Sünnənin və Hədislərin Qorunması: Rəvayət və Səhihlik Prosesi

Hədislərin dindəki yeri və yaranan şübhələrin mahiyyəti

Hədisi-şəriflər Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) ilə müsəlmanlar arasında əlaqə yaradan və Onun sünnəsini sonrakı nəsillərə çatdıran ən mühüm vasitələrdən biridir. Buna görə də hədislər dini həyatın əsas dayaqlarından hesab olunur. Bu gün hədislərin din baxımından mənbə dəyəri, bizə necə çatması və nə dərəcədə etibarlı olması ilə bağlı müxtəlif müzakirələr aparılır. Əslində isə bu məsələyə düzgün yanaşmaq üçün əvvəlcə hədislərin necə qorunduğunu və hansı mərhələlərdən keçərək günümüzə gəlib çatdığını bilmək lazımdır. Çünki Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) sözlərini, əməllərini və təsdiqlərini öyrənmək üçün hədislər əsas mənbələrdən biridir. Bu səbəbdən hədislərə qarşı əsassız şübhələrin yayılması nəticədə insanın Qurani-Kərimə və ümumilikdə dini məlumatlara olan etimadına da təsir edə bilər. İnsan hər hansı bir məlumatı qəbul edərkən həmin məlumatın mənbəyinə və onun necə qorunduğuna güvənmək istəyir. Dini məsələlərdə də eyni prinsip keçərlidir.

Hədislərin nəql edilməsi, yazılması və yazı qadağasının səbəbi

Hədislərin qorunması məsələsini araşdırarkən iki məsələni bir-birindən ayırmaq lazımdır: hədislərin şifahi şəkildə nəql edilməsi və onların yazıya alınaraq kitablaşdırılması. Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) səhabələrə söylədiyi sözlər onların yaddaşında qorunur, əzbərlənir və bəzi səhabələr tərəfindən yazıya da keçirilirdi. Yəni hədislərin şifahi şəkildə nəql edilməsi və yayılması ümumi olaraq qadağan edilməmişdi. İlk dövrlərdə hədislərin yazılması ilə bağlı müəyyən məhdudiyyətin olmasının isə bir sıra səbəbləri var idi. Əsas səbəbləri belə qeyd etmək olar:

Birincisi, yazı bilən insanların azlığı idi. Həmin dövrdə ərəb cəmiyyətində oxuyub-yazmağı bacaran insanların sayı çox deyildi.

İkincisi, yazı materiallarının məhdud olması idi. O dövrdə kağız bugünkü kimi geniş yayılmamışdı. Dəri parçaları, ağac lövhələri, xurma budaqları və sümüklər kimi müxtəlif materiallardan istifadə edilirdi.

Üçüncüsü isə Qurani-Kərim ayələri ilə hədislərin qarışdırılması ehtimalı idi. Çünki vəhy hələ davam edirdi və Quran ayələri nazil olmaqda idi. Bu səbəbdən Quran mətninin başqa sözlərlə qarışdırılması ehtimalının qarşısını almaq mühüm idi.

Sonrakı mərhələdə bu təhlükə aradan qalxdıqca və yazı imkanları genişləndikcə hədislərin yazılmasına münasibət də dəyişdi. Məsələn, Abdullah ibn Amr ibn əl-As (r.a.) Hz. Peyğəmbərdən (s.ə.s.) eşitdiklərini yazıb-yaza bilməyəcəyini soruşmuş, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) də ona yazmağa icazə vermişdir. Abdullah ibn Amrın yazdığı və əs-Səhifətüs-Sadiqə adı ilə tanınan qeydlər hədislərin erkən dövrdə yazıya alınmasının mühüm nümunələrindən biridir. Eyni şəkildə Əbu Hureyrənin (r.a.) tələbəsi Həmmam ibn Münəbbih vasitəsilə bizə gəlib çatan Səhifətü Həmmam ibn Münəbbih də erkən hədis yazılı ənənəsinin mühüm nümunələrindəndir.

Beləliklə, hədislərin əvvəlcə yalnız şifahi şəkildə qorunduğunu və sonradan yazıya alındığını düşünmək düzgün deyil. Şifahi rəvayət əsas üsullardan biri olsa da, erkən dövrdən etibarən hədislərin yazılı şəkildə də qorunduğunu göstərən nümunələr mövcuddur.

Şifahi rəvayət, tədvin və təsnif mərhələləri

Səhabə dövründə hədislərin şifahi şəkildə nəql edilməsinin geniş yayılmasının əsas səbəblərindən biri ərəb cəmiyyətində güclü hafizə ənənəsinin olması idi. Ərəblər əzbərləməyə böyük əhəmiyyət verir və məlumatları yadda saxlamaq qabiliyyətləri ilə seçilirdilər. Lakin zaman keçdikcə İslam coğrafiyası genişləndi, səhabələr vəfat etməyə başladı və sonrakı nəsillər meydana gəldi. Bununla yanaşı, İslami elmlərin sistemləşdirilməsinə də ehtiyac yarandı. Xüsusilə Ömər ibn Əbdüləzizin (r.h) xilafəti dövründə hədislərin toplanması və qorunması istiqamətində daha sistemli işlər görülməyə başladı. Bu məqsədlə alimlərdən hədisləri toplamaq və bir yerə gətirmək tələb edildi. İbn Şihab əz-Zühri kimi alimlər bu prosesdə mühüm rol oynadılar. Hədislərin müxtəlif bölgələrdə yayılmış rəvayətlərinin toplanaraq bir araya gətirilməsinə tədvin deyilir. Daha sonrakı mərhələdə toplanmış bu materialların müəyyən prinsiplər əsasında mövzu və metodlara görə kitablar şəklində sistemləşdirilməsinə isə təsnif deyilir. Beləliklə, hədislərin qorunması birdən-birə kitabların ortaya çıxması ilə başlamamışdır. Bu proses şifahi rəvayət, yazılı qeydlər, tədvin və nəhayət, təsnif mərhələlərindən keçərək inkişaf etmişdir.

“700 min və ya 1 milyon hədis” məsələsi

Hədis alimlərinin əsərlərində bəzən 100 min, 700 min, hətta 1 milyon kimi çox böyük hədis rəqəmlərinə rast gəlirik. İlk baxışda bu rəqəmlər insanı təəccübləndirə bilər. Lakin burada “hədis” anlayışının necə istifadə edildiyini başa düşmək lazımdır. Hədis əsasən sənəd və mətn olmaqla iki hissədən ibarətdir. Sənəd həmin hədisi kimlərin kimdən nəql etdiyini göstərən ravilər zənciridir. Məsələn, eyni mətn 20 müxtəlif səhabə və ya ravi zənciri ilə nəql olunubsa, hədis alimləri bunları müxtəlif rəvayətlər kimi qeyd edə bilərlər. Eyni şəkildə sənəddə bir ravi dəyişdikdə və ya mətnin ifadəsində müəyyən fərq olduqda da həmin rəvayət ayrıca hesab oluna bilər. Bundan əlavə, klassik hədis alimlərinin istifadə etdiyi “hədis” anlayışı yalnız Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) söz, əməl və təsdiqlərini əhatə etmirdi. Səhabələrin sözləri və əməlləri (məvquf), həmçinin tabiinlərin sözləri (məqtu) də bəzi hallarda bu geniş rəvayət dairəsinə daxil edilirdi. Ona görə də yüz minlərlə rəqəm deyildikdə bunu yüz minlərlə tamamilə fərqli Peyğəmbər sözü kimi başa düşmək düzgün olmaz. Burada müxtəlif sənədlər, təkrar rəvayətlər, mətn fərqləri və rəvayət növləri birlikdə hesablanır.

Çoxlu hədis rəvayət edən səhabələr və Əbu Hureyrə (r.a.)

Hədis elmində min və daha çox rəvayət nəql edən səhabələrə Muksirun deyilir. Bu səhabələr arasında Əbu Hureyrə (r.a.), Abdullah ibn Ömər, Ənəs ibn Malik, Hz. Aişə, Abdullah ibn Abbas, Abdullah ibn Amr ibn əl-As və Əbu Səid əl-Hudri (r.anhum) xüsusi yer tutur.

Bəzən belə bir sual ortaya çıxır: Nə üçün Hz. Əbu Bəkr, Hz. Ömər və Hz. Osman kimi böyük səhabələrin rəvayət etdiyi hədislərin sayı Əbu Hureyrə və bəzi digər səhabələrlə müqayisədə daha azdır? Bunun bir neçə səbəbi var. Onların bir qismi Hz. Peyğəmbərdən (s.ə.s.) sonra uzun müddət yaşamamış, bir qismi isə xilafət və dövlət idarəçiliyi kimi böyük məsuliyyətlər daşıyırdı. Buna qarşılıq Əbu Hureyrə (r.a.) daha uzun ömür sürmüş və həyatının böyük hissəsini hədis və elm öyrətməyə həsr etmişdir. Əbu Hureyrənin (r.a.) Hz. Peyğəmbərlə (s.ə.s.) təxminən üç il birlikdə olmasına baxmayaraq çoxlu hədis rəvayət etməsi də buna görə diqqət çəkir. O, eşitdiyi hədisləri yadda saxlamağa xüsusi əhəmiyyət verirdi və sonrakı illərdə çoxsaylı tələbələrə hədis öyrədirdi. Digər mühüm məqam isə budur ki, Əbu Hureyrənin (r.a.) nəql etdiyi bütün rəvayətlər yalnız onun özündən gələn rəvayətlər deyildi. Əksinə, həmin rəvayətlərin böyük hissəsi digər səhabələr tərəfindən də nəql edilmişdir. Yəni rəvayətlərin çox olması onların hamısının yalnız bir şəxsin şahidliyinə əsaslandığı mənasına gəlmir.

Hədislərin təsnifatı: mütəvatir, əhəd və hədisi-qudsi

Hədislər müxtəlif meyarlara əsasən təsnif edilir. Bu meyarlardan biri də ravilərin sayıdır.

Mütəvatir xəbər dedikdə yalan üzərində birləşmələri ağlabatan şəkildə mümkün olmayan çoxsaylı insanların nəql etdiyi xəbər nəzərdə tutulur. Burada əsas məsələ sadəcə rəqəm deyil, rəvayətin etibarlılığını təmin edən çoxsaylı və müstəqil nəql yollarının olmasıdır. Mütəvatir rəvayətlər də öz daxilində müxtəlif növlərə ayrılır. Əgər eyni məna və ifadə müxtəlif ravilər tərəfindən eyni formada nəql edilirsə, buna ləfzi mütəvatir deyilir. Məsələn, Hz. Peyğəmbərə (s.ə.s.) yalan isnad etməyi ciddi şəkildə qadağan edən məşhur hədis bu baxımdan ən çox tanınan nümunələrdəndir. Bəzən isə müxtəlif rəvayətlər sözbəsöz eyni olmur, lakin onların hamısında eyni əsas məna və məzmun təkrar olunur. Bu halda mənəvi mütəvatir anlayışından istifadə edilir. Bundan başqa, əhəd və ya xəbər-i vahid rəvayətlər də vardır. Bunlar mütəvatir səviyyəsinə çatmayan rəvayətlərdir. Əhəd rəvayətlərin də öz daxilində müxtəlif növləri və dərəcələri vardır. Buna görə “əhəd” sözünü avtomatik olaraq “zəif” mənasında başa düşmək doğru deyil. Əhəd bir rəvayətin say baxımından təsnifatıdır, səhihlik dərəcəsi isə ayrıca araşdırılır.

Hədisi-qudsi nədir?

Hədisi-qudsi Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) Allah-Təaladan xəbər verərək nəql etdiyi rəvayətlərə deyilir. Bu rəvayətlərdə məna Allah-Təalaya aid edilir və Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) bunu “Allah-Təala belə buyurdu…” şəklində nəql edir. Lakin hədisi-qudsini Qurani-Kərimlə eyniləşdirmək olmaz. Quran həm məna, həm də ləfz baxımından Allahın kəlamıdır və ibadət olaraq oxunur. Hədisi-qudsi isə Quranın bir hissəsi deyil və Quranın özünəməxsus hökmlərinə malik deyil.

Cərh və tədil elmi və hədislərə münasibətdə orta yol

Hədislərin qorunmasında ən mühüm məsələlərdən biri də ravilərin araşdırılmasıdır. Bu məqsədlə İslam alimləri cərh və tədil adlanan xüsusi bir elm sahəsi formalaşdırmışlar. Bu elmdə ravilərin kim olduğu, kimlərdən elm aldığı, kimlərə hədis nəql etdiyi, yaddaşının gücü, dürüstlüyü, əxlaqı və rəvayətində nə dərəcədə dəqiq olduğu araşdırılırdı. Alimlər bir ravinin vəziyyətini öyrənmək üçün bəzən uzun səfərlərə çıxırdılar. Hətta bir hədisi əldə etmək və ya ravinin etibarlılığını yoxlamaq üçün aylarla yol gedən alimlər olmuşdur. Bu da hədis alimlərinin rəvayət məsələsinə nə qədər ciddi yanaşdıqlarını göstərir. Məsələn, İmam Buxarinin bir ravidən hədis almaq üçün onun yanına getdiyi və həmin şəxsin öz heyvanını aldatmaq üçün yem varmış kimi davranmasını gördükdən sonra onun rəvayətini qəbul etmədiyi haqqında məşhur bir hadisə nəql edilir. Bu nümunə göstərir ki, alimlər ravinin yalnız hafizəsinə deyil, dürüstlüyünə və əxlaqi xüsusiyyətlərinə də diqqət yetirirdilər.

Bütün bunlardan sonra hədislərə münasibətdə iki ifrat yanaşmadan uzaq durmaq lazımdır. Bir tərəfdən bütün hədisləri heç bir araşdırma aparmadan rədd etmək düzgün deyil. Digər tərəfdən isə qarşıya çıxan hər rəvayəti araşdırmadan qəbul etmək də doğru yanaşma sayıla bilməz. Ən sağlam yol hədisləri öz elmi metodları və mütəxəssisləri çərçivəsində araşdırmaqdır. Necə ki, hər elm öz mütəxəssisindən öyrənilir, hədis elmi də bu sahənin qaydalarını və metodlarını bilən alimlərdən öyrənilməlidir. Burada əsas məsələ hədisləri nə kor-koranə qəbul etmək, nə də əvvəlcədən rədd etməkdir. Əsas məsələ onların hansı yollarla bizə çatdığını, ravilərinin kim olduğunu və alimlərin həmin rəvayətləri hansı meyarlarla qiymətləndirdiyini bilməkdir. Məhz bu yanaşma hədis elminin mahiyyətini daha düzgün anlamağa imkan verir.

Hədis Elmi və Sünnənin Qorunmuşluğu

Hədis və sünnənin mahiyyəti

Hədis Hz. Peyğəmbəri ﷺ bizə müxtəlif tərəfləri ilə tanıdan və Onun ilahi rəhbərliyini həyatımıza daşıyan ən mühüm mənbələrdən biridir. Hədis dedikdə ilk növbədə Peyğəmbərimizin ﷺ mübarək sözləri yada düşsə də, hədis və sünnə anlayışları yalnız sözlərdən ibarət deyil. Hz. Peyğəmbərin ﷺ söylədiyi sözlər (qövlü), etdiyi əməllər və tətbiqlər (feili), yanında baş verən hər hansı bir işi təsdiq etməsi (təqriri), geyimi, əxlaqi xüsusiyyətləri, səhabələrin Onun haqqında müşahidələri və hətta etməyi düşündüyü və niyyət etdiyi bəzi işlər belə sünnə və hədis anlayışının əhatəsinə daxil edilir. Böyük hədis alimi İbn Həcər əl-Əsqalani də Fəthül-Bəri əsərində Peyğəmbərin ﷺ etməyi niyyət etdiyi bəzi xüsusiyyətlərin sünnə çərçivəsində nəzərdən keçirildiyini qeyd edir. Hz. Aişənin (r.anha) Peyğəmbərimiz ﷺ haqqında söylədiyi məşhur “Onun əxlaqı Quran idi” ifadəsi də bu baxımdan çox əhəmiyyətlidir. Çünki Peyğəmbərimizin ﷺ həyatı ilahi vəhyin canlı şəkildə təcəssüm etdiyi bir həyat idi. Quran-Kərim dinin əsaslarını, ümumi prinsipləri və ilahi əmrləri müəyyən edir. Lakin namazın, orucun, zəkatın, həccin və digər ibadətlərin necə yerinə yetirilməsinin təfərrüatlarını, eləcə də Peyğəmbərimizin ﷺ həyatı boyunca İslamı necə yaşadığını bizə çatdıran əsas mənbələrdən biri hədis, siyrət (siyər) və səhabə rəvayətləridir. Bu səbəbdən səhabələrin gördüklərini, eşitdiklərini və müşahidə etdiklərini sonrakı nəsillərə çatdırmasını ifadə edən “rəvayət” anlayışı olduqca geniş məna daşıyır. Mədəni və elmi ənənəmizdə Hz. Peyğəmbərə ﷺ, ayələrə və müqəddəs məkanlara olan ehtiramın ifadəsi olaraq “hədisi-şərif”, “ayəyi-kərimə”, “Məkkəyi-Mükərrəmə”, “Mədineyi-Münəvvərə” kimi hörmət və ədəb ifadələrindən də istifadə edilmişdir.

Quran və sünnənin bütövlüyü və qorunması

Sünnənin və hədis irsinin qorunması məsələsindən danışarkən bəzən müxtəlif anlayışların bir-birinə qarışdırıldığını görürük. Xüsusilə “Quran ayələri arasında zəif və ya uydurma deyə bir şey yoxdur, bəs hədislərdə niyə səhih, zəif və uydurma rəvayətlər var?” kimi sualların ortaya atılması məsələnin hədis elminin metodologiyası bilinmədən qiymətləndirilməsindən irəli gəlir. Əslində Quran elmləri ilə bağlı məsələlərə nəzər saldıqda görürük ki, qiraətlər mövzusunda da müxtəlif kateqoriyalar mövcuddur. Mütəvatir qiraətlərlə yanaşı, əhəd və şaz qiraətlərdən də bəhs edilmiş, tarix boyu bəzi şəxslər və qruplar tərəfindən Quranın mətninə və surələrinə dair əsassız iddialar da irəli sürülmüşdür. Lakin bütün bunlar bu gün əlimizdə olan Quran mətninin etibarlılığına xələl gətirmir. Eyni şəkildə, tarixdə müxtəlif səbəblərlə uydurma hədislərin meydana çıxması da səhih sünnə irsinin etibarlılığını aradan qaldırmır. Əksinə, məhz hədis alimlərinin uydurma və zəif rəvayətləri müəyyənləşdirmək üçün ortaya qoyduqları ciddi metodologiya sünnə irsinin qorunmasında mühüm rol oynamışdır. Allah-Təalanın Öz dinini və Kitabını qoruyacağına dair vədi, eyni zamanda Quranın izahı və praktiki şəkildə yaşanması baxımından Peyğəmbər (sav) sünnəsinin də qorunmasının zəruriliyini göstərir. Çünki Quranın əmrlərinin necə tətbiq ediləcəyini bizə göstərən əsas nümunə Hz. Peyğəmbərin ﷺ həyatıdır.

Hədislərin toplanması və “250 illik boşluq” iddiası

Sünnə irsinin etibarlılığını şübhə altına almaq üçün tez-tez səsləndirilən iddialardan biri hədislərin Hz. Peyğəmbərin ﷺ vəfatından təxminən 250 il sonra yazıya keçirildiyi və bu müddət ərzində hədislərlə bağlı böyük bir boşluğun olduğu fikridir. Bu iddia elmi baxımdan doğru deyil. İmam Buxarinin (vəf. 256 h.) vəfat tarixindən çıxış edərək hədislərin ilk dəfə onun dövründə yazıya alındığını düşünmək düzgün olmaz. Çünki Buxaridən xeyli əvvəl həm hədislərin yazıya alınması, həm də müstəqil hədis əsərlərinin meydana gəlməsi ilə bağlı çoxsaylı nümunələr mövcuddur. Məsələn, İmam Malikin əl-Muvatta əsəri, Əbdürrəzzaq əs-Sənaninin əl-Müsənnəf əsəri və İbn Əbu Şeybənin əl-Müsənnəf əsəri Buxaridən əvvəl meydana gəlmiş mühüm hədis mənbələrindəndir. Bundan əlavə, daha erkən dövrlərə aid müxtəlif hədis səhifələri və cüzləri də mövcuddur. Fuat Sezgin Buxarinin Mənbələri adlı tədqiqatında bu məsələyə geniş şəkildə toxunaraq İmam Buxarinin öz əsərini hazırlayarkən ondan əvvəlki yazılı mənbələrdən və sənədlə nəql edilən şifahi rəvayət ənənəsindən istifadə etdiyini ətraflı şəkildə göstərmişdir. Deməli, hədislərin Buxaridən əvvəl yazıya alınmadığını və ya ilk dəfə 250 il sonra toplanmağa başlandığını söyləmək tarixi faktlarla uyğun gəlmir. Hədis elminin formalaşması bir anda baş verməmiş, Peyğəmbər ﷺ dövründən başlayaraq səhabələr, tabiin və sonrakı nəsillər vasitəsilə mərhələli şəkildə inkişaf etmişdir.

Hədis üsulu: rəvayətlərin səhihlik meyarları

Hədis elminin ən mühüm sahələrindən biri hədis üsuludur. Hədis alimləri rəvayətlərin Peyğəmbərimizə ﷺ nə dərəcədə etibarlı şəkildə aid edilə biləcəyini müəyyənləşdirmək üçün çox ciddi meyarlar müəyyən etmişlər. Bir rəvayətin səhih hədis hesab edilməsi üçün əsasən beş şərtin mövcud olması tələb olunur:

1. Sənədin fasiləsiz olması: Rəvayətin raviləri arasında sənədi qıran və ya naməlum edən bir hal olmamalıdır.
2. Ravinin ədaləti: Rəvayəti nəql edən şəxsin dürüst, etibarlı və dini baxımdan etibara layiq olması nəzərə alınır.
3. Ravinin zəbt xüsusiyyəti: Ravi eşitdiyi və ya yazdığı rəvayəti qoruyub saxlaya bilməli, onu unutma və qarışdırma ehtimalı mümkün qədər aşağı olmalıdır. Bu, güclü hafizə və ya etibarlı yazılı mənbə vasitəsilə ola bilər.
4. Şaz olmaması: Etibarlı bir ravinin özündən daha etibarlı ravilərin nəql etdiyi rəvayətə zidd bir məlumat nəql etməməsi tələb olunur.
5. İllət və gizli qüsurun olmaması: Rəvayətdə onun səhihliyinə xələl gətirən gizli və ya aşkar bir qüsur olmamalıdır.

Həsən hədis

Həsən hədis əsas etibarilə səhih hədisə yaxın xüsusiyyətlər daşıyan, lakin ravilərdən birinin zəbt səviyyəsinin səhih hədis ravilərindəki qədər yüksək olmadığı rəvayətdir. Yəni ravi etibarlı hesab olunur, lakin onun yaddaş və dəqiqlik baxımından səviyyəsi səhih hədis ravilərindən bir qədər aşağı ola bilər.

Zəif hədis

Səhih və ya həsən hədis üçün tələb olunan şərtlərdən birini və ya bir neçəsini daşımayan rəvayət zəif hədis adlandırılır. Zəif hədislər də öz daxilində müxtəlif növlərə ayrılır və bütün zəif rəvayətləri eyni səviyyədə qiymətləndirmək düzgün deyil. Bəzi zəif rəvayətlər başqa sənədlərlə dəstəkləndikdə həsən li-ğayrihi səviyyəsinə yüksələ bilər. Zəif hədislərlə əməl məsələsində alimlər müəyyən şərtlər irəli sürmüşlər. İbn Həcər əl-Əsqalaninin qeyd etdiyi şərtlərə əsasən, rəvayətin zəifliyi çox ağır olmamalı, dinin əsaslarına zidd yeni bir hökm ortaya qoymamalı və həmin rəvayətlə əməl edilərkən onun qəti şəkildə Hz. Peyğəmbərə ﷺ aid olduğu düşünülməməlidir. Bununla yanaşı, etiqad və əsas hüquqi hökmlər məsələsində zəif hədislər əsaslandırıcı dəlil kimi qəbul edilmir. Bu cür rəvayətlər daha çox fəzaili-əməl, yəni saleh əməllərin fəzilətləri mövzusunda müəyyən şərtlərlə nəzərə alınmışdır.

Məzhəblərdə hədis üsulu və metodoloji fərqlər

İslam hüquq məzhəbləri arasındakı bəzi fərqli hökmlərin səbəblərindən biri də onların dəlilləri qiymətləndirmək və hədislərdən hökm çıxarmaq metodlarının eyni olmamasıdır. Məsələn, mürsəl hədis məsələsində məzhəblər arasında fərqli yanaşmalar mövcuddur. Mürsəl hədis tabiin nəslindən olan bir ravinin səhabəni qeyd etmədən birbaşa Hz. Peyğəmbərdən ﷺ rəvayət etdiyi hədisdir. Hənəfi və Maliki alimləri müəyyən şərtlər daxilində mürsəl rəvayətləri qəbul etmişlər. Hənbəli məktəbində də bu mövzuya dair müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. İmam Şafii isə mürsəl rəvayətləri qəbul etmək məsələsində daha ciddi şərtlər irəli sürmüş və müəyyən etibarlı tabiinlərin mürsəl rəvayətlərinə xüsusi yanaşmışdır. Buradan göründüyü kimi, məzhəblər arasındakı bəzi fiqhi fərqlər onların hədisləri qəbul etməməsindən deyil, əksinə, hədis və digər şəri dəlillərin necə qiymətləndirilməsi ilə bağlı metodoloji fərqlərdən meydana gəlir. Bu səbəbdən bir məzhəbin müəyyən hədislə fərqli hökm çıxarmasını dərhal “bu məzhəb hədisi qəbul etmir” şəklində izah etmək elmi baxımdan düzgün yanaşma deyil.

Hədisləri oxumaq və anlamaq üsulu

Hədisləri oxuyarkən diqqət edilməli mühüm məsələlərdən biri də hər bir hədisi təkcə mətninə baxaraq qiymətləndirməməkdir. Hədislərin hansı şəraitdə deyildiyini, kim tərəfindən nəql edildiyini, sənədinin necə olduğunu, alimlərin həmin rəvayətə münasibətini və hədisin hansı kitabda hansı məqsədlə yer aldığını bilmək lazımdır. Xüsusilə Kütübi-Sittə, müsnədlər və digər əsas hədis mənbələri müəyyən elmi hazırlıq tələb edən ixtisas əsərləridir. Bu kitabları hədis üsulunu bilmədən yalnız ayrı-ayrı cümlələr əsasında oxumaq bəzən yanlış nəticələrə gətirib çıxara bilər. Elə buna görə də alimlər insanların gündəlik həyatda hədislərdən daha asan və düzgün şəkildə faydalana bilməsi üçün müxtəlif toplu və seçmə əsərlər hazırlamışlar. İmam Nəvəvinin Riyazus-Salihin əsəri, Xətib ət-Təbrizinin Mişkatül-Məsabih əsəri, İbnül-Əsirin Camiul-Üsul əsəri və Mənsur Əli Nasifin ət-Tac əsəri bu istiqamətdə tanınan mühüm mənbələrdəndir. Bu əsərlərin əsas xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif mövzulardakı hədislərin bir yerə toplanaraq oxucunun istifadəsinə daha əlverişli şəkildə təqdim edilməsidir.

Nəhayət, hədis alimlərinin yüz minlərlə hədis əzbərləməsi ilə əsas hədis kitablarında olan hədislərin sayının daha az görünməsi arasında da əslində ziddiyyət yoxdur. Çünki hədis alimləri eyni mətnin müxtəlif ravilər və müxtəlif sənədlər vasitəsilə gələn yollarını ayrıca rəvayət kimi nəzərə almışlar. Bəzən mətnin özündə kiçik bir fərq olduqda belə həmin rəvayət ayrıca qeyd edilmişdir. Buna görə də ravilərin və sənədlərin sayı artdıqca rəqəmlər də təbii olaraq çoxalır.

Beləliklə, hədis elminin məqsədi sadəcə çoxlu sayda rəvayət toplamaq deyil. Əsas məqsəd Peyğəmbərimizə ﷺ aid edilən rəvayətləri mümkün qədər dəqiq şəkildə müəyyənləşdirmək, onların etibarlılıq dərəcəsini araşdırmaq və sünnə irsini gələcək nəsillərə sağlam şəkildə çatdırmaq olmuşdur. Bu baxımdan hədis elmi İslam tarixində formalaşmış ən ciddi nəzarət və yoxlama sistemlərindən birini ortaya qoymuşdur.

Sünnənin Mahiyyəti və "Quran Bizə Yetər" Düşüncəsi

İslam düşüncəsində sünnə yalnız müəyyən ibadət və davranış formalarını ifadə edən bir anlayış deyil. Əksinə, sünnə dinin doğru anlaşılması, Quranın izah edilməsi və müsəlmanın həyatının formalaşması baxımından əsas mənbələrdən biridir. Buna görə də sünnənin mahiyyətini düzgün anlamaq üçün əvvəlcə bu anlayışın müxtəlif İslam elmlərində hansı mənalarda istifadə edildiyinə diqqət yetirmək lazımdır.

Sünnə anlayışı və onun müxtəlif elmlərdəki mənası

Hadis elmi baxımından sünnə dedikdə Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) sözləri, əməlləri və onun hüzurunda baş verən hadisələrə münasibəti nəzərdə tutulur. Peyğəmbərin (sav) söylədikləri qövli sünnə, etdiyi əməllər feili sünnə, başqalarının etdiyi bir işi görüb onu təsdiqləməsi və ya etiraz etmədən qəbul etməsi isə təqriri sünnə adlandırılır. Bu mənada sünnə Hz. Peyğəmbərin dini həyatının və peyğəmbərlik təcrübəsinin böyük bir hissəsini əhatə edir.

Fiqh elmində isə sünnə termini bir qədər fərqli məna daşıyır. Burada sünnə fərz səviyyəsində qəti şəkildə vacib olmayan, lakin Hz. Peyğəmbərdən nəql edilən və müsəlman üçün örnək təşkil edən əməlləri ifadə edir. Xüsusilə Hənəfi fiqh ənənəsində əməllər onların davamlılığı və bağlayıcılıq dərəcəsinə görə müxtəlif mərtəbələrdə qiymətləndirilmişdir. Vacib, sünnəti-müəkkədə və sünnəti-qeyri-müəkkədə kimi bölgülər də məhz bu çərçivədə formalaşmışdır.

Kəlam və üsuluddin baxımından isə sünnə daha geniş məna daşıyır və çox vaxt bidətin qarşılığı olaraq işlədilir. Burada sünnə dedikdə yalnız müəyyən əməllər deyil, Resulullahdan (s.ə.s.) gələn etiqadi prinsiplər, səhabənin dini anlayışı və müsəlman ümmətinin əsas xətti nəzərdə tutulur. Bu baxımdan Əhli-sünnə düşüncəsində dinin etiqadi və əməli əsasları Quran, Sünnə və səhabə nəslindən gələn dini anlayış üzərində formalaşmışdır.

“Quran bizə yetər” düşüncəsi

Müasir dövrdə tez-tez rast gəlinən fikirlərdən biri də “Quran bizə yetər, başqa mənbəyə ehtiyac yoxdur” düşüncəsidir. İlk baxışda bu ifadə Qurana verilən böyük dəyərin göstəricisi kimi görünə bilər. Lakin məsələ daha dərindən araşdırıldıqda bunun Quranın özünün təqdim etdiyi din anlayışı ilə uyğun gəlmədiyi görünür. Bu yanaşma yeni bir fikir də deyil. İslam tarixinin ilk dövrlərindən etibarən yalnız Quranla kifayətlənmək və hədisləri dini dəlil kimi qəbul etməmək meyillərinə rast gəlinmişdir. Bu mövzuda İmran ibn Husaynla bağlı nəql edilən hadisə diqqətəlayiqdir. Rəvayətə görə, bir şəxs ondan yalnız Qurandan danışmasını və hədislərdən istifadə etməməsini tələb edir. İmran ibn Husayn isə həmin şəxsə namazların rükət saylarını, namazın bütün təfərrüatlarını, zəkatın miqdarlarını və digər bir çox dini hökmü yalnız Quran mətnindən göstərməsini istəyir. Əslində bu nümunə məsələnin əsas nöqtəsini göstərir. Quran dinin təməl kitabıdır, lakin Quranda bir çox hökmün ümumi prinsipi bildirilmiş, onların praktiki izahı isə Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) sünnəsinə buraxılmışdır. Məsələn, Quran namaz qılmağı əmr edir, lakin namazın bütün rükətlərini, qılınma formasını və digər təfərrüatlarını ayrı-ayrılıqda açıqlamır. Eyni vəziyyət zəkat, həcc və başqa ibadətlərdə də müşahidə olunur. Bu səbəbdən Hz. Peyğəmbərin vəzifəsi sadəcə Quran ayələrini insanlara çatdırmaqdan ibarət olmamışdır. O, eyni zamanda həmin ayələri açıqlamış, tətbiq etmiş və müsəlmanlara necə yaşanacağını göstərmişdir. Başqa sözlə, sünnə Quranın həyatda təcəssüm etmiş formasıdır.

Quranın sünnəyə verdiyi mövqe

Sünnənin dini baxımdan bağlayıcı olmasının ən mühüm əsaslarından biri Quranın özündə Hz. Peyğəmbərə itaətin açıq şəkildə əmr edilməsidir. Nisa surəsinin 65-ci ayəsində Allah-Təala insanlar aralarındakı ixtilaflarda Hz. Peyğəmbəri hakim qəbul etmədikcə, onun verdiyi hökmə qəlblərində sıxıntı hiss etmədən tam şəkildə təslim olmadıqca həqiqi iman sahibi ola bilməyəcəklərini bildirir. Bu ayə göstərir ki, Peyğəmbərin hökmü müsəlman üçün sadəcə tövsiyə xarakterli deyil. Hz. Peyğəmbər həyatda olduğu dövrdə insanlar dini məsələlərdə birbaşa ona müraciət edirdilər. Onun vəfatından sonra isə bu müraciətin qarşılığı bizə gəlib çatan səhih sünnədir. Buna görə də sünnəyə müraciət etmək əslində Hz. Peyğəmbərin dini izahına müraciət etmək deməkdir. Qur’anda bəzi ayələrin möhkəm, bəzilərinin isə mütəşabih olması da peyğəmbəri izaha olan ehtiyacı göstərir. Çünki vəhyi ilk qəbul edən, onun məqsədini ən yaxşı bilən və onu insanlara tətbiqi şəkildə göstərən şəxs Hz. Peyğəmbərdir. Bu baxımdan “yalnız Qur’an qorunub, dinin digər izah və tətbiqlərinin heç biri qorunmayıb” demək də ciddi bir problem yaradır. Çünki namazın qılınma forması, azan, həcc mərasimləri, zəkatın tətbiqi və bir çox dini praktika əsrlər boyu sünnə vasitəsilə müsəlman ümmətində qorunaraq nəsildən-nəslə ötürülmüşdür.

Sünnə və vəhy əlaqəsi

Sünnənin mövqeyini daha yaxşı başa düşmək üçün vəhy anlayışını yalnız Quran mətni ilə məhdudlaşdırmamaq lazımdır. Quranın özündə Allahın peyğəmbərlərlə müxtəlif yollarla əlaqə qurduğu bildirilir. Vəhy bəzən mələk vasitəsilə, bəzən birbaşa ilham və bildiriş şəklində, bəzən də başqa üsullarla gerçəkləşmişdir. Bu baxımdan İslam alimləri Quran vəhyini vəhy-i mətluv, yəni tilavət edilən vəhy, sünnə ilə əlaqəli ilahi bildirişləri isə vəhy-i qeyri-mətluv, yəni Quran mətni şəklində tilavət edilməyən vəhy anlayışı ilə izah etmişlər.

Təhrim surəsində Hz. Peyğəmbərin ailəsi daxilində baş verən bir hadisədən bəhs edilir və Allahın ona müəyyən bir məlumat verdiyi bildirilir. Halbuki həmin məlumatın necə bildirildiyi Qur’anın başqa ayələrində ayrıca qeyd edilmir. Bu da peyğəmbərə Quran mətni xaricində vəhyin endirildiyini açıq şəkildə göstərir. Eyni məntiq əvvəlki peyğəmbərlərdə də görünür. Hz. Musa (ə.s) Tövrat ona nazil edilməzdən əvvəl peyğəmbərlik vəzifəsi almış, Allahdan göstərişlər qəbul etmiş və möcüzələrlə dəstəklənmişdir. Deməli, peyğəmbərlə Allah arasındakı vəhy əlaqəsini yalnız nazil edilmiş kitabın mətni ilə məhdudlaşdırmaq doğru olmaz. Ancaq burada mühüm bir incəliyi də nəzərə almaq lazımdır. Hz. Peyğəmbərin bütün gündəlik davranışlarını eyni səviyyədə dini hökm kimi görmək doğru yanaşma deyil. Peyğəmbərin bir tərəfdən vəhyi təbliğ edən və dini açıqlayan rəsul, digər tərəfdən isə insan kimi yaşadığı ictimai və gündəlik həyatı var idi. Məsələn, bəzi savaş taktikaları, müəyyən dövrün adətləri, kənd təsərrüfatı və ya gündəlik həyatla bağlı bəzi qərarlar onun bəşəri təcrübəsi çərçivəsində qiymətləndirilmişdir. Bədir döyüşündə ordunun yerləşdirilməsi ilə bağlı səhabələrin fikirlərinin nəzərə alınması da bunun məşhur nümunələrindəndir.

Sünnənin növləri və gündəlik həyata təsiri

İslam alimləri sünnələri onların dini xarakterinə görə müxtəlif qruplara ayırmışlar. Bu bölgülərdən biri Sünəni-Hüda və Sünəni-Zəvaid bölgüsüdür. Sünəni-Hüda dinin şüarları, ibadət həyatı və dini kimliklə birbaşa əlaqəli olan sünnələrdir. Bunlara əməl etmək müsəlmanın dini həyatının qorunmasına və peyğəmbəri yolun davam etdirilməsinə xidmət edir. Sünəni-Zəvaid isə Hz. Peyğəmbərin (sav) insan olaraq yaşadığı dövrün gündəlik adətləri, geyim tərzi, yemək və içmək vərdişləri kimi məsələlərlə bağlıdır. Müsəlman bunlara Hz. Peyğəmbərə sevgi və ona bənzəmək niyyəti ilə əməl edərsə savab qazana bilər. Lakin bunların hamısını dini baxımdan məcburi görmək düzgün deyil. Hz. Peyğəmbərin İslamdan əvvəl mövcud olan adət və tətbiqlərə münasibəti də eyni olmamışdır. Bəzi tətbiqləri tamamilə aradan qaldırmış, bəzilərini dəyişdirərək İslami bir məna qazandırmış, bəzilərini isə dinin prinsiplərinə zidd olmadığı üçün olduğu kimi davam etdirmişdir. Faiz sisteminin qadağan edilməsi, həcc ibadətinin cahiliyyə əlavələrindən təmizlənməsi və misvak kimi faydalı adətlərin qorunması buna nümunə göstərilə bilər.

Sünnənin həyatımızdakı yeri

Sünnəyə yalnız “edilsə savab olan bəzi əlavə əməllər” kimi baxmaq onun mahiyyətini daraltmaq deməkdir. Sünnə bir tərəfdən dinin necə başa düşüləcəyini göstərən metod, digər tərəfdən isə İslamın gündəlik həyatda necə yaşanacağını nümayiş etdirən peyğəmbəri örnəklikdir. Bununla belə, sünnəyə bağlılıq da şüurlu və ölçülü olmalıdır. Dinin fərzləri ilə sünnələri, dini mahiyyətli sünnələrlə adət xarakterli davranışları bir-birindən ayırmaq lazımdır. Əks halda ya sünnə lazım olduğundan zəif mövqeyə salına, ya da dini baxımdan bağlayıcı olmayan bəzi məsələlər dinin dəyişməz hökmü kimi təqdim edilə bilər. Sünnə ilə münasibətdə əsas məsələ Hz. Peyğəmbərin (sav) yalnız zahiri davranışlarını təqlid etmək deyil, onun din anlayışını, əxlaqını, ibadət şüurunu və Allah qarşısındakı təslimiyyətini öz həyatımızda yaşatmağa çalışmaqdır. Quran bizə yolu göstərir, Sünnə isə həmin yolun necə gediləcəyini öyrədir. Bu ikisini bir-birindən ayırmaq əvəzinə, onları bir-birini tamamlayan iki əsas mənbə kimi anlamaq İslam düşüncəsinin bütövlüyünü qorumaq baxımından daha doğru yanaşmadır.

Təvilin Hüdudları: İslamda Əxlaq və Təsəttür Ölçüsü

İslamda əxlaq məsələsini yalnız insanın şəxsi düşüncəsi və ya “məncə belə daha doğrudur” yanaşması ilə müəyyənləşdirmək mümkün deyil. İnsan öz həyatında heç kimə zərər verməməyə çalışa bilər və bu, əlbəttə ki, müsbət bir davranışdır. Lakin İslam baxımından əxlaqın ölçüsü bununla məhdudlaşmır. Çünki insanın düşüncəsinə nəfsi, yaşadığı cəmiyyət, aldığı tərbiyə və dövrün mədəni təsirləri də yön verə bilər. Bu səbəbdən din və əxlaq məsələlərində “mənə görə” anlayışı əsas meyar ola bilməz. İslamda doğru və yanlışın müəyyənləşdirilməsi üçün vəhyə və şəri dəlillərə müraciət edilir. Fiqh üsulunda bir məsələ araşdırılarkən Quran, Sünnə, icma və digər mötəbər şəri dəlillər nəzərə alınır. Bir məsələ haqqında Quranda açıq hökm, səhih və qəti sünnə və ya ümmətin mötəbər icması varsa, insanın şəxsi düşüncəsini həmin hökmün qarşısına çıxarması doğru olmaz. Çünki burada artıq məsələ fərdi zövq və ya şəxsi seçim deyil, dini ölçüdür.

Vəhyin hakimiyyəti və Sünnənin bağlayıcılığı

İslamda əsas ölçü insanların şəxsi qənaətləri deyil, Allahın vəhyidir. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) isə bu vəhyi yalnız insanlara çatdıran bir şəxs deyil, eyni zamanda onu açıqlayan, tətbiq edən və yaşayışı ilə göstərən peyğəmbərdir. Nisa surəsinin 65-ci ayəsində Allah insanlar arasında yaranan ixtilaflarda Hz. Peyğəmbərin  (sav) hökmünü qəbul etməyin imanla əlaqəsinə diqqət çəkir. Ayənin məzmunundan görünür ki, insan yalnız Peyğəmbərin hökmünə zahirən razı olmaqla kifayətlənməməli, daxilində də həmin hökmə qarşı sıxıntı hiss etmədən təslim olmalıdır. Digər ayələrdə də Allah və Rəsulu (sav) bir məsələ barəsində hökm verdiyi zaman mömin kişi və qadının artıq həmin məsələdə başqa seçim axtarmasının doğru olmadığı bildirilir. Buna görə Hz. Peyğəmbəri (sav) yalnız Quranı insanlara çatdıran bir vasitə kimi qəbul edib onun sünnəsini dini baxımdan bağlayıcı saymamaq İslamın öz mənbələri ilə uyğun gəlmir. Peyğəmbərin vəzifəsi yalnız vəhyi çatdırmaq deyil, həm də onu bəyan etmək, yəni açıqlamaq və insanlara necə tətbiq ediləcəyini göstərməkdir. Namazın necə qılınmasından zəkatın tətbiqinə, həcc ibadətindən ailə və ticarət hökmlərinə qədər bir çox məsələdə Quranın əmrlərinin praktik formasını Sünnə vasitəsilə öyrənirik. Deməli, Quran ilə Sünnəni bir-birindən ayırmaq əvəzinə, onları eyni dini bütövlüyün içində başa düşmək lazımdır.

Təvil nədir və onun sərhədi haradadır?

Allah insana ağıl vermişdir. İnsan oxuyur, düşünür, mənaları anlamağa və mətnlər arasında əlaqə qurmağa çalışır. Bu baxımdan təvil, yəni bir ifadənin mənasını müəyyən dəlillər əsasında izah etmək İslam elm ənənəsində qəbul edilən bir üsuldur. Problem təvilin özündə deyil, onun hansı qaydalarla aparılmasındadır. Əgər insan əvvəlcədən istədiyi nəticəni müəyyən edib sonra Quran və Sünnəni həmin nəticəyə uyğun şəkildə yozmağa başlayırsa, artıq burada sağlam təvildən deyil, mətnin insanın şəxsi arzusuna uyğunlaşdırılmasından danışmaq olar. Fiqh və dil üsulunda mühüm prinsiplərdən biri budur ki, sözdə əsas olan onun həqiqi mənasıdır. Bir ifadəni həqiqi mənasından çıxarıb məcazi və ya uzaq bir mənaya yönəltmək üçün buna əsas verən dəlil və ya qərinə olmalıdır. Deməli, hər kəs “mən bu ayəni belə başa düşürəm” deyərək istədiyi mənanı mətnə yükləyə bilməz. Təvil elm tələb edir. Ərəb dilini, ayənin nazil olma şəraitini, Quranın digər ayələrini, Sünnəni və İslam alimlərinin həmin məsələ haqqında yanaşmalarını bilmədən edilən yozum insanı asanlıqla yanlış nəticələrə apara bilər. İmam Qəzalinin (r.h) Qanunut-Təvil əsərində də təvil məsələsində müəyyən bir metodun və sərhədin qorunmasının zəruriliyi vurğulanır. Çünki təvil tamamilə sərbəst buraxılarsa, hər kəs dini mətnləri öz istədiyi istiqamətə çəkə bilər. Bu zaman din insanı dəyişdirən ölçü olmaqdan çıxar, insanın istəklərinə uyğun dəyişdirilən bir vasitəyə çevrilər. Məhz buna görə İslam elm ənənəsində ağıl ilə vəhy qarşı-qarşıya qoyulmayıb. Əksinə, ağıl vəhyi düzgün anlamaq üçün istifadə edilən vasitə kimi qəbul olunub.

Batil təvilin təhlükəsi

Təvilin ən böyük təhlükəsi onun insanın nəfsini və şəxsi istəyini haqlı göstərmək üçün istifadə edilməsidir. Bəzən insan dini hökmü birbaşa inkar etmək istəmir. Bunun əvəzinə həmin hökmün mənasını dəyişdirərək onu praktik olaraq təsirsiz hala gətirməyə çalışır. Məsələn, Quranda açıq şəkildə bildirilən bir hadisəni heç bir mötəbər dəlil olmadan yalnız simvolik məna ilə izah etmək və mətnin zahiri mənasını tamamilə ortadan qaldırmaq düzgün təvil üsulu sayılmaz. Eyni yanaşma bəzi ibadət və etiqad məsələlərində də müşahidə olunur. Əgər insan əvvəlcə “mən bunu qəbul etmək istəmirəm” deyib, daha sonra həmin hökmü başqa mənaya çevirmək üçün yol axtarırsa, burada təvil vasitə deyil, nəticəni dəyişdirmək üçün bəhanəyə çevrilir. Təvilin ən təhlükəli tərəfi də budur: açıq inkar edən insanın mövqeyi bəllidir. Lakin dini terminlərdən istifadə edərək hökmün mənasını dəyişdirən yanaşma ilk baxışdan dini görünə bilər. Bunu düyünün içindəki ağ daşa bənzətmək olar. Daş rənginə görə düyüdən dərhal seçilmədiyi üçün daha təhlükəlidir. Dinin daxilindən danışırmış kimi görünən, lakin onun əsas ölçülərini aradan qaldıran düşüncələr də bu baxımdan daha diqqətlə qiymətləndirilməlidir.

Təsəttürün mahiyyəti

Təsəttür sözü ərəb dilində sətr, yəni örtmək və gizlətmək kökündən gəlir. İslamda təsəttür yalnız müəyyən parçanı bədənə örtmək deyil. Bunun içində iffət, həya, baxışların qorunması, davranış və qarşı cinslə münasibət ölçüləri də vardır.

Quranda həm kişilərə, həm də qadınlara iffətin qorunması ilə bağlı əmrlər verilir. Nur surəsində əvvəlcə mömin kişilərə baxışlarını haramdan çəkmələri və iffətlərini qorumaları əmr edilir. Daha sonra eyni əmr mömin qadınlara yönəldilir və onların ziynətlərini naməhrəmlər qarşısında nümayiş etdirməmələri bildirilir. Əhzab surəsində də mömin qadınların çölə çıxarkən üzərlərinə cilbablarını almaları əmr edilir. Bu ayələrdən görünür ki, təsəttür yalnız qadına aid məsələ deyil. Kişinin də öz övrətini örtməsi, harama baxmaması və davranışlarında həya ölçüsünü qoruması tələb olunur.

Təsəttürün əsas ölçüləri

Təsəttürdən danışarkən məsələni yalnız baş örtüyü ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Geyimin özü də müəyyən şərtlərə uyğun olmalıdır. Əsas prinsiplərdən biri geyimin örtülməsi tələb olunan yerləri həqiqətən örtməsidir. İkincisi, paltar bədən xətlərini açıq şəkildə nümayiş etdirəcək qədər dar olmamalıdır. Üçüncüsü isə geyim şəffaf olmamalı və altındakı bədəni göstərməməlidir. Bu prinsiplər yalnız qadınlara deyil, müəyyən ölçüdə kişilərə də aiddir. Məsələn, kişinin övrət yerini örtməsinə baxmayaraq, həddindən artıq dar geyimlə bədənini nümayiş etdirməsi təsəttürün ruhuna uyğun deyil. Eyni zamanda namaz zamanı əyilib-qalxarkən beli və ya övrət sayılan hissələri açılan geyimlərdən də çəkinmək lazımdır. Kişi üçün təsəttürün ən mühüm tərəflərindən biri isə gözün təsəttürüdür. Çünki Quran mömin kişilərə ilk növbədə baxışlarını haramdan qorumağı əmr edir. İnsan bədənini örtüb gözünü haramdan qorumursa, təsəttür anlayışının mühüm bir hissəsini itirmiş olur.

Təsəttür yalnız geyim deyil

Təsəttürü yalnız geyim şəklinə endirmək də doğru deyil. İnsan zahirən örtülü ola bilər, lakin davranışı, danışıq tərzi və münasibətlərində təsəttürün ruhunu qorumağa bilər. İslamda iffət insanın həm geyimində, həm baxışında, həm səsində, həm də davranışında özünü göstərməlidir. Bu baxımdan insanın diqqət çəkmək məqsədi daşıyan davranışlardan, naməhrəmlə münasibətdə lazımsız yaxınlıq və həddindən artıq sərbəstlikdən uzaq durması təsəttür əxlaqının bir hissəsidir. Burada məqsəd kişi və qadının cəmiyyətdən təcrid olunması deyil. İslam tarixində qadınlar ticarətdə, elmdə, təhsildə və ictimai həyatda iştirak etmişlər. Lakin bu iştirak müəyyən həya və şəri ölçülər çərçivəsində olmuşdur. Deməli, əsas məsələ cəmiyyət içində olmaq deyil, həmin münasibətin hansı ölçülərlə qurulmasıdır.

Sədd-i zərai prinsipi

Fiqh üsulunda mühüm prinsiplərdən biri sədd-i zərai, yəni harama aparan yolların qarşısının əvvəlcədən alınmasıdır. Bəzən insan birbaşa haram əməl etmir, lakin ona aparan yolları yavaş-yavaş adi hala gətirir. Birinci mərhələdə təhlükəsiz görünən davranış zaman keçdikcə insanın həssaslığını zəiflədə bilər. Bu səbəbdən İslam yalnız günahın özündən deyil, bəzi hallarda ona aparan yollardan da uzaq durmağı tövsiyə edir. Qurandakı “Allahın qoyduğu sərhədlərə yaxınlaşmayın” ifadəsi də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Burada yalnız “sərhədi keçməyin” deyil, ona yaxınlaşmamaq vurğulanır. Çünki insan həmişə bir anda böyük günaha düşmür. Çox vaxt proses kiçik güzəştlərlə başlayır. Əvvəl insanın vicdanını narahat edən davranış təkrarlandıqca adiləşir, daha sonra isə normal görünməyə başlayır. Naməhrəmlə münasibətlərdə də bu prinsip əhəmiyyətlidir. İş, təhsil və digər zəruri münasibətlər ola bilər. Lakin zərurət ilə lazımsız yaxınlıq arasında fərq qoymaq lazımdır. İslamın məqsədi insanlar arasında düşmənçilik yaratmaq deyil, insanın öz qəlbini və iffətini qorumasıdır.

Müasir dövrdə təsəttür anlayışının dəyişməsi

Müasir dövrdə təsəttür də bəzən istehlak və moda mədəniyyətinin bir hissəsinə çevrilə bilir. Zahirdə örtünmə olduğu halda geyimin əsas məqsədi yenə diqqət çəkmək, bədəni nümayiş etdirmək və ya fərqlənmək ola bilər. Bu zaman təsəttürün forması qalır, lakin onun arxasındakı həya və iffət anlayışı zəifləyə bilər. Burada insan yalnız “örtünmüşəmmi?” sualını deyil, “bu geyimin və davranışın məqsədi nədir?” sualını da özünə verməlidir. Çünki İslamda əməllərin zahiri ilə yanaşı niyyət və mahiyyət də əhəmiyyətlidir. Eyni prinsip kişiyə də aiddir. Kişinin də özünü nümayiş etdirməyi məqsəd qoyan geyim və davranışlardan, haram baxışdan və qarşı cinslə münasibətdə həya sərhədlərini aşmaqdan çəkinməsi lazımdır.

Nəticə

Nəticə etibarilə İslamda həm əxlaq, həm də təsəttür şəxsi zövqə və dövrün dəyişən normalarına buraxılmış sahələr deyil. Bunların əsas ölçüsü vəhy, Sünnə və İslam elm ənənəsində formalaşmış üsuldur. İnsan düşünə və təvil edə bilər. Lakin təvilin də sərhədləri vardır. Təvil dini hökmü ortadan qaldırmaq və ya insanın öz arzularına uyğunlaşdırmaq üçün istifadə edilə bilməz. Sağlam təvil dəlilə, dil qaydalarına və üsula əsaslanmalıdır. Eyni şəkildə təsəttür də yalnız müəyyən bir geyim formasından ibarət deyil. Təsəttür insanın bədənini, baxışlarını, davranışlarını və iffətini qoruyan bütöv bir əxlaq anlayışıdır. Burada əsas məsələ budur: Din bizim arzularımıza uyğunlaşdırılmalı bir sistem deyil; əksinə, insan özünü dinin müəyyən etdiyi ölçülərə uyğunlaşdırmağa çalışmalıdır. İnsan hər hökmün qarşısına “mən belə düşünmürəm” deyə çıxarsa, bir müddət sonra ölçü Allahın hökmü deyil, insanın öz nəfsi olar. İslamın bizdən istədiyi isə nəfsi ölçüyə çevirmək deyil, nəfsi vəhyin ölçüsü ilə tərbiyə etməkdir. Buna görə həm təvildə, həm əxlaqda, həm də təsəttürdə əsas istiqamət Quran, Sünnə və bunları düzgün başa düşmək üçün formalaşmış elmi üsula bağlı qalmaqdır. Bu bağlılıq insanın düşünməsinə mane olmur; əksinə, düşüncənin nəfsin və dövrün təsiri altında istiqamətini itirməsinin qarşısını alır.

İslam Əxlaqı: Fitri Yaradılışın Qorunması və Nəbəvi Ölçü

İslamda əxlaq dinin ayrıca və yalnız müəyyən davranışları əhatə edən bir hissəsi deyil. Əksinə, əxlaq insanın inancından ibadətinə, ailə münasibətlərindən ticarətinə, insanlarla rəftarından öz nəfsinə münasibətinə qədər həyatının bütün sahələrində özünü göstərən bir anlayışdır. Bu baxımdan İslam əxlaqı sadəcə “yaxşı insan olmaq” və ya müəyyən etik qaydalara əməl etməkdən ibarət deyil. Əsas məsələ insanın Allahın yaratdığı fitrətə uyğun şəkildə yaşaması və bu həyatını Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) nümunəsi əsasında formalaşdırmasıdır.

Əxlaq anlayışı və yaradılışla əlaqəsi

“Əxlaq” sözü ərəb dilində “x-l-q” kökündən gəlir. Eyni kökdən yaranan xəlq və xuluq anlayışları arasında mühüm bir əlaqə vardır. “Xəlq” daha çox insanın zahiri yaradılışını, fiziki görünüşünü və bədən quruluşunu ifadə etdiyi halda, “xuluq” insanın daxili aləmini, xarakterini, mənəvi xüsusiyyətlərini və davranışlarını ifadə edir. Yəni insanın bir zahiri yaradılışı olduğu kimi, bir də mənəvi yaradılışı vardır. Bədənin müəyyən bir quruluş və nizam içərisində yaradılması kimi insanın ruhunun da müəyyən bir fitri istiqaməti vardır. Bu baxımdan əxlaq insanın daxilində olan mənəvi keyfiyyətlərin onun davranışlarında görünməsidir. İnsanın daxilində mərhəmət varsa, bu onun insanlarla rəftarına əks olunur. Təvazökarlıq varsa, danışığında və münasibətlərində görünür. Ədalət anlayışı varsa, qərarlarında özünü göstərir. Deməli, həqiqi əxlaq yalnız zahiri davranışlardan ibarət deyil. Əsas olan insanın daxili dünyası ilə davranışları arasında uyğunluğun yaranmasıdır.

Əxlaqın əsası olaraq fitrət

İslam düşüncəsində insan tamamilə boş və istiqamətsiz şəkildə dünyaya gələn bir varlıq kimi qəbul edilmir. Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) “Hər doğulan fitrət üzrə doğular” hədisi insanın yaradılışında haqqı qəbul etməyə uyğun təbii bir qabiliyyətin olduğunu göstərir. Bu səbəbdən əxlaq tərbiyəsini insana tamamilə yad olan xüsusiyyətləri sonradan ona yerləşdirmək kimi başa düşmək düzgün olmaz. Əksinə, əxlaq tərbiyəsi insanın daxilində mövcud olan gözəl xüsusiyyətlərin qorunması, inkişaf etdirilməsi və yanlış təsirlərdən təmizlənməsidir. İnsan yaradılış etibarilə həqiqəti, mərhəməti, ədaləti və yaxşılığı qəbul edə biləcək bir quruluşa malikdir. Lakin ailə, cəmiyyət, nəfs, mühit və insanın öz seçimləri bu fitri istiqamətə müsbət və ya mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə əxlaqi pozulma sadəcə müəyyən qaydaların pozulması deyil. Daha dərin mənada insanın öz fitrətindən uzaqlaşmasıdır. İnsan yalanı adiləşdirdikcə, zülmə alışdıqca, haramı normal görməyə başladıqca öz yaradılışındakı saf ölçülərdən də uzaqlaşmağa başlayır. Əxlaq tərbiyəsinin məqsədi isə insanı yenidən həmin fitri istiqamətə qaytarmaqdır.

Əxlaqın mənbəyi olaraq din

İslamda əxlaqı dindən tamamilə ayrı düşünmək mümkün deyil. Çünki İslam insan həyatını yalnız namaz, oruc və digər ibadətlərlə məhdudlaşdırmır. Din insanın necə inanacağını öyrətdiyi kimi necə yaşayacağını, insanlarla necə münasibət quracağını və öz nəfsini necə tərbiyə edəcəyini də müəyyənləşdirir. Hz. Aişədən (r.anha) Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) əxlaqı haqqında soruşulduqda onun “Onun əxlaqı Quran idi” dediyi rəvayət olunur. Bu ifadə Peyğəmbərimizin (sav) həyatının Quranın canlı bir təcəssümü olduğunu göstərən çox mühüm bir ifadədir. Qurandakı əmrlər, qadağalar, halal və haram ölçüləri yalnız hüquqi hökmlər deyil. Bunların hər biri eyni zamanda insanın əxlaqını formalaşdırır. Bu baxımdan insanın məsuliyyətini üç əsas istiqamətdə düşünmək mümkündür:

Birincisi, Hüququllah, yəni Allahın haqqıdır. Buraya insanın Allaha iman etməsi, ibadət etməsi və Onun qoyduğu hədlərə riayət etməsi daxildir.

İkincisi, Hüququl-ibad, yəni insanların və digər məxluqların hüquqlarıdır. Ədalətli olmaq, haqsızlıq etməmək, əmanətə riayət etmək, insanlara mərhəmətlə yanaşmaq və başqasının haqqını tapdalamamaq bu sahəyə daxildir.

Üçüncüsü isə insanın öz nəfsi üzərindəki məsuliyyətidir. İnsan öz nəfsini tərbiyə etməli, onu haramlardan qorumalı və mənəvi cəhətdən inkişaf etdirməlidir.

Beləliklə, gözəl əxlaq yalnız insanlarla mehriban davranmaq deyil. Allahla, insanlarla və insanın öz nəfsi ilə münasibətinin doğru ölçülər üzərində qurulmasıdır.

Nəbəvi əxlaq: mərhəmət və izzət arasındakı tarazlıq

Qurani-Kərimdə Allah Hz. Peyğəmbərə (s.ə.s.): “Şübhəsiz ki, sən böyük bir əxlaq üzərindəsən” buyurur. Burada Peyğəmbərimizin (sav) əxlaqı “xuluqin əzim”, yəni böyük və uca bir əxlaq olaraq təqdim edilir. Nəbəvi əxlaqdan danışarkən mühüm məsələlərdən biri də əxlaqı yalnız yumşaqlıq və hər şeyi bağışlamaq kimi başa düşməməkdir. Peyğəmbərimiz mərhəmətli və bağışlayan olduğu qədər haqqı qoruyan, zülm qarşısında mövqe göstərən və Allahın qoyduğu hədləri qoruyan bir peyğəmbər idi. Yəni mərhəmət başqa, zəiflik başqadır. İslam insanı kinli, sərt və qəddar olmağa çağırmadığı kimi, zülmə razı olaraq öz izzətini tapdalamağa da çağırmır. İnsan bağışlamalı olduğu yerdə bağışlamalı, lakin haqqın və ədalətin qorunmalı olduğu yerdə də mövqeyini saxlamalıdır. Bu tarazlıq Nəbəvi əxlaqın mühüm xüsusiyyətlərindəndir. Mərhəmət, ədalət, səbir və bağışlama ilə yanaşı izzət, prinsipiallıq və haqq qarşısında sabitlik də əxlaqın bir hissəsidir. Əks halda insan bəzən zəifliyi mərhəmət, haqq qarşısında susmağı isə səbir zənn edə bilər. Halbuki İslam əxlaqında insanın həm mərhəmətli, həm də şəxsiyyətli olması nəzərdə tutulur.

“Universal əxlaq” anlayışı və əxlaqın mənbəyi məsələsi

Müasir dövrdə tez-tez “universal əxlaq” anlayışından danışılır. Lakin burada mühüm bir sual ortaya çıxır: Əgər əxlaqın mütləq və dəyişməz bir mənbəyi yoxdursa, yaxşı ilə pisi kim müəyyən edəcək?

Tarix boyunca müxtəlif cəmiyyətlərin əxlaq anlayışları bir-birindən fərqli olmuşdur. Bir dövrdə normal qəbul edilən bir davranış başqa dövrdə yanlış hesab edilə bilər. Eyni şəkildə bir cəmiyyətdə doğru sayılan bir şey başqa cəmiyyətdə qəbuledilməz görülə bilər. Bu vəziyyət göstərir ki, yalnız insan ağlına, cəmiyyətin razılığına və ya dövrün qəbul etdiyi normalara əsaslanan əxlaq dəyişkən ola bilir. İslam baxımından isə əxlaqın əsas ölçüsünü vəhy müəyyən edir. Çünki insan maraqlarının və arzularının təsiri altında öz davranışlarına müxtəlif bəraətlər qazandıra bilər. Tarixdə “mədəniyyət”, “inkişaf” və hətta “insanlıq” kimi şüarlar altında böyük haqsızlıqların törədilməsi bunun nümunələrindəndir. Məsələn, müstəmləkəçilik dövründə bir çox dövlət öz işğallarını başqa xalqlara mədəniyyət aparmaq adı ilə əsaslandırmağa çalışırdı. Lakin praktikada bunun arxasında siyasi və iqtisadi maraqlar dayanırdı. Bu səbəbdən bir əxlaq sisteminin yalnız söylədiyi prinsiplərə deyil, həmin prinsiplərin maraqlar qarşısında qorunub-qorunmadığına da baxmaq lazımdır. İslam əxlaqında isə əsas ölçü insanların dəyişən arzuları deyil, Allahın müəyyən etdiyi halal-haram və haqq-batil ölçüləridir.

Müasir dövrdə ibadət ilə əxlaq arasındakı ayrılıq

Bugünkü müsəlmanların qarşılaşdığı mühüm problemlərdən biri ibadətlə gündəlik həyat arasında yaranan ayrılıqdır. İnsan namaz qıla bilər, oruc tuta bilər, lakin eyni zamanda ticarətdə yalan danışa, əmanətə xəyanət edə və ya insanlara haqsızlıq edə bilər. Bu halda insanın ibadəti ilə davranışları arasında ciddi bir ziddiyyət meydana gəlir. Halbuki ibadət insanı dəyişdirməlidir. Namaz insanın Allahın qarşısında olduğunu xatırlatmalı, oruc nəfsini tərbiyə etməli, zəkat mal sevgisini nəzarət altında saxlamalıdır. Əgər bunların heç biri insanın davranışlarında özünü göstərmirsə, burada insanın ibadətlə qurduğu münasibəti yenidən nəzərdən keçirməsinə ehtiyac vardır. Burada “yolda çaşmaq” ilə “yolunu itirmək” arasında mühüm fərq vardır. İnsan bəşərdir və səhv edə bilər. Günaha düşə, peşman ola və yenidən doğru yola qayıda bilər. Bu, yolda çaşmaqdır. Lakin insan artıq doğru ilə yanlışı müəyyən edən ölçünü dəyişdirməyə başlayırsa, harama halal, yanlışa doğru donu geyindirməyə çalışırsa, burada məsələ sadəcə bir səhv olmaqdan çıxır. İnsan artıq istiqamət ölçüsünü itirməyə başlayır ki, bu da yolunu itirməkdir. Əsl təhlükə dinin bizi dəyişdirməsi əvəzinə, bizim dini öz arzularımıza uyğun dəyişdirməyə çalışmağımızdır.

Gözəl əxlaqa necə çatmaq olar?

Gözəl əxlaq yalnız nəsihət eşitməklə yaranmır. Bunun üçün insanın həm öyrənməyə, həm özünü tərbiyə etməyə, həm də doğru nümunələrlə birlikdə olmağa ehtiyacı vardır.

Elm

İlk növbədə insan dinin ölçülərini öyrənməlidir. Nəyin doğru, nəyin yanlış olduğunu bilmədən düzgün istiqamət tutmaq çətindir. Xüsusilə üsul elmləri burada mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki üsul insanın dini hansı qaydalar əsasında başa düşəcəyini müəyyənləşdirir. Əgər Quran və sünnənin müəyyən etdiyi elmi ölçülər bir kənara qoyularaq şəxsi ilham, yuxu, hiss və fərdi təcrübələr dinin üzərində hakim hala gətirilərsə, çox təhlükəli nəticələr ortaya çıxa bilər. İnsanın gördüyü yuxu və ya hiss etdiyi bir şey şəri hökmün yerini tuta bilməz. Çünki din şəxslərin fərdi təcrübələri üzərində deyil, vəhy və onun düzgün başa düşülməsi üzərində qurulur. Buna görə elm əxlaqın da qoruyucusudur.

Söhbət və nümunə

Əxlaqın başqa bir mühüm tərəfi də yaxşı insanlarla birlikdə olmaqdır. İnsan yalnız kitab oxumaqla bütün gözəl xüsusiyyətləri əldə edə bilmir. Bəzən bir insanın davranışını görmək onlarla səhifə oxumaqdan daha çox təsir edə bilər. Sakit danışan, insanlara hörmət edən, qəzəbləndiyi zaman özünü idarə edən, qeybətdən uzaq duran və davranışları ilə Allahı xatırladan insanların yanında olmaq insanın öz xarakterinə də təsir edir. Əxlaq bir mənada insandan insana keçən bir haldır. Keçmiş alimlərin saleh insanların həyat hekayələrinə böyük əhəmiyyət verməsinin səbəblərindən biri də budur. Çünki nəzəri olaraq “səbirli ol” deməklə, həqiqətən səbirli bir insanın davranışını görmək arasında böyük fərq vardır.

Təlim və gündəlik davranışlar

Əxlaq böyük hadisələrdə olduğu qədər kiçik davranışlarda da özünü göstərir. Qonağı hörmətlə qarşılamaq, gedərkən arxasınca bir qədər müşayiət etmək, yaşlı insana yer vermək, danışanın sözünü kəsməmək, insanların yanında kobud davranmamaq, verilən əmanəti qorumaq kimi davranışlar əxlaqın gündəlik həyatdakı təzahürləridir. İnsan bunları təkrar etdikcə müəyyən davranışlar artıq zorla edilən bir vəzifə olmaqdan çıxaraq onun xarakterinin bir hissəsinə çevrilir.

Əxlaqın mədəniyyətə çevrilməsi

Əxlaqın ən gözəl mərhələsi onun yalnız öyrənilən qayda olmaqdan çıxıb insanın təbii davranışına çevrilməsidir. İnsan hər dəfə “indi nə etməliyəm?” deyə düşünmədən düzgün davranışı göstərə bilirsə, artıq əxlaq müəyyən mənada onun xarakterində yerləşmişdir. Bizim mədəniyyətimizdə qonaq gedərkən qapını dərhal üzünə bağlamamaq, böyüklərə hörmət göstərmək, süfrə ədəbinə diqqət etmək və insanları yola salmaq kimi bir çox incə davranışların meydana gəlməsi də əxlaqi dəyərlərin zamanla mədəniyyətə çevrilməsinin nümunələridir.

Nəticə olaraq İslam əxlaqı yalnız nəzəri bilik və ya müəyyən davranış qaydalarının siyahısı deyil. Əxlaq insanın fitrətini qoruması, nəfsini tərbiyə etməsi və həyatını Nəbəvi ölçülər əsasında formalaşdırmasıdır. Həqiqi gözəl əxlaq insanın yalnız insanların yanında yaxşı davranması deyil, heç kimin görmədiyi yerdə də eyni ölçülərə sahib olmasıdır. Çünki mömin üçün əsas məsələ insanların onun haqqında nə düşündüyü deyil, Allahın qarşısında hansı halda olduğudur. Məhz bu şüur formalaşdıqda əxlaq süni bir davranış olmaqdan çıxır və insanın təbii həyat tərzinə çevrilir. İnsanın məqsədi də öz fitrətini nəfsin və zamanın təsirləri altında dəyişdirmək deyil, onu vəhyin işığında qoruyaraq Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) göstərdiyi istiqamətdə kamilləşdirmək olmalıdır.