Əsəbiyyət, Mülk və Dövlət: İbn Xəldun'un Perspektivi

İbn Xəldunun düşüncə sistemində mərkəzi yer tutan əsas anlayışlardan biri də əsəbiyyətdir. O, köçəri (bədəvi) icmalardan oturaq (həzəri) cəmiyyətlərə keçidi və bu keçidin son mərhələsində siyasi təşkilatlanmanın mülk formasına çatmasını təbii bir proses kimi izah edir. İbn Xəldunun siyasi baxışını düzgün anlamaq üçün riyasət, mülk və dövlət anlayışlarını bir yerdə nəzərdən keçirmək vacibdir.

Riyasət: Bədəvi Cəiyyətlərin Bərabərlikçi İdarəetməsi

Riyasət anlayışı əsasən köçəri həyat tərzi sürən icmalarda rast gəlinən idarəetmə formasıdır. Burada başçı (rəis) digərlərindən üstün sayılmaz; əksinə, "bərabərlər arasında birinci" mövqeyindədir. Bu cür cəmiyyətlərdə rəsmi hakimiyyət strukturu, qanunları icra edən ordu və ya polis yoxdur. Yazılı qanunlar yerinə adət-ənənələr, yaşlıların sözü əsas rol oynayır. Beləliklə, riyasətdə zorla idarəetmə və mərkəzləşdirilmiş güc anlayışı yoxdur. Tarixi mənbələr Xaricilərin əsasən bədəvi mühitdən çıxdığını və onların bərabərlikçi düşüncələrinin məhz bu köçəri quruluşdan qaynaqlandığını göstərir. Riyasət, müasir mənada dövlət anlayışına uyğun gəlmir.

Mülk: Oturaq Cəmiyyətlərdə Zorun Hakimiyyəti

Oturaq həyat tərzinə keçid isə fərqli bir siyasi quruluş yaradır. Burada icmalar daha böyük və mürəkkəbdir, artıq şəxsi əlaqələr və adət-ənənələr təkbaşına nizam-intizamı qorumağa bəs etmir. Ona görə də cəmiyyətin sabitliyini qorumaq üçün yazılı qanunlara və bu qanunları icra edə biləcək zora ehtiyac yaranır. İbn Xəldun bu mərhələni mülk adlandırır və riyasətdən fərqləndirir.

Onun izahına görə, mülk zor və məcburiyyətə dayanan üstünlük və idarəetmə formasıdır. Burada qanuna tabe olmaq məcburidir, əks halda cəza labüddür. İbn Xaədun mülkü də müxtəlif dərəcələrə ayırır:

• Həqiqi Mülk: Xalqı idarə edə, vergi toplaya, elçilər göndərə, sərhədləri qoruya bilən və üzərində daha güclü bir qüvvə olmayan əsəbiyyətə əsaslanır. Bu, ərazi üzərində tam siyasi və hərbi hakimiyyət deməkdir.

• Əgər bunların bir hissəsi yoxdursa, demək, hakimiyyət natamamdır.

Mülkün əsas əlamətləri belədir:

• Siyasi və hərbi üstünlük,

• Şiddət monopolu,

• İtaəti zorla təmin edə bilmək,

• Dövlətə alternativ bir gücün qarşısının alınması.

Bu xüsusiyyətlər mülkü müasir dövlət anlayışına yaxınlaşdırır. Bayraq açmaq, pul kəsdirmək, sərhəd qorumaq, rəsmi simvollar da mülkün göstəricilərindəndir. Mülk möhkəmləndikcə hökmdarla xalq arasındakı məsafə böyüyür, rəsmi protokollar və qanunlarla sərt bir iyerarxiya formalaşır. Buna baxmayaraq, İbn Xəldunun mülk anlayışı tam olaraq bugünkü dövlətlə eyni deyil. Çünki müasir dövlətdə suverenlik hüquqi əsas kimi ayrıca vurğulanır, halbuki mülk anlayışı daha çox faktiki gücü ifadə edir.

Dövlət: İdarəetmənin İnsan Ünsürü

İbn Xəldun dövlət sözünü müasir mənada mexaniki bir aparat kimi yox, daha çox bu hakimiyyəti həyata keçirən insan qrupu kimi izah edir. Yəni mülk siyasi gücün özüdirsə, dövlət bu gücü idarə edən, onu daşıyan insanlardır. Bu səbəbdən, İbn Xəldunun dövləti Qərb dillərinə və hətta Azərbaycan dilinə də tez-tez sülalə, xənədan kimi tərcümə olunur. Beləliklə, mülk siyasi hakimiyyətin obyekti, dövlət isə onun subyekti kimi görünür.

Bu baxış, müasir siyasətdəki "dövlət" anlayışına ziddir. Çünki müasir dövlətdə sistem insanlardan asılı olmadan işləyən bir mexanizm kimi düşünülür, sanki yetərincə düzgün qurulsa, əbədi işləyəcək. İbn Xəlduna görə isə dövlətin əsasında insan faktoru dayanır. İnsan dəyişirsə, dövlət də dəyişir. Məhz buna görə İbn Xəldun dövlətlərin bir ömrü olduğunu, yaranıb inkişaf etdiyini, sonra isə tənəzzülə uğradığını bildirir. Siyasət də təbiət kimi mühitdən asılıdır və zamana tabedir.

Bir sözlə, İbn Xəldunun mülk və dövlət anlayışları bizə siyasi quruluşları daha canlı, insan mərkəzli və dəyişkən görməyi öyrədir. Onun baxışına görə dövlət statik bir maşın yox, orqanizmdir – insanla var olur, insanla dəyişir.

"Mən"in Varlığının Şübhəsizliyi

İnsanın varlığının inkarolunmazlığı fəlsəfə tarixində ən əsas mövzulardan biridir. Ən sərt şübhəçilik belə insanın öz mövcudluğunu tam rədd etməsinə imkan vermir. Ən maraqlısı da budur ki, tam aldanma ehtimalı olsa belə, bu həqiqət dəyişmir.

Aldadılma ehtimalı və varlıq dəqiqliyi
Tutaq ki, dünyada, göydə, yerdə və ətrafımızda heç nə yoxdur, hətta bütün zehinlər bir-birindən tam ayrılıb. Bu halda belə insan özünün mövcud olmadığına inanmağa qadir deyil. Əgər çox güclü bir aldatma qüvvəsinin bizi hər an aldadıb yanıltdığı fərz edilsə belə, biz aldanan varlıq kimi yenə mövcuduq. Aldadan nə qədər güclü olsa da, aldadılanı tam yox edə bilmir — sonsuza qədər aldada bilər, amma aldananın varlığını “heç”ə çevirə bilmir.

Hətta ən sadə riyazi və həndəsi doğruların (məsələn, 2+3=5, ya da kvadratın dörd tərəfi olması kimi) belə şübhəli və ya yalan olduğu təsəvvür olunsa belə, bunları düşünən bir “mən” var və bu “mən”in varlığı danılmazdır. “Mən varam” ifadəsi ya da bu düşüncə nə zaman qurulsa, o an doğru olur və bu, qaçılmaz bir həqiqətdir.

“Düşünürəm, deməli varam” fərqindən yanaşma
Bu baxış tərzi çox tanınan “Düşünürəm, deməli varam” sözündən bir qədər fərqlənir. Burada vurğu birbaşa “mən varam” fikrinə yönəlir. Məsələn, Latınca orijinalda işlənən (Ego sum, Ego existo) ifadələrində Azərbaycan dilindəki “elə isə” (yəni “deməli”) yoxdur. Buradakı “Ego” sözü də məcburi deyil, sadəcə “gedirəm” və “mən gedirəm” arasındakı vurğu kimi bir məna daşıyır.

Dil məsələləri və anlayış fərqləri
Azərbaycancaya tərcümə edərkən ən çətin məqamlardan biri də Latın dilindəki “Sum” (İngiliscə to be, Fransızca être) və “Existo” (İngiliscə to exist) felləridir. “Sum” həm “mənəm”, həm də “varam” deməkdir, “Existo” isə daha çox “mövcud olmaq” kimi izah olunur. Bu iki ifadə arasında fərqi düzgün tutmaq vacibdir. Bəziləri üçün “varlıq” və “var olmaq” eyni şeydir, bəzilərinə görə isə bütün fəlsəfi fərq buradan başlayır. Odur ki, həqiqi məna üçün orijinal mətnlərə baxmaq əhəmiyyətlidir.

“Hökm”, yoxsa “Ləfz”?
“Mən varam” kimi bir fikri bəzən məntiqdə “hökm” adlandırırlar, amma bu, bəzən çox texniki səslənir. Əvəzində “ləfz” — yəni sadə şəkildə səsləndirilən söz — daha uyğun görünə bilər. Çünki məntiqdə belə “hökm”ün sərhədləri tam aydın deyil, “ləfz” isə daha geniş və anlaşılan bir söz kimi qəbul olunur.

Qəti və zərurət əlaqəsi
“Mən varam” fikrinin zəruri (qaçılmaz) şəkildə doğru olması qətiyyət və zərurət anlayışlarının bir-birinə necə bağlı olduğunu göstərir. Hər zəruri olan şey qətidir, amma hər qəti olan zəruridir demək olmaz — bu, ayrıca düşünülməli bir məsələdir.

• Zərurət anlayışı: Zərurətin azı-çoxu olmur, ya zəruridir, ya deyil. Hipotetik zərurətlər olsa da, dərəcə məsələsi yoxdur.

• Zidd anlayışlar: Zərurətin əksi “imkansız”dır — yəni əksinin mümkün olmaması. Bundan əlavə, “kontenjan” (şərti) da zərurətin əks kateqoriyası kimi çıxır. Hər mümkün olan kontenjan deyil, yəni “mümkündür, amma zəruri deyil” deyə ayrıca bir hal var.

• Dərəcə fərqi: Qətiyyətin (az qəti, şübhəli və s.) dərəcələri var, amma zərurətdə bu cür dərəcə yoxdur.

Varlığın dərk edilməsi və davamlılığı
Nəticə etibarilə, insan nə qədər aldanırsa aldansın, aldanan olaraq varlığı qətidir və heçliyə bərabər deyil. Bu qətiyyət, insan “mən varam” sözünü ya səsləndirdiyi, ya da zehnindən keçirib dərk etdiyi müddətcə qüvvədədir. Əgər bu zehni hərəkəti edə bilmirsə, yəni dərk etmirsə, o zaman bu qətiyyət mövzusu da fərqli şəkil alır. Bu da Dekartın “Ego sum” və ya “Ego existo” ilə “cogito ergo sum” arasındakı fərqi niyə ayrıca müzakirə etdiyini göstərir.

Dolaylı Anlatımın Gücü

Bu gün dini dilin forması, dərinliyə necə varacağımızı və insanla necə bağ quracağımızı müəyyənləşdirən əsas göstəricilərdən birinə çevrilib. Ənənəvi olaraq mənəvi dünyamızda həm doğrudan, həm dolayı yollarla danışmaq mümkündür. Amma zaman keçdikcə bu iki yol arasında ciddi bir balans pozuntusu yaranıb.

Doğrudan Danışığın Yüksəlişi və Onun Məhdudluğu

Son illərdə, xüsusilə də dinlə bağlı rəsmi strukturlar doğrudan danışığın, yəni Qur’an və sünnəyə birbaşa istinadla qurulan çıxışların önə çıxdığını müşahidə edirik. Bu üslub daha rahat və tez başa düşüləndir, amma bir o qədər də səthi və əmr verici tonda olur. İnsan qəlbinə toxunmaq yerinə, ağıl ilə başa düşülən, lakin dildə qalan bir yanaşma yaranır.

Dolayı Anlatımın Qüdrəti

Halbuki dolayı danışıq – yəni həyat hekayələri, peşə təcrübələri, dillə bağlı incəliklər, sənət, poeziya və ədəbiyyat vasitəsilə ötürülən mənalar – insanın ruhuna nüfuz edən, onu dəyişdirən və yetişdirən bir vasitədir. Bu cür anlatım insana yalnız bilgi vermir, eyni zamanda onu hikmət və təcrübə ilə yoğurur.

Bir ayaqqabıçının işində səbri öyrənməsi, ya da bir çobanın gündəlik həyatı içində ilahi imkanlara dair anlayışa gəlməsi – bunlar dini yalnız eşidilən deyil, yaşanılan bir təcrübəyə çevirir. Dilimizdəki “nəsib”, “inşaAllah”, “maşaAllah” kimi ifadələr Allahı gündəlik danışığımıza gətirir, həm də bu dilə zəriflik və ilahi yön verir.

Bu nöqtədə sual yaranır: niyə biz dini, bu qədər zəngin və incə yollarla çatdırmaq yerinə, daha çox təlimata bənzəyən bir üsula üstünlük veririk?

Təhsil, Mədəniyyət və Dolayı Anlatımın Rolu

Təəssüf ki, təhsil sistemimizdə də bu dolayı anlatımın gücü kifayət qədər dəyərləndirilmir. Halbuki dini, mədəni, bədii və poetik bir dil ilə çatdırmaq, onun həyatla bağını daha canlı və təsirli edir. Bu, insanın yalnız ağlına deyil, həm də ruhuna toxunan bir yanaşmadır.

Hazırkı filmlər və təbliğat materiallarında Peyğəmbərimizin (sav) həyatının birbaşa, fakt kimi təqdim olunması isə bu mənəvi toxunuşu itirir. İnsan onsuz da bildiyini sadəcə bir daha da görür, amma ruhu hərəkətə gəlmir.

Hollywood və Dolayı Anlatımın Gücü

Maraqlıdır ki, bu üsulu dini çevrələrdən daha çox, Hollywood kimi mədəniyyət sənayesinin aparıcı qurumları istifadə edir. Məsələn, Tom və Jerry kimi sadə görünən animasiyalar belə, arxa planda kapitalist dünyagörüşünü uşaqlara dolayı şəkildə aşılayır. George Orwell-in 1984 əsəri də dolayı yolla ideoloji bir çərçivə təqdim edir – oxucu fərqində olmadan həmin dünyagörüşünə yönəlir.

Biz isə “Allah insan üçün nədir, insan Allah üçün nədir?” kimi dərin mövzuları dolayı yollarla, incə dillə ifadə etmək bacarığını itirmişik. Bəzən ayə və hədisləri sadalayarkən, fikrin özünü dərinləşdirmək yerinə, onu boğuruq.

Quran və Dolayı Təcrübə

Quran-ı Kərim zahirdə birbaşa danışır kimi görünə bilər. Amma əslində onun bir çox ayəsi – məsələn, göylərdən, dəvədən bəhs edənlər – insanı düşünməyə, təfəkkürə yönəldən dolayı mesajlar daşıyır. Lakin bu ayələr "buyuruq" kimi anlaşılarsa, onların dolayı gücü itir və birbaşa əmrlərə çevrilir.

Şeir, Musiqi və Cahiliyyə

Ərəb ədəbiyyatında şeir və musiqi bir-birindən ayrılmazdır – bir növ dastandır, xalqın duyğusudur. Musiqi və şeir insanı coşquya və ya hüznə sala bilir. Məhz bu potensial səbəbindən bəzi sufi məktəblərdə, məsələn, Nəqşibəndilikdə musiqiyə qarşı ehtiyatlı münasibət olmuşdur. Onlar musiqinin insanda yanıldıcı hala səbəb ola biləcəyini düşünmüşlər.

Şeir və hekayələr insanı “tez anlamaq” hissinə sürükləyə bilər. Lakin bu, bəzən zahiri anlamadır – düşüncə və təfəkkürlə qazanılan dərin bilik deyil.

“Cahiliyyə” anlayışını da bəzən yanlış başa düşürük. Bu, sadəcə "bilik yoxluğu" deyil, "iman yoxluğu" mənasındadır. Platonun mağara bənzətməsi ilə yanaşı düşündükdə, cahillik işığın yoxluğudur, qaranlığın özündən ibarət deyil. Bədir döyüşündən sonra əsirlərə oxuma-yazma öyrətmək tapşırığı verilmişdi – bu da onu göstərir ki, məsələ bilgiylə bağlı deyildi; məsələ qəlbin vəziyyətində idi.

Müasir Dövr, Düşüncə və Tərcümə Problemləri

Bu gün bəziləri Peyğəmbərlərə verilən möcüzələrin yaşadıqları dövrün üstün sahələri ilə uyğun olduğunu deyir – Musa üçün sehr, İsa üçün tibb, Peyğəmbərimiz üçün bəlağət. Amma bu, möcüzəni sanki bir yarışmaya çevirir. Möcüzə, insanı əqli ilə təəccübləndirmək üçün deyil, ruhu ilə silkələmək üçündür.

Quran tərcümələri də yalnız dil biliyi ilə edilə bilməz. Hər bir tərcümə, istər-istəməz bir məzhəbin və ya fəlsəfi baxışın izlərini daşıyır. 

Bizdə düşüncə dünyasının problemi sadəcə tərcümə və ya ifadə tərzində deyil, daha dərindən gəlir. Osmanlıdan bu yana bilik istehsalı sahəsində ciddi çatışmazlıqlar olub. Bugünkü dünyada yeni bir İbn Rüşd, ya da İbn Ərəbi yetişməz deyə bir şey demirik, amma bu gün onların çıxa biləcəyi zəmin artıq Avropa intellektual mərkəzlərindədir təəssüf ki.

Qədər və Uşaqlıq: Bir İman Təcəllisi

Qədər inancı, sadəcə Allahın varlığına inanmaqdan ibarət deyil; əksinə, Onun həm elm, həm də iradəsinə iman etməyin zəruri bir nəticəsidir. Əgər yalnız Allahın hər şeyi bildiyinə inanmaqla kifayətlənsəydik, bəlkə də qədər inancı bu qədər dərinləşməzdi. Amma biliklə yanaşı, bir də o bilik əsasında iradə göstərən bir qüdrətə iman etdikdə, qədər inancı qaçınılmaz olur. Qədər, riyazi şəkildə isbatlana biləcək və ya tam izah edilə biləcək bir məsələ deyil – o, inanc sahəsinə aid olan bir məsələdir. Bu səbəbdəndir ki, qədər məsələsi insan zehninin tam mənasıyla həll edə biləcəyi bir problem deyil və əslində bu sahədə “həll” gözləmək də məntiqli deyil. Məsələ daha çox bir iman, bir qənaət məsələsidir. Qədər, zaman keçdikcə həyatın içində bir-bir açılan düyünlər kimidir, amma bütöv mənzərəsi tam izah edilə bilməyəcək qədər mürəkkəb və qismən müəmmalı qalır.

Uşaqlıq Dövrü və Qədərin Formalaşması ilə Bağlı Mübahisələr

Müasir dövrdə geniş yayılmış fikirlərdən biri də budur ki, insanın qədərinin təməli uşaqlıq dövründə qoyulur. Amma bu yanaşma tam doğru görünmür. Bəli, uşaqlıq dövrü reallıqdır və insanın şəxsiyyətinin formalaşmasında mühüm mərhələdir. Ancaq bu dövrü qədərin formalaşdırıcısı kimi yox, qədərin özünün təzahürü kimi görmək lazımdır. Uşaqlığın insan xarakterinə təsiri inkarolunmazdır, lakin bəzi dini cərəyanlarda və pedaqoji yanaşmalarda səsləndirilən “uşağı 6-7 yaşına qədər bizə verin, sonrası artıq dəyişməz” kimi fikirlər həm şişirdilmiş, həm də reallıqdan uzaqdır Bu tip yanaşmalar bəzən hətta kommersiya məqsədli ifadələrə çevrilə bilər.

Uşaqlara erkən yaşda hər şeyi öyrətmək və onları müəyyən qəliblərə salmaq lazım deyil. Çünki uşaqların çox şeyləri özlərinin təbii inkişaf prosesi ilə mənimsəmək potensialı var. Ata-ana rollarının həddindən artıq ideallaşdırılması da sonradan ciddi təzyiqlər və ya məsuliyyətlər doğura bilər. Daha çox, uşağın qorunduğu, amma müstəqil şəkildə formalaşmağa başladığı yaş mərhələlərinə əhəmiyyət vermək lazımdır. Böyüklərin uşağın necə oynamalı olduğuna qərar verməsi isə çox da doğru yanaşma deyil.

Sosial Mühitin və Həmyaşıdlarının Rolu

Uşağın böyümə prosesində “cəmiyyət” – yəni sosial çevrə – xüsusi önəm daşıyır. Valideynlər, hər nə qədər mühüm rol oynasalar da, uşağın dünyasında ən təsirli fiqurlardan birisi də həmyaşıdlarıdır. Xalaların, dayıların uşaqları və ya qonşuların övladları ilə yaranan təbii və qeyri-rəsmi oyun mühiti uşağın formalaşması baxımından çox təsirlidir. Bu cür oyunlar süni şəkildə qurulmuş və ya sistemləşdirilmiş oyunlardan qat-qat faydalıdır. Məsələn, kənd uşaqları şəhər uşaqları ilə müqayisədə daha erkən məsuliyyətlərlə qarşılaşdıqları üçün şəxsiyyət baxımından daha güclü inkişaf edə bilirlər. Qoyun otarmaq kimi sadə və gündəlik bir iş belə onların dünyagörüşündə iz buraxır.

Nəticə etibarilə, uşağın tərbiyəsini həddən artıq dramatikləşdirməyə və ya “zaman keçdi, fürsət əldən getdi” düşüncəsinə qapılmağa ehtiyac yoxdur. Həyatın axarı içində bir çox şey onsuz da öz yolunu tapacaq və təbii şəkildə formalaşacaqdır.

Yazaraq Düşüncə İnşası və Təhsilin Dönüşməsi

Yazmaq sadəcə düşüncəni ifadə etməyin passiv forması deyil, əksinə, düşüncənin formalaşması və bilginin gerçəyə çevrilməsi prosesidir. Bilik yazaraq mövcud olur; insan zehnindəki fərziyyələr, qərəzlər və zənlər yazı vasitəsilə aydınlığa çıxır və müəyyən bir anlayışa çevrilir. Bu baxımdan yazmaq yalnız akademik bir fəaliyyət deyil, eyni zamanda həyatda qarşılaşdığımız problemlərin həlli, sistemli düşüncə və irəliləyiş üçün əvəzsiz bir vasitədir.

Yazının Bilik Yaradılmasında Əsas Rolu

“Elm qələmlə sabit olar” deyimi də göstərir ki, həqiqi bilik yazmaqla formalaşır. Yazı yoxdursa, orada ya təxmini düşüncələr var, ya da məlumatsızlığın özü hökm sürür. Yazmağa başlamaq insanın nəyi bilmədiyini anlama prosesidir. Bir mövzu üzərində yazmaq istədikdə, təbiətən zehində suallar yaranır və həmin suallarla mətnə, qaynaqlara yaxınlaşırıq. Əks halda, oxunan hər şey sadəcə bir mətndə qalır, zehni fəallıq yaranmır. Bu səbəbdən “əvvəl oxu, sonra yaz” deyimindənsə, “əvvəl oxu, sonra yaz, sonra yenə oxu” prinsipi daha məqsədəuyğundur. Çünki yazmaq məqsədi müəyyənləşdirir, oxumağa isə məna verir. Yazı həm də bilginin hasil olunduğu bir “laboratoriyadır” – sadəcə mövcud biliklərin sərgiləndiyi bir vitrin deyil.

Təhsil Sisteminə Baxış və Yazı Bacarığının Əhəmiyyəti

Yazmaq bacarığı, xüsusilə bizim təhsil sistemimiz üçün bir “həyat-memat məsələsidir”. Orta məktəb dövründə yazmağı öyrənə bilməyən bir gəncin universitetdə ciddi mənada bilik əldə etməsi çətin olur. Çünki universitet təməli orta məktəbdə qoyulan bir mərhələyə söykənir. Məsələ təkcə test sistemi və standartlaşdırılmış qiymətləndirmə üsullarının problemli olması ilə bitmir. Yazı əsaslı öyrənmə mədəniyyəti bütün sahələrdə əsas prinsip kimi qəbul edilməlidir. Bəzən “şifahi mədəniyyət” və “söhbət mədəniyyəti” kimi anlayışlarla yazmama vərdişi əsaslandırılır, lakin bu yanaşma sadəcə yazma ehtiyacını anlamayan tənbəlliyin bir üzrüdür. Əslində “söhbət mədəniyyəti” danışmaqdan çox, ədəb, müşahidə və davranışla öyrənməni ifadə edir, sözlü ənənə isə yalnız xüsusi formalarda – məsələn, dastanlarda – daşıyıcı rolunu oynayır.

Uğur və İntellektual İnkişafda Yazının Yeri

Bir insanın iş həyatında uğurlu olması, hətta rəhbərindən gələn şifahi tapşırıqlara belə yazılı cavab verə bilməsinə, sistemli işləməsinə və qeydlərlə öz inkişafını izləməsinə bağlıdır. Qurum mədəniyyəti və institusional yaddaş da yalnız yazılı bilik və sənədləşmə ilə formalaşa bilər. Təhsildə kəmiyyətə deyil, keyfiyyətə – yəni tələbənin istənilən mövzuda ardıcıl və düşünülmüş yazı yaza bilmə qabiliyyətinə – fokuslanmaq lazımdır. Əgər bir məktəbli iki səhifəlik bir mətni sərbəst şəkildə yaza bilirsə, bu, həmin şagirdin doğru məktəbdə və düzgün müəllimlərlə işlədiyinin göstəricisidir. Əgər bir tələbənin “qələm həyatı” yalnız mesaj yazmaqdan ibarətdirsə, o zaman belə bir gəncin intellektual şəxsiyyət deyil, sadəcə “avomatik diplomlu” biri kimi yetişəcəyi artıq bəllidir.

Yazmaq və Bilginin Paylaşılması: İnsaf

Məlumatın meydana gəlməsi və yayılması ilə bağlı müzakirələrdə ünsiyyətin və qarşılıqlı təsirin nə qədər əsaslı bir yer tutduğu danılmazdır. Xüsusilə də, fikir və düşüncənin ifadəsi və paylaşılması zamanı ortaya çıxan proseslər, bilik sferasının formalaşmasında böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu nöqteyi-nəzərdən, müasir ünsiyyət nəzəriyyələri ilə müəyyən mənada əlaqələndirilə biləcək “insaf” anlayışı üzərindən, bilik paylaşımının daha dərindən izahı mümkündür.

“İnsaf” Anlayışı və “Empatiya”ya Alternativ Bir Yanaşma

“İnsaf” termini, yalnız fərdi deyil, eyni zamanda ictimai əxlaq və münasibətlər müstəvisində də ciddi əhəmiyyət daşıyan bir anlayış kimi önə çıxır. Müasir düşüncədə tez-tez istifadə edilən “empatiya” ifadəsi, ilk baxışda yaxın bir məna daşısa da, bu anlayış kifayət qədər sağlam və mənəvi zəminə söykənmir. Çünki bir insanın özünü tam şəkildə başqasının yerinə qoyması əslində mümkün deyil. Bu səbəbdən, “insaf” anlayışı daha real və praktik bir alternativ kimi dəyərləndirilə bilər. Ərəb dilindəki kökünə baxdıqda, “insaf” – “bölüşmək”, “yarısını vermək” mənasını daşıyır. Bu isə bir məsələ qarşısında məsuliyyətin və yükün bölüşülməsi deməkdir.

Bilik Mübadiləsində Üç Əsas Mərhələ

Bu yanaşma çərçivəsində, bilik paylaşımı və fikir ötürülməsi prosesində “insaf” anlayışı ilə əlaqəli olaraq üç əsas mərhələdən bəhs etmək olar:

1. Yükü Bölüşmək – Problemi Ortaya Qoymaq və Onunla İştirak Etmək
Hər hansı bir məsələni izah etmək və ya bir fikri çatdırmaq, həmişə özündə müəyyən çətinliklər və məna qatları ehtiva edir. Əgər oxucu və ya dinləyici bu çətinliyi paylaşmağa hazır deyilsə, verilən cavabın da dəyərini tam anlamayacaqdır. Problemi bölüşmək, eyni zamanda qarşı tərəfin məsələ ilə mənəvi bağ qurması və ona qarşı məsuliyyət hiss etməsi deməkdir. Bu baş vermədikdə, səylər boşa çıxır, sanki “korlar bazarında güzgü satmaq” kimi nəticəsiz bir vəziyyət yaranır.

2. Müəlliflə Oxucu Arasında Qarşılıqlı Yanaşma – Yolun Birlikdə Qət Edilməsi
Burada yalnız müəllifin deyil, oxucunun da üzərinə düşən vəzifə var. Bilik tək tərəfli ötürülən bir proses deyil; qarşılıqlı bir qarşılaşmadır. Müəllif “fil dişi qüllədən enməlidir” deyə bilməz, eyni şəkildə oxucu da qeyri-real bir səviyyəyə yüksəlməyə məcbur edilə bilməz. Çünki fikir paylaşımının məqsədi təkcə bir tərəfə fayda vermək deyil, həm də düşüncənin formalaşdığı şəxsə öz fikirlərini yenidən tanımaq imkanı qazandırmaqdır.

Bu məqamda İbn Ərəbinin təsvir etdiyi kimi, bir şeyin özünü aynada görməsi ilə öz daxilində tanıması arasında ciddi fərq vardır. Bu metafor vasitəsilə elm və düşüncənin paylaşılması prosesində yaranan yeni formalar izah oluna bilər. Yazmaq, danışmaq, ifadə etmək – bunların hər biri düşüncənin yeni bir mərhələyə keçməsi, təcəssüm etməsi deməkdir. Bu səbəbdən, müəllifin ilk qazancı oxucuya deyil, özünə yönəlir. Fikir, ifadə edildikcə formalaşır, aydınlaşır – necə ki, Memar Sinan öz istedadını Süleymaniyyə məscidini tikərək görür.

Bu qarşılıqlı yaxınlaşma bir növ aynaya baxmaq kimidir – hər iki tərəf özünü tanımaq və inkişaf etdirmək fürsəti əldə edir. Hətta dinləyicinin bir söz deməməsi belə onun zehni, marağı və baxışları ilə müəllifin fikirlərinə istiqamət verə bilər. Bu baxımdan, maraqlı bir sual və ya şübhə, danışanın düşüncəsini formalaşdırmaqda fövqəladə təsir gücünə malik ola bilər.

3. Mükafatın Paylaşılması – Cəmiyyətə Aid Bir Bərəkət
Bir fikir ifadə olunub müzakirə edildikdə və yeni bir formaya büründükdə, bu artıq yalnız müəllifin deyil, ümumi bir mükafatdır. Bu mükafatın təkcə bilik istehsal edən şəxsə deyil, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinə yayılması – “camaat bərəkəti” kimi paylaşılması vacibdir. Televiziya proqramları, kitablar, elmi müzakirələr, məruzələr – bütün bunlar bu bölüşməni mümkün edən vasitələrdir. Hər bir qarşılaşma, fikir və məlumatın yeni bir kimlik qazanmasına şərait yaradır. Müəlliflərin və düşünürlərin yazmağa bu qədər maraq göstərməsinin əsas səbəbi də məhz budur: insan öz düşüncəsini paylaşdıqca, yenidən tanıyır və özünə doğru bir səyahətə çıxır. Bu isə insafla izah edilə biləcək ən gözəl və dərin bir mənəvi qazancdır.

Dil, Düşüncə və Mədəniyyətin Dönüşməsi

Düşüncənin sərbəst inkişafı qarşısındakı ən mühüm maneələrdən biri, əslində, dilin özündən qaynaqlanır. Dil yalnız bir ünsiyyət vasitəsi deyil, eyni zamanda bir mədəniyyətin daşıyıcısı, insanın fərqində olmadan içərisinə yerləşdiyi və ya daxilinə yerləşdirildiyi bir zehniyyət sistemidir. Bizə ötürülən ifadələr, deyimlər, anlayışlar – hamısı düşüncə sərhədlərimizi müəyyənləşdirir və bir növ bizi formalaşdırır. Məsələn, “qəhvənin 40 il xətri var” kimi geniş yayılmış bir ifadə təkcə bir davranışı deyil, bütövlükdə bir münasibət formasını təsir edir. Bu baxımdan, mədəniyyətin miras kimi ötürülən elementləri içində bəzən yeni nəzərlərlə sorğulanmalı, mövqeləri dəyişdirilməli olan anlayışlar mövcuddur. Məhz buna görə də düşüncə ilə məşğul olmaq, çox vaxt dilin imkanları və çərçivələri ilə mübarizə aparmağı zəruri edir.

Dil öz dəyərini nə zaman itirir?

Bir dilin mənasını və dəyərini itirməsi, onun arxasında dayanan həyatla əlaqəsinin qırıldığı zaman baş verir. Əgər artıq o dildə yuxu görülmür, düşüncə istehsal olunmur, ədəbiyyat yaranmırsa – həmin dil tədricən solğunlaşır. Müasir dünyanın gələcəklə bağlı narahatlıqlarını nəzərə alaraq qeyd etmək olar ki, tarix boyunca mövcud olmuş canlı növlərin təqribən 99 faizi artıq yoxdur. Eyni aqibətə mədəniyyətlər, dillər, dinlər və düşüncə sistemləri də məruz qalmışdır. Tarixin bizə ötürülməsi isə, sanki deşik bir qabla su daşımağa bənzəyir – yol boyu çox şey itir, yalnız bir hissəsi gələcək nəsillərə çata bilir.

Dilin və düşüncənin qorunması

Bu itkinin qarşısını almağın yolu, dilimizə, düşüncə sistemimizə və mənəvi dünyamıza sahib çıxmaqdan keçir. Bu istiqamətdə hər bir fərd məsuliyyət daşıyır. Əsərlərin tərcümə olunması, xüsusilə böyük klassiklərin doğma dilə qazandırılması bu baxımdan olduqca dəyərlidir. Düşüncəyə sərf olunan hər zəhmət, nəticə etibarilə dili də yaşadır. Çünki dil və düşüncə qarşılıqlı şəkildə bir-birini qidalandırır.