Etiqadi İstiqamət və Sünnənin Rəhbərliyi

İslam düşüncə ənənəsində inanc sadəcə müəyyən məlumatları öyrənməkdən ibarət deyil. Etiqad insanın həyatına istiqamət verən, onu qarışıqlıq içində doğru yolda saxlayan əsas dayaqlardan biridir. Bu baxımdan İslamda etiqadın əsası, şübhəsiz ki, Qurani-Kərim və Sünnədir. Ancaq tarixə baxdıqda görürük ki, yalnız “Qurana əsaslanıram” və ya “mənim ölçüm sadəcə mətnlərdir” demək insanı avtomatik olaraq doğru nəticəyə aparmır. Çünki əsas məsələ təkcə mətnin mövcud olması deyil, həmin mətnin hansı üsulla və hansı anlayış çərçivəsində başa düşülməsidir.

İslam elmlərində əsrlər boyu formalaşmış bir anlama ənənəsinin olmasının səbəbi də məhz budur. Qurani-Kərim və Sünnəni anlamaqda Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) təlimi, səhabələrin dini necə başa düşdüyü və sonrakı alimlərin formalaşdırdığı elmi üsul böyük əhəmiyyət daşıyır. İstiqaməti qorumaq şəxsi və subyektiv yozumların içində itib-batmaq deyil, nəbəvi mirasın davamlılığına bağlı qalmaq deməkdir.

İstiqamətin əsas mərhələləri

Doğru etiqad xəttini qorumaq üçün dini mətnlərə təsadüfi və metodsuz yanaşmaq kifayət etmir. İslam alimlərinin əsrlər boyu izlədiyi müəyyən bir ardıcıllıq vardır.

Birinci və əsas mənbə Qurani-Kərimdir. Vəhyin əsası və etiqadın ilkin qaynağı odur. İkinci mənbə Sünnədir. Çünki Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) Qurani-Kərimin necə başa düşülməli və necə həyata keçirilməli olduğunu həm sözü, həm də əməli ilə göstərmişdir. Bundan sonra səhabələrin anlayışı gəlir. Onlar dini birbaşa Allah Rəsulundan (sav) öyrənmiş, onun tətbiqini görmüş və sonrakı nəsillərə ötürmüş ilk nəsildir. Səhabələrdən sonra tabiin və təbəi-tabiin nəsilləri gəlir. Bu nəsillər səhabələrdən gələn dini anlayışı qoruyaraq sistemləşdirmişlər. Hədislərdə təriflənən “xeyrul-qurun”, yəni ən xeyirli nəsillər anlayışı da bu nəsillərlə əlaqələndirilir. Sonrakı mərhələdə isə məzhəb imamları və böyük müctəhidlər dayanır. Onlar zahirən bir-birinə zidd görünə bilən dəlilləri müqayisə etmiş, ümumi prinsiplər yaratmış və dini hökmlərin sistemli şəkildə anlaşılması üçün ciddi bir metodologiya formalaşdırmışlar.

Həqiqətə çatmaqda elmi ardıcıllıq

İslam düşüncəsində bir məsələni həll etmək sadəcə şəxsi düşüncə və fərdi zəka ilə nəticə çıxarmaq mənasına gəlmir. Əksinə, burada müəyyən elmi ardıcıllıq mövcuddur.

Məsələn, Qurani-Kərimdə müxtəlif cür anlaşılması mümkün olan bir ifadə ilə qarşılaşdıqda onun izahı üçün ilk növbədə Sünnəyə baxılır. Sünnədə məsələ ilə bağlı müxtəlif rəvayətlər və ya tətbiq fərqləri varsa, səhabələrin həmin məsələni necə anladığı araşdırılır. Səhabələrdən açıq bir mövqe gəlmədikdə və ya onlar arasında ixtilaf olduqda isə sonrakı alimlərin və müctəhid imamların üsuluna müraciət edilir.

İmam Əbu Hənifəyə aid edilən məşhur yanaşmada bu prinsip çox aydın görünür. O, bir məsələni həll edərkən əvvəlcə Qurana, orada açıq hökm tapa bilmədikdə Sünnəyə, daha sonra isə səhabələrin görüşlərinə müraciət etdiyini bildirir. Səhabələrin bir məsələdə ittifaq etdiyi mövzudan kənara çıxmamağı da özünə prinsip qəbul etmişdir.

Burada xüsusilə diqqətimizi çəkən bir məqam var: səhabələr arasında iki fərqli görüş varsa, İmam Əbu Hənifə bu görüşlərdən birini seçə bilərdi, amma tamamilə yeni və onların heç birində olmayan üçüncü bir görüş ortaya çıxarmağa ehtiyatla yanaşardı. Bu yanaşmanın əsas hikməti insanın öz ağlını və şəxsi qənaətini dini ənənənin üzərinə çıxarmamasıdır.

Xaricilər nümunəsi və Qurani-Kərimin yanlış anlaşılması

Tarix bizə göstərir ki, sadəcə “Qurana əsaslanıram” demək insanın mütləq doğru yolda olduğunu göstərmir. Bunun ən açıq nümunələrindən biri Xaricilərdir. Onlar Qurani-Kərimdəki “Hökm yalnız Allaha məxsusdur” mənasındakı ifadəni əsas götürərək Hz. Əlini (r.a) belə ağır şəkildə ittiham etmişdilər. Hz. Əlinin insanlar arasında hakim təyin etməsini Allahın hökmünə şərik qoşmaq kimi qiymətləndirirdilər. Halbuki bu, ayənin məna və tətbiq çərçivəsinin yanlış anlaşılması idi. Rəvayətlərdə Hz. Əlinin İbn Abbası (r.a) Xaricilərlə danışmağa göndərərkən onlarla təkcə ayələrin zahiri üzərindən deyil, Sünnə və tətbiq üzərindən müzakirə etməyi tövsiyə etdiyi bildirilir. Bunun səbəbi Qurani-Kərimdəki bəzi ifadələrin müxtəlif mənalara və yozumlara açıq ola bilməsidir. Bu hadisədən çıxardığımız nəticə budur ki, Qurani-Kərimi Sünnədən və səhabələrin dini anlayışından tamamilə ayıraraq oxumaq ciddi yanlışlıqlara səbəb ola bilər. İnsan çox səmimi niyyətli olsa belə, düzgün metod olmadan səhv nəticəyə çata bilər.

Sünnənin dini həyatda yeri

Qurani-Kərim Peyğəmbərin (s.ə.s.) dini hökmlərdəki mövqeyini açıq şəkildə müəyyən edir. Bunun ən mühüm nümunələrindən biri Nisa surəsinin 65-ci ayəsidir. Ayənin mənasında bildirilir ki, insanlar aralarında yaranan ixtilaflarda Peyğəmbəri hakim qəbul etmədikcə, onun verdiyi hökm qarşısında daxillərində narahatlıq hiss etmədən tam təslim olmadıqca həqiqi iman kamilliyinə çatmış sayılmazlar. Bu ayədə diqqətimizi çəkən bir neçə mühüm məqam var.

Birincisi, Allah Təala məsələni xüsusi bir and ilə vurğulayır. Bu da mövzunun nə qədər mühüm olduğunu göstərir.

İkincisi, ayədə yalnız Qurani-Kərimə müraciətdən deyil, birbaşa Peyğəmbərin (s.ə.s.) hökmünün qəbul edilməsindən danışılır. Bu isə Sünnənin dini həyatda ayrıca və bağlayıcı bir mövqeyə sahib olduğunu göstərir.

Üçüncüsü, sadəcə zahirdə hökmü qəbul etmək kifayət hesab edilmir. İnsanın daxilində də Allah Rəsulunun hökmünə qarşı etiraz və narazılıq daşımaması tələb olunur.

Dördüncüsü isə tam təslimiyyətdir. Yəni iman yalnız nəzəri qəbul deyil, həm də Allahın və Rəsulunun hökmünə könüllü şəkildə boyun əyməkdir.

Bu prinsip yalnız səhabələr dövrünə aid deyil. Peyğəmbərin Sünnəsinə bağlılıq bütün müsəlmanlar üçün davam edən bir məsuliyyətdir.

İctihad və üsulun qorunması

Müasir dövrdə tez-tez “yeni ictihad” ifadəsini eşidirik. Əlbəttə, yeni məsələlər ortaya çıxa bilər və İslam hüququnun bu məsələlərə cavab verməsi lazımdır. Ancaq ictihad çox ağır elmi məsuliyyətdir və hər kəsin sadəcə şəxsi düşüncəsinə əsasən edə biləcəyi bir fəaliyyət deyil. Keçmiş alimlər ictihada çox böyük məsuliyyət hissi ilə yanaşıblar. Çünki verilən hökm yalnız dünyəvi bir fikir deyil, Allahın dini haqqında danışmaq deməkdir. Buna görə İslam elmlərində üsulül-fiqh formalaşmışdır. Üsulül-fiqh dəlillərdən hökm çıxarmağın metodunu müəyyən edir. Bununla yanaşı, zamanla “qəvaid-i külliyyə”, yəni ümumi fiqh prinsipləri də sistemləşdirilmişdir. Bu məsələdə Məcəllə-i Əhkam-i Ədliyyə xüsusilə diqqətəlayiq nümunədir. Osmanlı dövründə hazırlanmış Məcəllə İslam hüququnun əsas prinsiplərini sistemli hüquqi forma daxilində təqdim etmişdir. Məcəllənin əvvəlində yer alan 99 ümumi qayda əsrlər ərzində müxtəlif fiqh məsələlərindən çıxarılan prinsiplərin xülasəsi kimi qəbul edilir. Burada mühüm olan məsələ budur ki, İslam hüquq ənənəsi donmuş və hərəkətsiz bir sistem deyil. Əksinə, onun daxilində yeni məsələləri qiymətləndirmək üçün geniş və inkişaf etmiş metodoloji imkanlar mövcuddur. Buna görə məzhəbləri və klassik üsulu nəzərə almadan, yalnız şəxsi düşüncə ilə “yeni ictihad” ortaya qoymaq doğru yanaşma hesab edilə bilməz.

Müasir dövrdə dini anlayışların dəyişdirilməsi

Müasir dövrdə qarşılaşdığımız problemlərdən biri də dini terminlərin klassik mənalarından uzaqlaşdırılmasıdır. Bəzi modernist yanaşmalarda Qurani-Kərimdə və İslam ənənəsində əsrlər boyu müəyyən bir mənada başa düşülən anlayışlara tamamilə başqa mənalar verilir. Məsələn, “salat” sözünün İslamın bütün elmi və əməli ənənəsində namaz mənasında qəbul edilməsinə baxmayaraq, bəzi müasir yanaşmalarda bu söz namazdan tamamilə uzaq mənalarla izah edilməyə çalışılır. Bəqərə surəsindəki “səbir və namazla yardım istəyin” məzmunundakı ayəni “dirənərək və dik duraraq yardım istəyin” şəklində təqdim etmək bunun nümunələrindən biridir. Belə yanaşmalarda əsas problem yalnız bir sözün tərcüməsi deyil. Əsl problem odur ki, Qurani-Kərimin nazil olduğu dil, Peyğəmbərin (sav) tətbiqi, səhabələrin anlayışı və əsrlərlə davam edən İslam elmi ənənəsi bir kənara qoyulur və mətn müasir şəxsi düşüncəyə uyğunlaşdırılır. Bu yanaşma çox təhlükəlidir. Çünki bu metod qəbul edildikdə dinin əsas anlayışlarının hər biri zamanla şəxsi düşüncələrə uyğun şəkildə dəyişdirilə bilər.

Müasir dövrdə etiqadı qorumaq

Yaşadığımız dövrdə insanın etiqadını qoruması daha çox şüurlu yanaşma tələb edir. Çünki bu gün qarşılaşdığımız şübhələr və ideoloji təsirlər əvvəlki dövrlərdən müəyyən mənada fərqlənir. Bunlardan biri elmin özündən deyil, “scientism”, yəni elmi yeganə həqiqət meyarına çevirən ideoloji yanaşmadan qaynaqlanır. Elmi nəzəriyyələrlə dini həqiqətlər arasındakı münasibət müzakirə edilərkən çox ehtiyatlı olmaq lazımdır. Xüsusilə insanın yaradılışı, Hz. Adəmin (ə.s) varlığı və peyğəmbərliyi kimi etiqadi məsələlər yalnız materialist fəlsəfənin ölçüləri ilə qiymətləndirilə bilməz. Digər təhlükə isə dini düşüncədə ifrat məzhəbçilik və parçalanmadır. Əsrlər boyu müsəlman cəmiyyətlərində Maturidi və Əşari etiqad məktəbləri, fiqhdə isə Hənəfi, Şafii və digər mötəbər məzhəblər mühüm bir elmi davamlılıq yaratmışdır. Bunu sadəcə “məzhəbçilik” kimi deyil, əksinə, dini anlayışın sistemli və nəzarətli şəkildə nəsildən-nəslə ötürülməsi kimi görmək lazımdır. Burada insanın öz elmi səviyyəsini bilməsi də vacibdir. Hər insanın məlumatı qəbul etmək və onu düzgün qiymətləndirmək imkanları eyni deyil. İnsanın ehtiyacından artıq mübahisəli, fəlsəfi və şübhəli mövzuların içinə girməsi bəzən faydadan daha çox zərər verə bilər. Bu səbəbdən əvvəlcə möhkəm etiqad, düzgün ibadət, əxlaq və gündəlik dini həyat üçün lazım olan biliklər öyrənilməlidir. Etibarlı elmihal kitabları bu baxımdan çox böyük əhəmiyyət daşıyır. Ömər Nəsuhi Bilmənin əsərləri buna nümunə göstərilə bilər. Etiqadı qorumaq üçün həm sözlü, həm də əməli dua lazımdır. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) “Ey qəlbləri çevirən Allah, qəlbimi dinin üzərində sabit et” məzmunundakı duasını etmək sözlü duadır. Bununla yanaşı, Əhl-i Sünnə alimlərinin əsrlər boyu formalaşdırdığı etiqad elmini öyrənmək isə bir növ əməli dua və tədbirdir.

Nəticə: Ədəb, Sünnə və fərzlər

Dini həyatı bir-birini qoruyan halqalar kimi düşünmək mümkündür. Bu məsələdə çox gözəl bir ifadə var: “Fərzləri sünnələr, sünnələri isə ədəblər qoruyur.” Bu ifadə dini həyatdakı tədrici zəifləməni çox gözəl izah edir. İnsan əvvəlcə ədəblərə əhəmiyyət verməməyə başlayır. Ədəb zəiflədikcə sünnələr də tədricən həyatından çıxır. Sünnələr zəiflədikdən sonra isə fərzlərin qorunması daha da çətinləşir. Buna görə istiqaməti qorumaq yalnız böyük etiqadi məsələlərdə doğru mövqedə olmaqdan ibarət deyil. Gündəlik həyatdakı ədəb, ibadət, Sünnəyə bağlılıq və Allahla münasibət də bu istiqamətin bir hissəsidir. Əsas məqsədimiz Allahın bizə bəxş etdiyi hidayəti qorumaq və doğru yoldan ayrılmamaq olmalıdır. Qurani-Kərimdə də möminlərin belə dua etdiyi bildirilir:

“Ey Rəbbimiz! Bizi doğru yola yönəltdikdən sonra qəlblərimizi əyriltmə və bizə Öz tərəfindən mərhəmət bəxş et. Həqiqətən, Sən çox bəxş edənsən.” (Ali-İmran, 3:8)

Allah bizləri həm etiqadda, həm əməldə, həm də əxlaqda doğru istiqamət üzərində sabit etsin. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) Sünnəsinə, səhabələrin anlayışına və əsrlər boyu formalaşmış mötəbər İslam elmi ənənəsinə bağlı qalmağı bizə nəsib etsin.

Amin.

Müasir Dövrdə İnanc Məsələləri və Etiqad Şüuru

İslam düşüncəsində etiqad insanın dini həyatının əsasını təşkil edən ən mühüm məsələlərdən biridir. “Etiqad” sözü etimoloji baxımdan “əqd”, yəni bağlamaq, düyün vurmaq mənasını verən kökdən yaranmışdır. Buradakı məna sadəcə hansısa fikri doğru hesab etmək deyil. Etiqad insanın qəlbinin əqli və nəqli dəlillərlə müəyyən bir həqiqətə möhkəm şəkildə bağlanmasıdır. Başqa sözlə, insanın inancı xarici təsirlərlə asanlıqla dəyişməyəcək qədər möhkəm olmalıdır. Bu mənanı daha yaxşı ifadə edən qədim ərəb dilində maraqlı bir anlayış da vardır. Cahiliyyə dövründə bəzi insanlar şərəflərinin tapdalandığını düşündükdə evlərinə qapanar, qapını elə bağlayardılar ki, artıq çölə çıxmaz və hətta aclıqdan ölərdilər. Bu vəziyyəti ifadə etmək üçün işlədilən söz (ittəfəədə) insanın özünü bir növ tamamilə bağlamasını göstərirdi. Etiqadda da buna bənzər şəkildə qəlbin və zehnin müəyyən bir həqiqətə qəti şəkildə bağlanması nəzərdə tutulur.

İslam ənənəsində inanc məsələsi müxtəlif mərtəbələrdə nəzərdən keçirilir. Etiqad ümumi inanc çərçivəsini müəyyən edir, iman isə bu həqiqətlərin qəlblə təsdiq edilməsini ifadə edir. Bundan daha yüksək səviyyədə isə yəqin anlayışı dayanır. Yəqin insanın inandığı həqiqət barədə şübhədən uzaq, dərin və möhkəm bir şüura sahib olmasıdır və onun da öz daxilində müxtəlif dərəcələri vardır.

Əsas iman prinsipləri və məzhəblər arasındakı ixtilaflar

“Aməntü”də ifadə olunan altı iman əsası İslam etiqadının əsas sütunlarıdır. Allaha, mələklərə, kitablara, peyğəmbərlərə, axirət gününə və qədərə iman dinin qəti dəlillərlə sabit olan əsas məsələləridir. Buna görə də bu əsaslar adi fikir ayrılıqlarının mövzusu hesab edilmir. Bununla yanaşı, etiqadın bəzi ikinci dərəcəli məsələlərində alimlər arasında müxtəlif yanaşmalar meydana çıxmışdır. Əşarilik və Maturidilik arasındakı bəzi fərqlər buna nümunədir. Bu ixtilaflar İslamın əsas iman prinsiplərində deyil, həmin prinsiplərin bəzi təfərrüatlarının izahında ortaya çıxır.

Məsələn, Maturidi alimləri qadınlardan peyğəmbər göndərilmədiyini müdafiə etmişlər. Əşari ənənəsində isə bəzi alimlər, xüsusilə Hz. Məryəmin (r.a) vəziyyətini nəzərə alaraq, qadın peyğəmbərliyinin mümkün ola biləcəyini qəbul etmişlər. İradə məsələsində də müəyyən fərqli izahlar mövcuddur. Maturidilər insandakı iradəni ümumi bir iradə kimi qiymətləndirərək onun həm xeyrə, həm də şərə yönələ biləcəyini bildirirlər. Əşari düşüncəsində isə məsələ fərqli termin və kateqoriyalar vasitəsilə izah edilmişdir.

Burada əsas məsələ ondan ibarətdir ki, İslamın təməl prinsipləri ilə alimlərin təfərrüatlarda apardıqları müzakirələri bir-birindən ayırmaq lazımdır.

Müasir dövrdə dini bilik və avtoritet problemi

Klassik İslam cəmiyyətində dini bilik baxımından insanlar arasında müəyyən bir bölgü mövcud idi. Dini elmlərlə peşəkar şəkildə məşğul olmayan geniş xalq kütləsi “avam”, dəlilləri, üsulu və dini elmlərin terminologiyasını bilən alimlər isə “həvas” kimi qiymətləndirilirdi. Avamdan gözlənilən şey hər bir mürəkkəb etiqadi məsələnin dəlillərini öyrənmək deyildi. Onların əsas vəzifəsi elmihal səviyyəsində lazım olan dini məlumatları bilmək və icmali, yəni ümumi və möhkəm bir imana sahib olmaq idi. Müasir dövrdə isə bu tarazlığın ciddi şəkildə pozulduğunu görürük. Xüsusilə sosial medianın təsiri ilə dini elmlərin metodologiyasını, kəlam terminologiyasını və dəlilləndirmə üsullarını bilməyən insanlar ən mürəkkəb etiqadi mövzular haqqında çox rahat şəkildə hökm verə bilirlər. Maraqlıdır ki, tibb, mühəndislik və ya hüquq kimi sahələrdə danışan şəxsdən mütəxəssis olması tələb edilir. Heç kim tibbi biliyi olmayan birinin cərrahiyyə haqqında hökm verməsini normal qəbul etmir. Ancaq din məsələsinə gəldikdə bəzən hər kəsin heç bir elmi hazırlığı olmadan ən mürəkkəb məsələlərdə fikir söyləməsi adi hal kimi qəbul edilir. Müasir dövrün dini düşüncə baxımından əsas problemlərindən biri də budur.

Elmin mütləqləşdirilməsi və möcüzələrin rasionallaşdırılması

Müasir insanın qarşılaşdığı mühüm problemlərdən biri də elmin öz sərhədlərindən çıxarılaraq bütün həqiqətin yeganə ölçüsünə çevrilməsidir. Əlbəttə, elm insan həyatında çox mühüm yer tutur. Problem elmdə deyil, elmin cavab verə bilmədiyi metafizik məsələlər haqqında da son hökm sahibi kimi qəbul edilməsindədir. Belə bir yanaşma meydana gəldikdə din sanki elmin qarşısında imtahan verməli olur. Dini bir məsələ mövcud elmi nəzəriyyələrlə uyğun gəlirsə qəbul edilir, uyğun gəlmədiyi düşünülürsə ya rədd edilir, ya da məcburi şəkildə başqa mənalara yozulur.

Bu yanaşma xüsusilə möcüzələr məsələsində özünü göstərir. Bəzi insanlar metafizik hadisələri olduğu kimi qəbul etmək əvəzinə onları tamamilə psixoloji və ya simvolik anlayışlara çevirməyə çalışırlar. Məsələn, mələkləri sadəcə insanın yaxşı hissləri, cin və şeytanı isə pis meylləri kimi izah etmək buna nümunədir. Halbuki İslam mənbələrində bu varlıqlar insan psixologiyasının metaforası kimi deyil, real metafizik varlıqlar kimi təqdim edilir. Eyni münasibət İsra və Merac kimi möcüzələrə də tətbiq edilir. Hadisəni qəbul etməkdə çətinlik çəkən bəzi müasir yanaşmalar onu yalnız simvolik və ya mənəvi təcrübə kimi izah etməyə çalışırlar. Bunun arxasında çox vaxt möcüzəni dini mənbələrin öz məntiqi ilə deyil, müasir elmi dünyagörüşünün sərhədləri daxilində qəbul etdirmək arzusu dayanır.

“Tərəqqi” anlayışı və müasirliyin ölçü kimi qəbul edilməsi

Müasir dünyadakı din anlayışını başa düşmək üçün Qərbin tarixi təcrübəsini də nəzərə almaq lazımdır. Avropada Katolik kilsəsinin uzun müddət davam edən siyasi və dini hakimiyyətinə qarşı əvvəlcə Protestantlıq, daha sonra isə Maarifçilik hərəkatı meydana çıxdı. Zamanla dinin ictimai həyatda tutduğu mövqe zəiflədi və sekulyar dünya görüşü gücləndi.

İslam dünyasının problemlərindən biri isə Qərbin öz tarixi şəraitində yaranan din–elm qarşıdurmasını olduğu kimi öz üzərinə götürməsi oldu. Halbuki İslam tarixində din ilə elmin münasibəti Qərbdəki kilsə–elm münasibəti ilə eyni şəkildə inkişaf etməmişdir. XIX və XX əsrlərdə İslam dünyasında “İslam tərəqqiyə mane olurmu?” kimi suallar geniş müzakirə edilməyə başladı. Bir çox müsəlman ziyalı bu suala “Xeyr, İslam tərəqqiyə mane olmur” şəklində cavab verməyə çalışdı. Ancaq burada daha əsas bir məsələ nəzərdən qaçırıldı: tərəqqi dediyimiz şey nədir və onun ölçüsünü kim müəyyən edir? Dini müasir tərəqqi anlayışına uyğunlaşdırmaq əvəzinə, həmin tərəqqi modelinin insan fitrətinə və İslamın dəyərlərinə uyğun olub-olmadığını da soruşmaq lazımdır.

Müasir həyat insana böyük sürət, rahatlıq və texnoloji imkanlar gətirib. Ancaq bunun əvəzində təbiətin dağıdılması, insan münasibətlərinin zəifləməsi, ailə bağlarının dəyişməsi, istehlakçılığın artması və insanın daim daha çox istehsal və istehlaka məcbur edilməsi kimi problemlər də meydana çıxıb. Buna görə də hər texnoloji və iqtisadi inkişafı avtomatik olaraq həqiqi tərəqqi hesab etmək doğru deyil.

İman, əməl və əxlaq

İslam insan həyatını bütöv şəkildə qiymətləndirir. Bu baxımdan dini həyatın etiqad, əməl və əxlaq kimi bir-birini tamamlayan tərəfləri vardır. Maturidi kəlam məktəbinə görə əməl imanın mahiyyətindən bir hissə deyil. Yəni bir müsəlmanın günah etməsi və ya dini əmrlərdən bəzilərini yerinə yetirməməsi onu avtomatik şəkildə iman dairəsindən çıxarmır. Böyük günah işləyən şəxs günahkar olur, lakin sırf həmin günaha görə kafir sayılmır. Tarixdə bunun əksini müdafiə edən bəzi ifrat cərəyanlar da olmuşdur. Onlar əməli birbaşa imanın tərkib hissəsi hesab etmiş və böyük günah işləyən şəxsin imanını itirdiyini söyləmişlər. Bununla belə, “əməl imanın bir hissəsi deyil” ifadəsini əməlin əhəmiyyətsiz olması kimi başa düşmək olmaz. Əksinə, əməl insanın imanını qoruyur, qidalandırır və onun yəqinini dərinləşdirir. İmanda baş verən dəyişiklik burada say və miqdar baxımından deyil, daha çox keyfiyyət və dərinlik baxımından başa düşülə bilər.

Bütün bunlarla yanaşı, müsəlman şəxsiyyətinin əsas dayaqlarından biri də əxlaqdır. İslam əxlaqında insan yalnız cəmiyyətin görüb-görməməsinə görə davranmır. Onun davranışlarının arxasında Allah qarşısında məsuliyyət hissi dayanır. İnsan heç kim görmədiyi halda da halal-haram sərhədlərini qorumağa çalışır. Məhz burada İslamın dəyər anlayışı ilə yalnız mənfəət və faydanı əsas götürən düşüncə arasında ciddi fərq ortaya çıxır. İslamda iqtisadi qazanc və maddi inkişaf məqsəd deyil; onlar daha böyük əxlaqi və mənəvi prinsiplərə tabe olmalıdır.

Nəticə olaraq, müasir dövrdə sağlam etiqad şüurunu qorumaq üçün həm İslamın əsas inanc prinsiplərini düzgün öyrənmək, həm də müasir dünyanın bizə təqdim etdiyi anlayışları sorğulamadan qəbul etməmək lazımdır. Elm, texnologiya və inkişaf mühüm vasitələrdir, lakin insanın həqiqət, əxlaq və fitrət anlayışının yerini tuta bilməz. Müsəlman üçün əsas məsələ dövrün düşüncəsinə uyğun bir din qurmaq deyil, yaşadığı dövrü öz iman və dəyər ölçüləri əsasında düzgün qiymətləndirə bilməkdir.

Qəlbin Əməli ilə Sekulyarlaşmağa Qarşı Duruş

Elmihalın qəlbi və niyyətin mahiyyəti

İslamın insana baxışında qəlb xüsusi və mərkəzi mövqeyə malikdir. Bu, yalnız insan bədənindəki maddi qəlbə deyil, onun mənəvi varlığının mərkəzi hesab edilən qəlbə də aiddir. Alimlər maddi qəlblə mənəvi qəlb arasında müəyyən bir əlaqənin olduğunu bildirmişlər. Qəlbin sağlamlığı insanın bütün həyatına təsir etdiyi kimi, onun mənəvi vəziyyəti də davranışlarına və əməllərinə istiqamət verir. İnsanı sadəcə düşünən və danışan bir canlı olmaqdan çıxarıb Allah qarşısında məsuliyyət daşıyan bir varlığa çevirən əsas xüsusiyyət onun mənəvi tərəfidir. Bu mənəvi aləmin mərkəzində isə qəlb dayanır. Müasir həyat insanın mənəviyyatla əlaqəsini zəiflətməyə çalışsa da, müsəlmanın əsas vəzifəsi günün hər anında qəlbini Allahla bağlılıq və qulluq şüuru içərisində qorumaqdır. Bu nöqtədə niyyət qəlbin ən mühüm əməllərindən biri kimi qarşımıza çıxır. Niyyət yalnız dillə deyilən müəyyən sözlərdən ibarət deyil. Onun həqiqi yeri qəlbdir. İnsan bir işi yerinə yetirərkən onun zahiri görünüşündən daha çox, daxilində daşıdığı məqsəd və niyyət əhəmiyyətlidir. İslam hüququnda da əməllərin və müqavilələrin qiymətləndirilməsi zamanı sözlərin zahirindən çox, onların arxasındakı həqiqi məqsəd və məna əsas götürülür.

Adətdən ibadətə: niyyətin dəyişdirici gücü

Niyyətin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri adi və gündəlik bir işi ibadətə çevirə bilməsidir. Məsələn, bir insan həyat yoldaşına verdiyi bir tikəni belə Allahın razılığını qazanmaq niyyəti ilə etdikdə savab əldə edə bilər. Deməli, ibadət yalnız namaz, oruc və digər xüsusi əməllərlə məhdudlaşmır. Hz. Əlidən (r.a) nəql edilən “Biz günümüzün hamısını ibadətlə keçiririk” ifadəsinin mənası da bununla bağlıdır. Yemək, içmək, işləmək və yatmaq kimi gündəlik fəaliyyətlər Allahın razılığı və qulluq şüuru ilə həyata keçirildikdə ibadət dəyəri qazana bilər. Məsələn, bir müsəlman yatarkən “Dincəlim ki, sabah Allahın əmrlərini daha yaxşı yerinə yetirim və üzərimdəki vəzifələri layiqincə icra edim” deyə niyyət edərsə, onun yuxusu belə savaba çevrilə bilər. Eyni şəkildə insan bədənini qorumaq, sağlam olmaq və ibadətlərini daha gözəl yerinə yetirmək niyyəti ilə yemək yeyərsə, bu adi əməl də ibadət hökmü qazana bilər. Lakin niyyət olmadıqda əməllər yalnız mexaniki hərəkətlərə çevrilir. Məsələn, insan orucu Allah üçün deyil, sadəcə arıqlamaq məqsədilə tutarsa, bu əməl pəhriz xüsusiyyəti daşıyar. İbadəti ibadət edən əsas amillərdən biri məhz niyyətdir. Buna görə də hədislərdə möminin niyyətinin onun əməlindən daha xeyirli olduğu bildirilmişdir.

Allahdan razı olmaq

Qurani-Kərimdə Allahın bəzi qullarından razı olduğu və onların da Allahdan razı qaldıqları bildirilir. Bu hal qulluğun ən yüksək mərtəbələrindən birini ifadə edir. Allahın insandan razı qalmasına aparan yol insanın da Allahı öz Rəbbi olaraq qəbul etməsindən və Ondan razı qalmasından keçir. Allahdan razı olmaq Onun əmr və qadağalarını səmimiyyətlə qəbul etmək, İslamın hökmlərinə qarşı etiraz etməmək və Hz. Peyğəmbəri (sav) özünə nümunə götürmək deməkdir. Müsəlman dini yalnız öz nəfsinə uyğun gələn tərəfləri ilə deyil, bütöv şəkildə qəbul etməlidir. Allahın hökmü qarşısında təslimiyyət göstərmək həqiqi imanın əsas əlamətlərindəndir. İnsanın qarşılaşdığı çətinliklərə münasibəti də Allahdan razı olmağın bir hissəsidir. Həyatda sağlamlıq da, xəstəlik də, zənginlik də, yoxsulluq da bir imtahandır. İnsan başına gələn hər hadisənin səbəbini düzgün qiymətləndirməlidir. Əgər yaşanan çətinlik onun öz səhlənkarlığından və ya yanlış davranışından qaynaqlanmırsa, bunu bir imtahan olaraq qəbul etməli və Allaha təslimiyyət göstərməlidir. Bu təslimiyyət heç bir tədbir görməmək demək deyil. İnsan xəstələndikdə müalicə olunmalı, çətinliyə düşdükdə çıxış yolu axtarmalıdır. Lakin bütün tədbirlərlə yanaşı, nəticənin Allahın iradəsində olduğunu bilməli və qəlbində narazılığa yer verməməlidir.

Dünyəviləşməyə qarşı əmanət şüuru

Müasir dövrdə dünyəviləşmə insan həyatının demək olar ki, bütün sahələrinə təsir edir. Bu təsirdən özünü dindar hesab edən insanlar belə tamamilə qoruna bilmirlər. İnsan getdikcə dünyaya yalnız maddi mənfəət əldə etmək vasitəsi kimi baxmağa başlayır. Təbiət, heyvanlar, zaman və hətta insanın özü belə istifadə ediləcək bir əşya kimi qiymətləndirilir. Halbuki müsəlmanın dünyaya baxışı əmanət düşüncəsinə əsaslanır. İnsan ətrafındakı təbiətin, sahib olduğu malın, ailəsinin, sağlamlığının və hətta öz həyatının ona Allah tərəfindən əmanət verildiyini bilməlidir. Buna görə də insan öz bədəni və həyatı üzərində mütləq sahiblik haqqına malik deyil. İslamda intiharın və insan həyatını qəsdən sona çatdırmağın qadağan olunmasının səbəblərindən biri də budur. Müsəlman əsl mülk sahibinin Allah olduğunu qəbul edir. Keçmişdə bəzi binaların üzərində yazılan “Mülk Allahındır” ifadəsi də bunu göstərirdi. Bu söz insanın heç bir şeyə həqiqi mənada sahib olmadığını, sadəcə ona verilən nemətlərin qoruyucusu və əmanətçisi olduğunu xatırladırdı. Əmanət şüuru yalnız şəxsi həyata aid deyil. Bu düşüncə ailə münasibətlərindən iş həyatına, təbiətin qorunmasından heyvanlara münasibətə qədər həyatın bütün sahələrini əhatə edir. İnsan işlədiyi yerdə, ailəsində və cəmiyyət içərisində üzərinə düşən məsuliyyətləri əmanət şüuru ilə yerinə yetirməlidir. Çünki müsəlmanın həyatı yalnız fərdi ibadətlərdən ibarət deyil; onun insanlarla, ətraf mühitlə və digər canlılarla münasibəti də dini məsuliyyət daşıyır.

Nəticə: elmihalı yenidən öyrənmək

Müasir dövrdə dünyəviləşmənin təsiri altında yaşayan müsəlmanın öz dini biliklərini yenidən nəzərdən keçirməsinə böyük ehtiyac vardır. Bəzən insan bildiyini düşündüyü məsələlərdə belə yanlış və ya natamam anlayışlara sahib ola bilər. Buna görə də elmihalı və fiqhi sanki əvvəldən başlayırmış kimi yenidən öyrənmək lazımdır. Elmihal yalnız namazın, orucun və digər ibadətlərin hökmlərini öyrənməkdən ibarət deyil. O, insanın bütün həyatını Allahın razılığına uyğun şəkildə necə yaşamalı olduğunu göstərən bir yol xəritəsidir. İnsanın inancı, niyyəti, ailə münasibətləri, qazancı, ticarəti, ətraf mühitə münasibəti və gündəlik davranışları bu anlayışın daxilindədir. Qəlbin əməllərini, xüsusilə iman, təsdiq, ixlas və niyyəti həyatın mərkəzinə yerləşdirmək vacibdir. İnsan hər işində Allahın razılığını əsas götürməli, sahib olduğu hər şeyə əmanət kimi yanaşmalıdır. Belə bir şüur müasir dövrün insanı mənəvi baxımdan istiqamətsizləşdirən və yalnız maddiyyata yönəldən təsirlərinə qarşı ən güclü müdafiə vasitələrindən biridir. Bu anlayış yalnız müsəlmanların deyil, bütün insanlığın ehtiyac duyduğu bir yanaşmadır. Çünki insan özünü mütləq sahib deyil, əmanətçi kimi gördükdə həm digər insanlarla, həm təbiətlə, həm də özü ilə daha ədalətli və məsuliyyətli münasibət qurmağa başlayır.

İzzətli Bir Qulluq: Elmihal Şüuru və Məsuliyyət Anlayışı

Elmihal nədir?

Elmihal insanın içində olduğu halı bilməsi deməkdir. Yəni insan hansı vəziyyətdədirsə, həmin vəziyyətdə Allahın ondan nə istədiyini, hansı məsuliyyətləri daşıdığını bilməlidir. Bu anlayış fiqhlə bağlıdır. Fiqh isə insanın lehinə və əleyhinə olan hökmləri tanıması, halal-haram sərhədlərini dərk etməsidir.

Həyat bir imtahandır. Ona görə də mömin insan qarşılaşdığı hadisələrə, yaşadığı vəziyyətlərə və gündəlik münasibətlərinə sadəcə öz istəkləri ilə deyil, Qurani-Kərim və Sünnə ölçüsü ilə baxmalıdır. Bu baxışı formalaşdıran əsas sahələrdən biri də fiqhdir. Bu mənada elmihal sadəcə nəzəri məlumat toplusu deyil. O, insanın gündəlik həyatına yol göstərən canlı bir rəhbərdir. Ticarətdə, ailə həyatında, səfərdə, ibadətdə, insanlarla münasibətdə — bir sözlə, həyatın hər sahəsində möminin ehtiyac duyduğu bilik elmihal şüurudur. İnsan yetkinlik yaşına çatdığı andan etibarən öz halının hökmünü öyrənməyə məsuldur.

İnsan məsuliyyət daşıyan varlıqdır

İslam insana sadəcə azad və istədiyini edən bir varlıq kimi baxmır. İslamın insan anlayışında insan “mükəlləf”dir, yəni məsuliyyət daşıyan varlıqdır. “Mükəlləf” sözü də əslində “yük”, “vəzifə” və “məsuliyyət” mənası daşıyan “külfət” anlayışı ilə bağlıdır. Qurani-Kərimdə bildirildiyi kimi, göylərin, yerin və dağların daşımaqdan çəkindiyi böyük əmanəti insan öz üzərinə götürmüşdür. Bu, insanın bu dünyaya məqsədsiz gəlmədiyini göstərir. İnsan tamamilə müstəqil, heç bir hesabatı olmayan bir varlıq deyil. O, Allahın qulu olaraq yaradılmış və bu dünyaya bəndəlik məsuliyyəti ilə göndərilmişdir.

Azadlıq və bəndəlik haqqında doğru anlayış

Bu gün çox vaxt “ən böyük azadlıq Allaha qul olmaqdır” ifadəsi işlədilir. Bu cümlə müəyyən mənada doğru bir istiqamət göstərsə də, mövzunu daha dərindən düşünmək lazımdır. Çünki İslam düşüncəsində əsas məqsəd insanın azadlıq iddiası deyil, Allaha təslimiyyətidir. Klassik fiqh ənənəsində insan Allahın “qulu” olaraq dəyərləndirilir. Əbu Zeyd əd-Dəbusi kimi alimlərin yanaşmasında da Allahın qul olaraq yaratdığı insanın mütləq azadlıq iddiası onun fitrəti ilə uyğun gəlmir. Çünki bəndəlik azadlıq axtarışından çox məsuliyyət, təslimiyyət və Allah qarşısında boyun əymək deməkdir. Bu məsələdə anlayışlarımızı yenidən düşünməyə ehtiyac var. Xüsusilə son dövrlərdə müsəlman düşüncəsi Qərbdən gələn “bərabərlik”, “azadlıq”, “insan haqları” kimi anlayışlarla dünyanı izah etməyə çalışmışdır. Halbuki bu anlayışlar hər zaman İslamın “qul haqqı”, “mömin izzəti” və “Allah qarşısında məsuliyyət” kimi anlayışları ilə tam üst-üstə düşmür. İslamda insanlara baxış yalnız mütləq bərabərlik üzərində qurulmur. İnsanlar məsuliyyət, iman, təqva və dərəcələr baxımından fərqli mövqelərdə ola bilərlər. Mömin insan imanına görə izzət sahibidir. Bu izzət onun özündən deyil, Allaha bağlılığından qaynaqlanır.

Müsəlman izzəti və ümumi məsuliyyət

Müsəlman hər şəraitdə izzət sahibi olmalıdır. Buradakı izzət təkəbbür və özünü başqalarından üstün görmək deyil. Əksinə, bu izzət Allahdan və Onun Rəsulundan (sav) gələn bir şərəfdir. Mömin insan imanına görə əzilmiş, özünə güvənsiz və zəif bir duruş sərgiləməməlidir. O, həm təvazökar, həm də vüqarlı olmalıdır.

Tarix boyunca İslam ümməti bəzən zahirən məğlubiyyətlər yaşamışdır. Səlib yürüşləri, monqol istilaları və başqa ağır hadisələr buna nümunədir. Lakin müsəlmanların əsas gücü yalnız maddi qələbədə deyil, mənəvi üstünlük şüurunda olmuşdur. Mömin üçün əsas məsələ Allah qatında doğru yerdə dayanmaqdır. Bu gün elmihal şüuru sadəcə fərdi ibadətlərlə məhdudlaşmamalıdır. Namaz, oruc, təharət və digər ibadətlər vacibdir, lakin müsəlmanın məsuliyyəti bununla bitmir. Mömin insan dünyada fitrətin pozulmasına, ətraf mühitin məhv edilməsinə, insan təbiətinə edilən zərərli müdaxilələrə də biganə qalmamalıdır. Genetikası dəyişdirilmiş məhsullar, təbiətin çirkləndirilməsi, insanın yaradılış nizamına müdaxilə edilməsi müasir dövrün böyük problemlərindəndir. Bunlar yalnız texniki və elmi məsələlər deyil, eyni zamanda əxlaqi və dini məsuliyyət sahəsidir. İslam ümməti yer üzündə bu yanlış gedişata qarşı “dur” deyə biləcək bir şüura sahib olmalıdır.

İbadətdən ubudiyyətə gedən yol

Bəndəlik yolunun müxtəlif mərhələləri vardır. Birinci mərhələ ibadətdir. İbadət insanın cənnət ümidi və cəhənnəm qorxusu ilə etdiyi saleh əməllərdir. Bu, bəndəliyin başlanğıcıdır və insanı Allaha yaxınlaşdırır.

İkinci mərhələ ubudiyyətdir. Ubudiyyət insanın sadəcə müəyyən ibadətləri yerinə yetirməsi deyil, bütün həyatını Allahın qulu olmaq şüuru ilə yaşamasıdır. Bu mərhələdə insan həyatının hər sahəsində Allahın razılığını düşünür.

Üçüncü mərhələ isə ubudətdir. Ubudət heç bir qarşılıq gözləmədən, yalnız Allah rızası üçün edilən saf bəndəlikdir. Burada insanın məqsədi nə mükafat, nə də başqa bir mənfəətdir. Məqsəd yalnız Allahın razılığıdır.

Elmihal kitabları da bu yolun əsas daşlarını düzür. Əqidədən başlayaraq təharət, namaz, oruc, zəkat, ticarət və gündəlik həyat hökmlərinə qədər insana yol göstərir. Mömin üçün əsas hədəf bu bilikləri sadəcə oxumaq deyil, onları həyatın içində yaşamaqdır.

Həyat Yoldaşları Arasında Mənəvi Bağın Qorunması

Müasir həyatın sürətli tempi insanı daim məşğul saxlayır. Gün ərzində iş, maddi qayğılar və müxtəlif məsuliyyətlər arasında o qədər yoruluruq ki, bəzən ən yaxın insanımıza kifayət qədər diqqət ayırmadığımızın fərqinə belə varmırıq. Ən çox da həyat yoldaşımız bu diqqətsizlikdən təsirlənir. Kənardakı işləri yoluna qoymağa çalışarkən öz ailəmizi ikinci plana keçirmək, zamanla həyat yoldaşları arasındakı mənəvi yaxınlığın zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Ailə həyatında zaman keçdikcə həyat yoldaşları bəzən yalnız gündəlik məsuliyyətləri bölüşən insanlar kimi davranmağa başlayırlar. Söhbətlər əsasən ev xərcləri, uşaqların təhsili və gündəlik problemlər ətrafında cərəyan edir. Halbuki ailəni möhkəm saxlayan təkcə bu iş bölgüsü deyil, həm də iki insanın ruhən bir-birinə yaxın olmasıdır. Bunun üçün gündəlik qayğılardan kənara çıxaraq bir-birimizin halını soruşmaq, hisslərini dinləmək və mənəvi dəstək olmaq lazımdır. Sadə bir “Necəsən?”, “Səni narahat edən bir şey varmı?” sualı belə münasibətə istilik və səmimiyyət qata bilər.

Mənəvi bağın güclənməsində birlikdə edilən duaların xüsusi yeri var. Süfrə başında, ailə içində və ya xüsusi anlarda birlikdə dua etmək, edilən duaya birlikdə “amin” demək ailədə həmrəylik hissini artırır. Bu, həyat yoldaşlarına eyni məqsəd uğrunda birlikdə addımladıqlarını xatırladır və aralarında yaranan incikliklərin yumşalmasına kömək edir. Hər iki tərəf bir-birini Allahın əmanəti kimi gördükdə münasibətə daha böyük məsuliyyət və hörmətlə yanaşır. Belə olduqda onlar rəqib deyil, bir-birini tamamlayan ömür yoldaşı olduqlarını daha yaxşı anlayırlar.

Ailədə ortaq dəyərlərin formalaşması da mənəvi yaxınlığı gücləndirən mühüm amillərdəndir. Birlikdə kitab oxumaq, dini və mənəvi mövzular ətrafında söhbət etmək, ibadət etmək və ya xeyir bir işdə birlikdə iştirak etmək ailədə sevgi və bərəkəti artırır. Bununla yanaşı, keyfiyyətli vaxt keçirmək, sakit anlarda bir-birini dinləmək və duyğularını bölüşmək münasibətin sağlam qalması üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

Ev insanın rahatlıq tapdığı, dinclik hiss etdiyi bir məkan olmalıdır. Buna görə də çöldə yaşanan gərginlik və əsəbi evə daşımamaq vacibdir. Gözəl sözlər danışmağa alışmaq, qeybətdən uzaq durmaq, problemləri böyütmədən və inadkarlıq göstərmədən qarşılıqlı söhbətlə həll etmək ailədəki mənəvi atmosferi qoruyur. Narazılıqları uzun müddət ürəkdə saxlamaq əvəzinə vaxtında həll etmək və həyat yoldaşı üçün rahatlıq tapılan bir insan olmağa çalışmaq ailənin möhkəmliyinə xidmət edir.

Nəticə etibarilə, bir-birini dinləyən, anlayan, çətinliklərdə dəstək olan və münasibətlərini mənəvi dəyərlər üzərində quran həyat yoldaşlarının ailəsində sevgi, mərhəmət və hüzur daha güclü olur. Şükür hissini daim diri saxlamaq, yaxşı nümunələri öz ailə həyatına tətbiq etməyə çalışmaq və hər gün münasibəti daha da gözəlləşdirmək sağlam və xoşbəxt ailənin əsas şərtlərindən biridir.

Evlilikdə İlk İllər

Evlilik sadəcə iki insanın bir araya gəlməsi deyil, eyni zamanda böyük məsuliyyət, səbir və idarəçilik tələb edən ciddi bir həyat mərhələsidir. İnsan ailə qurarkən sanki kiçik bir dövlətin əsasını qoyur. Bu dövlətin sağlam qurulması üçün başlanğıc dövr çox önəmlidir. Nişanlılıq, toy hazırlıqları və evliliyin ilk ayları bəzən yorucu və çətin keçə bilər. Çünki bu dövrdə iki fərqli insan, iki fərqli ailə mühiti və iki fərqli həyat tərzi bir evin içində uyğunlaşmağa başlayır. Məhz buna görə evliliyin ilk illəri daşların yerinə oturduğu ən həssas mərhələdir.

“Mən” düşüncəsindən “biz” düşüncəsinə keçmək

Evliliyin ən əsas prinsiplərindən biri insanın artıq təkbaşına deyil, həyat yoldaşı ilə birlikdə düşünməyi öyrənməsidir. Evlilikdən əvvəl insan daha çox öz istəkləri, öz vərdişləri və öz qərarları ilə yaşayır. Lakin ailə qurduqdan sonra “mən belə istəyirəm” düşüncəsi tədricən “bizim üçün doğru olan nədir?” düşüncəsinə çevrilməlidir. Bu, insanın şəxsiyyətini itirməsi demək deyil. Əksinə, iki insanın ortaq həyat mədəniyyəti qurması deməkdir. Evlilikdə qərarlar tək tərəfli yox, məsləhətlə, anlayışla və qarşılıqlı hörmətlə alınmalıdır. Çünki nikah sadəcə rəsmi bir bağ deyil, Allahın adı ilə verilən ciddi bir sözdür. Bu sözün məsuliyyəti də ailəni “biz” şüuru ilə yaşatmağı tələb edir.

Ailə münasibətləri və evin məhrəmliyini qorumaq

Evlilik yalnız iki nəfərin deyil, eyni zamanda iki ailənin də bir-birinə yaxınlaşmasıdır. Ailələrin dəstəyi böyük nemətdir. Lakin bu dəstək bəzən həddini aşdıqda evlilik üçün çətinliyə çevrilə bilər. Xüsusilə valideynlər övladlarını qorumaq, onlara kömək etmək və yol göstərmək istəyərkən bəzən yeni qurulan ailənin daxili işlərinə çox qarışa bilərlər. Burada əsas məsələ ailələri incitmədən, amma evin məhrəmliyini də qoruyaraq düzgün sərhəd qoymaqdır. Hər ailənin öz daxili dünyası, öz sirri və öz qərar sahəsi olmalıdır. Ər və arvad öz aralarında həll edə biləcəkləri məsələləri dərhal ailələrə daşımamalıdırlar. Çünki hər problem ailələrə açıldıqda, məsələ daha da böyüyə və münasibətlərdə soyuqluq yarada bilər.

Eyni zamanda qardaş, bacı və digər yaxın qohumlarla münasibətlərdə də hörmət və məsafə tarazlığı qorunmalıdır. Nə qohumluq bağları qırılmalı, nə də yeni ailənin sərhədləri pozulmalıdır. Bu tarazlıq evliliyin sağlam davam etməsi üçün çox vacibdir.

Ünsiyyətdə ittiham yox, ifadə dili olmalıdır

Ailə həyatında mübahisələr və fikir ayrılıqları ola bilər. Bu, hər evlilikdə müəyyən qədər təbii haldır. Əsas məsələ mübahisənin olub-olmaması deyil, onun necə idarə edilməsidir. Evlilikdə ən çox zərər verən şeylərdən biri ittiham dili ilə danışmaqdır. “Sən həmişə belə edirsən”, “sənin ailən belə dedi”, “sən məni anlamırsan” kimi ifadələr qarşı tərəfi müdafiəyə keçirir və problemi həll etmək əvəzinə daha da dərinləşdirir. Bunun yerinə insan öz hisslərini sakit şəkildə ifadə etməlidir. Məsələn, “bu məsələ məni incitdi”, “mən burada özümü narahat hiss etdim”, “bunu birlikdə necə həll edə bilərik?” kimi cümlələr daha sağlam ünsiyyət yaradır. Evlilikdə tərəflər bir-birinə qarşı divar hörməməli, əksinə qəlblərini açmağı bacarmalıdırlar. Çünki ailədə əsas məqsəd qalib gəlmək deyil, problemi birlikdə həll etməkdir.

Gerçəkçi gözləntilər və mükəmməllik xətası

Evlilikdə ən böyük səhvlərdən biri qarşı tərəfdən mükəmməllik gözləməkdir. Halbuki nə qadın, nə də kişi qüsursuzdur. Hər insanın zəif tərəfləri, vərdişləri, səhvləri və dəyişməsi lazım olan xüsusiyyətləri ola bilər. Ailə həyatında insan bunu qəbul etməyi öyrənməlidir.

Sıfır problemli, daim rahat, heç bir fikir ayrılığı olmayan evlilik gözləmək real deyil. Əsl hüzur problemsizlikdə deyil, problem yarandıqda onu ədalətlə, səbrlə və insanlıqla həll edə bilməkdədir. İslamın bizə öyrətdiyi ailə anlayışı da budur: səhvsiz insan axtarmaq yox, səhvlər qarşısında düzgün davranmağı bacarmaq.

Evlilikdə iki insanın tam uyğunlaşması zaman alır. Fərqli ailələrdən gələn, fərqli xarakterə sahib olan iki insanın dərhal hər məsələdə eyni düşünməsi mümkün deyil. Buna görə evliliyin ilk dövründə səbirli olmaq, tələsməmək və qarşı tərəfə zaman tanımaq lazımdır.

Məsuliyyət bölgüsü və birlikdə keyfiyyətli zaman keçirmək

Evlilikdə həyat müştərəkdir. Buna görə də məsuliyyətlər də ədalətli şəkildə bölüşdürülməlidir. Evin yükü yalnız bir tərəfin üzərində qalmamalıdır. Ər və arvad bir-birinə dəstək olmalı, yorulduqda bir-birinin yükünü azaltmağı bacarmalıdırlar. Ailə yalnız vəzifələrdən ibarət olmamalıdır. Evlilik sadəcə işləmək, ev işləri görmək, problemləri həll etmək və məsuliyyət daşımaq demək deyil. Eyni zamanda dostluq, yoldaşlıq, söhbət, gülmək, birlikdə vaxt keçirmək və xatirələr toplamaqdır. Bu səbəbdən halal və gözəl çərçivədə birlikdə keyfiyyətli zaman keçirmək çox önəmlidir. Bəzən birlikdə gəzmək, söhbət etmək, bir süfrə arxasında rahat oturmaq, kiçik bir hədiyyə almaq və ya sadəcə bir-birinə diqqət göstərmək evlilik bağını gücləndirir. Xüsusilə evliliyin başlanğıcında bu cür davranışlar ailə münasibətinin təməlini daha möhkəm edir.

Mənəvi ortaq həyat qurmaq

Ailə həyatında mənəviyyatın yeri çox böyükdür. Gündəlik həyatın sürəti, işlər, problemlər və maddi qayğılar insanı bəzən mənəvi mühitdən uzaqlaşdıra bilər. Buna görə ər və arvadın birlikdə mənəvi addımlar atması ailəni daha güclü edir. Birlikdə dua etmək, namaz qılmaq, dini və əxlaqi mövzularda söhbət etmək, faydalı bir kitab oxuyub müzakirə etmək ailə daxilində dərin bir bağ yaradır. Bu, sadəcə dini bir fəaliyyət deyil, eyni zamanda qəlblərin bir-birinə yaxınlaşmasıdır.

Əgər ailədə mənəvi tərəf zəifləyərsə, zamanla başqa problemlər də ortaya çıxa bilər. Çünki insanın ruhu qidalanmadıqda münasibətlər də quruyur. Buna görə ər və arvad bir-birinə yalnız maddi həyatda deyil, mənəvi yolda da yoldaş olmalıdırlar.

Üzr istəmək, bağışlamaq və gözəl davranmaq

Evlilikdə insan bəzən səhv edə bilər, düşünmədən danışa bilər, qarşı tərəfi incidə bilər. Bu, insan olmağın bir nəticəsidir. Əsas məsələ səhv etməmək deyil, səhvdən sonra necə davranmaqdır. “Mən haqlıyam” düşüncəsinə qapılıb inad etmək əvəzinə, lazım gəldikdə “üzr istəyirəm” deyə bilmək böyük bir fəzilətdir. Üzr istəmək insanı kiçiltmir, əksinə münasibəti böyüdür. Eyni şəkildə bağışlamağı bacarmaq da ailə həyatının ən mühüm gözəlliklərindəndir. Hər xırda məsələni böyütmək, hər sözü yadda saxlamaq və daim keçmişi xatırlatmaq ailəni yorur. Bəzən ailənin hüzuru üçün bəzi xırda qüsurları örtmək, alınqanlığı azaltmaq və daha geniş ürəkli olmaq lazımdır.

Evlilikdə kiçik yaxşılıqlar da çox böyük təsir göstərir. Bir stəkan çay gətirmək, yorğunluğu hiss etmək, ev işlərində kömək etmək, xoş söz demək, hədiyyələşmək və qarşı tərəfə dəyər verdiyini göstərmək ailə bağını möhkəmləndirir. Bunlar Peyğəmbərimizin (sav) ailə həyatında da gördüyümüz incə və gözəl davranışlardır.

Nəticə olaraq, evlilik sağlam təməllər üzərində qurulanda daha hüzurlu və bərəkətli olur. “Mən” düşüncəsindən “biz” düşüncəsinə keçmək, ailə məhrəmliyini qorumaq, düzgün ünsiyyət qurmaq, real gözləntilərlə yaşamaq, məsuliyyətləri bölüşmək, mənəviyyatı canlı saxlamaq və bağışlamağı bacarmaq evliliyin əsas sütunlarıdır. Bu sütunlar başlanğıcda düzgün qoyularsa, ailə həyatı da daha möhkəm, daha səmimi və daha uzunömürlü olar.

Sosial Media və Texno-Faşizm

Müasir dövrdə sosial media platformaları sadəcə insanların ünsiyyət qurduğu məkan deyil. Bu platformalar istifadəçilərin diqqətini mümkün qədər uzun müddət saxlamağa çalışan sistemlərə çevrilib. Bunun nəticəsində isə ən çox diqqət çəkən məzmunlar adətən qəzəb, nifrət, qarşıdurma və emosional reaksiyalar yaradan paylaşımlar olur. Beləliklə, rəqəmsal mühitdə bir növ “qəzəb iqtisadiyyatı” formalaşır.

Bu sistemdə insanların emosiyalarına təsir edən məzmunlar daha sürətlə yayılır. Xüsusilə qəzəb doğuran və insanları bir-birinə qarşı qoyan paylaşımlar daha çox baxış, şərh və paylaşım topladığı üçün platformaların alqoritmləri tərəfindən ön plana çıxarılır. Bunun arxasında əsas məqsəd istifadəçinin platformada daha çox vaxt keçirməsini təmin etməkdir. Çünki istifadə müddəti artdıqca reklam gəlirləri və platformaların iqtisadi qazancı da artır.

Sosial media alqoritmləri dünyanı olduğu kimi göstərmir. Onlar daha çox diqqət çəkən və daha çox reaksiya doğuran məzmunları seçərək istifadəçiyə təqdim edirlər. Nəticədə cəmiyyətin çox kiçik bir hissəsinin fikirləri belə geniş auditoriyaya çatdırılır və sanki ümumi ictimai rəy kimi qəbul edilir. İnsan isə davamlı olaraq oxşar məzmunlarla qarşılaşdıqca həmin mənzərənin reallıq olduğunu düşünməyə başlayır.

Bu proses zamanla istifadəçiləri informasiya balonuna salır. İnsan yalnız öz mövqeyini gücləndirən və ya qarşı tərəfə qarşı nifrəti artıran paylaşımlarla üzləşdiyi üçün fərqli baxışları görmək imkanını itirir. Belə bir mühit qarşılıqlı anlaşmanı zəiflədir, qütbləşməni isə daha da gücləndirir.

Məhz bu nöqtədə texno-faşizm anlayışı ortaya çıxır. Burada söhbət yalnız texnologiyadan istifadə edən avtoritar idarəetmədən getmir. Əsas məsələ texnoloji sistemlərin özünün insanlarda qorxu, düşmən obrazı və “biz” və “onlar” qarşıdurmasını davamlı şəkildə gücləndirməsidir. Çünki insanların sakit şəkildə fikir mübadiləsi aparması platformalar üçün ciddi iqtisadi gəlir yaratmır. Əksinə, mübahisə, qarşıdurma və emosional reaksiyalar daha çox diqqət cəlb etdiyi üçün iqtisadi baxımdan daha sərfəli hesab olunur.

Beləliklə, rəqəmsal platformalar yalnız informasiya ötürən vasitə olmaqdan çıxaraq insanların düşüncə tərzinə və ictimai münasibətlərə təsir edən güclü mexanizmlərə çevrilir. Süni şəkildə böyüdülən qəzəb və qarşıdurma hissi cəmiyyət daxilində etimadı zəiflədir, insanları manipulyasiyaya daha açıq vəziyyətə gətirir və sosial həmrəyliyi sarsıdır.

Nəticə olaraq demək olar ki, müasir rəqəmsal mühitdə emosiyalar təkcə psixoloji hadisə deyil, həm də iqtisadi dəyərə çevrilmişdir. Platformaların işləmə prinsipi qəzəbi və qarşıdurmanı mükafatlandırdığı üçün insanlar fərqinə varmadan bu sistemin bir hissəsinə çevrilirlər. Buna görə də rəqəmsal məzmunu tənqidi düşüncə ilə qiymətləndirmək, alqoritmlərin necə işlədiyini anlamaq və emosional manipulyasiyalara qarşı ayıq olmaq cəmiyyət üçün getdikcə daha böyük əhəmiyyət kəsb edir.