və irəliləyiş üçün əvəzsiz bir vasitədir.

Yazının Bilik Yaradılmasında Əsas Rolu

“Elm qələmlə sabit olar” deyimi də göstərir ki, həqiqi bilik yazmaqla formalaşır. Yazı yoxdursa, orada ya təxmini düşüncələr var, ya da məlumatsızlığın özü hökm sürür. Yazmağa başlamaq insanın nəyi bilmədiyini anlama prosesidir. Bir mövzu üzərində yazmaq istədikdə, təbiətən zehində suallar yaranır və həmin suallarla mətnə, qaynaqlara yaxınlaşırıq. Əks halda, oxunan hər şey sadəcə bir mətndə qalır, zehni fəallıq yaranmır. Bu səbəbdən “əvvəl oxu, sonra yaz” deyimindənsə, “əvvəl oxu, sonra yaz, sonra yenə oxu” prinsipi daha məqsədəuyğundur. Çünki yazmaq məqsədi müəyyənləşdirir, oxumağa isə məna verir. Yazı həm də bilginin hasil olunduğu bir “laboratoriyadır” – sadəcə mövcud biliklərin sərgiləndiyi bir vitrin deyil.

Təhsil Sisteminə Baxış və Yazı Bacarığının Əhəmiyyəti

Yazmaq bacarığı, xüsusilə bizim təhsil sistemimiz üçün bir “həyat-memat məsələsidir”. Orta məktəb dövründə yazmağı öyrənə bilməyən bir gəncin universitetdə ciddi mənada bilik əldə etməsi çətin olur. Çünki universitet təməli orta məktəbdə qoyulan bir mərhələyə söykənir. Məsələ təkcə test sistemi və standartlaşdırılmış qiymətləndirmə üsullarının problemli olması ilə bitmir. Yazı əsaslı öyrənmə mədəniyyəti bütün sahələrdə əsas prinsip kimi qəbul edilməlidir. Bəzən “şifahi mədəniyyət” və “söhbət mədəniyyəti” kimi anlayışlarla yazmama vərdişi əsaslandırılır, lakin bu yanaşma sadəcə yazma ehtiyacını anlamayan tənbəlliyin bir üzrüdür. Əslində “söhbət mədəniyyəti” danışmaqdan çox, ədəb, müşahidə və davranışla öyrənməni ifadə edir, sözlü ənənə isə yalnız xüsusi formalarda – məsələn, dastanlarda – daşıyıcı rolunu oynayır.

Uğur və İntellektual İnkişafda Yazının Yeri

Bir insanın iş həyatında uğurlu olması, hətta rəhbərindən gələn şifahi tapşırıqlara belə yazılı cavab verə bilməsinə, sistemli işləməsinə və qeydlərlə öz inkişafını izləməsinə bağlıdır. Qurum mədəniyyəti və institusional yaddaş da yalnız yazılı bilik və sənədləşmə ilə formalaşa bilər. Təhsildə kəmiyyətə deyil, keyfiyyətə – yəni tələbənin istənilən mövzuda ardıcıl və düşünülmüş yazı yaza bilmə qabiliyyətinə – fokuslanmaq lazımdır. Əgər bir məktəbli iki səhifəlik bir mətni sərbəst şəkildə yaza bilirsə, bu, həmin şagirdin doğru məktəbdə və düzgün müəllimlərlə işlədiyinin göstəricisidir. Əgər bir tələbənin “qələm həyatı” yalnız mesaj yazmaqdan ibarətdirsə, o zaman belə bir gəncin intellektual şəxsiyyət deyil, sadəcə “avomatik diplomlu” biri kimi yetişəcəyi artıq bəllidir.