Sələf-i Salehin anlayışı və məsələnin mahiyyəti
İslam düşüncəsində dini həqiqətin və düzgün metodun əsas istinad nöqtələrindən biri Sələf-i Salehin anlayışıdır. Burada söhbət sadəcə müəyyən bir tarixi dövrdən getmir. Sələf-i Salehin dedikdə İslamın ilk və ən fəzilətli nəsilləri nəzərdə tutulur. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) “İnsanların ən xeyirlisi mənim əsrimdə yaşayanlardır. Sonra onların ardınca gələnlər, sonra da onların ardınca gələnlərdir” məzmunundakı hədisi də bu nəsillərin xüsusi mövqeyini göstərir. Bu baxımdan Sələf-i Salehin üç əsas nəsildən ibarətdir:
- Səhabələr: Vəhyin nazil olmasına şahid olan, Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) yanında yetişən və dini birbaşa ondan öyrənən nəsil.
- Tabiin: Səhabələrlə görüşən, onların elm və əməl mirasını mənimsəyərək sonrakı nəsillərə ötürən nəsil.
- Təbəi-tabiin: Tabiin nəslindən elm öyrənən və İslam elmlərinin sistemləşdirilməsi, təsnif edilməsi və yazıya alınması prosesində mühüm rol oynayan nəsil.
Burada əsas məsələ budur ki, İslamın ilk dövrlərində formalaşan elm ənənəsi sonrakı əsrlərdə birdən-birə ortaya çıxmış bir sistem deyil. Əksinə, nəsildən-nəslə ötürülən, alimlərin süzgəcindən keçən və müəyyən metodologiya üzərində qurulan bir elmi mirasdır.
Əhli-Sünnənin Sələflə əlaqəsi və məzhəblər məsələsi
Əhli-Sünnə vəl-Camaatın əsasını təşkil edən məzhəblər İslam tarixində sonradan meydana çıxmış bir qopuşu deyil, əvvəlki nəsillərlə davam edən elmi və metodoloji silsiləni ifadə edir. Bu baxımdan həqiqəti yalnız birbaşa mətnə baxmaqla deyil, həmin mətnin necə başa düşüldüyünü, səhabələrin və sonrakı alimlərin onu necə tətbiq etdiyini də nəzərə alaraq anlamaq lazımdır.
Əməli baxımdan, dörd böyük fiqh məzhəbi – Hənəfi, Maliki, Şafii və Hənbəli məzhəbləri – öz imamları və alimləri vasitəsilə əvvəlki nəsillərə bağlanır. Məsələn, Hənəfi fiqh ənənəsinin İmam Əbu Hənifə vasitəsilə səhabələrdən gələn elm ənənəsi ilə ciddi əlaqəsi vardır. Xüsusilə Abdullah ibn Məsudun (r.a.) Kufədəki fiqh məktəbinə təsiri burada xüsusi qeyd edilməlidir.
Etiqadi baxımdan isə Maturidilik və Əşarilik də özlərini əvvəlki nəsillərin etiqadını qoruyan və sistemləşdirən elmi məktəblər kimi təqdim etmişlər. İmam Maturidinin elmi ənənəsi Əbu Hənifənin məktəbinə bağlanır. İmam Əşari isə özünü Əhli-Sünnənin etiqadi mövqeyini müdafiə edən alimlər sırasında görür və xüsusilə İmam Şafei kimi erkən dövr alimlərinin mövqelərindən istifadə edir. Deməli, Əhli-Sünnə məzhəblərini Sələfdən ayrı və sonradan yaranmış tamamilə yeni sistemlər kimi təqdim etmək tarixi prosesin mürəkkəbliyini nəzərə almamaq olar.
Vəhhabilik hərəkatının ortaya çıxması
Müasir vəhhabi hərəkatının əsas tarixi formalaşma mərhələsi XVIII əsrdə Nəcd bölgəsində Məhəmməd ibn Əbdülvahhabın fəaliyyəti ilə əlaqəlidir. Bu hərəkat müəyyən dini anlayışları və praktikaları kəskin şəkildə tənqid etməsi ilə seçilmişdir. Sonrakı dövrlərdə bu hərəkatın təsiri yalnız Ərəbistan yarımadası ilə məhdudlaşmamış, müxtəlif siyasi, iqtisadi və tarixi proseslərin nəticəsində daha geniş coğrafiyaya yayılmışdır. Burada bir neçə amili nəzərə almaq lazımdır.
Birincisi, “sələfilik” anlayışının istifadəsi məsələsidir. “Sələf” və “Sələf-i Salehin” ifadələri İslam tarixində çox qədim anlayışlar olsa da, müasir dövrdə müxtəlif qruplar özlərini bu adla təqdim etmişlər. Buna görə də “sələfilik” sözünün hər istifadə edildiyi yerdə eyni dini və metodoloji məzmunun nəzərdə tutulduğunu düşünmək düzgün olmaz.
İkincisi, maddi və siyasi imkanlar məsələsidir. XX əsrdə Ərəbistan yarımadasında neft gəlirlərinin artması ilə müəyyən dini qurumların və təbliğat fəaliyyətlərinin böyük maliyyə imkanları əldə etməsi bu düşüncənin dünyanın müxtəlif bölgələrinə yayılmasını asanlaşdırdı.
Üçüncüsü, tarixi-siyasi amillərdir. Osmanlı imperiyasının zəifləməsi, ərəb bölgələrində baş verən siyasi dəyişikliklər və sonrakı beynəlxalq münasibətlər bu hərəkatın inkişaf etdiyi mühiti ciddi şəkildə dəyişdirdi.
Buna görə də vəhhabilik məsələsini yalnız teoloji mübahisə kimi deyil, eyni zamanda siyasi, sosial və tarixi kontekstdə də araşdırmaq lazımdır.
İbn Teymiyyə ilə Məhəmməd ibn Əbdülvahhab arasında fərqlər
Vəhhabi düşüncəsinin özünü İbn Teymiyyənin əsərlərinə və fikirlərinə bağlaması məlum məsələdir. Lakin İbn Teymiyyənin bütün fikirlərini sonrakı vəhhabi hərəkatının mövqeləri ilə eyniləşdirmək də düzgün olmaz. Xüsusilə məzhəb təqlidi və təkfir məsələsində mühüm fərqlər mövcuddur.
Məzhəb məsələsi
İbn Teymiyyə məzhəblərin mövcudluğunu tamamilə rədd edən bir mövqedə deyildi. İctihad etmək imkanına malik olmayan insanın alimə müraciət etməsinin və müəyyən məzhəbin fiqhi görüşlərindən istifadə etməsinin öz yeri olduğunu qəbul edirdi. Sonrakı vəhhabi yanaşmasında isə məzhəblərə münasibət daha sərt formada ortaya çıxmışdır. Bəzi vəhhabi alimləri məzhəbə bağlılığı tənqid etmiş və müsəlmanların birbaşa Quran və hədislərə müraciət etməsini ön plana çıxarmışlar. Burada əsas problem “Quran və hədisə tabe olmaq” prinsipinin özündə deyil. Heç bir müsəlman Quran və Sünnədən uzaqlaşmağı müdafiə etmir. Problem ondan ibarətdir ki, Quran və hədisi kim, hansı elmi üsulla və hansı prinsiplərlə şərh edəcək? Fiqh məzhəblərinin əsas funksiyalarından biri də məhz budur.
Təkfir məsələsi
İbn Teymiyyənin əsərlərində təkfir məsələsinə münasibət kifayət qədər mürəkkəbdir və onu sadəcə “hamını təkfir edən alim” kimi təqdim etmək doğru olmaz. O, Əhli-qiblənin təkfirində ehtiyatlı olmağın vacibliyindən danışırdı. Məhəmməd ibn Əbdülvahhabın hərəkatında isə şirk, küfr və təkfir anlayışları daha mərkəzi mövqe qazandı. Onun bəzi yazılarında müəyyən dini praktikaları şirk hesab edən və bu praktikaları edən insanlara qarşı çox sərt hökmlər verən yanaşmalar görünür. Bu səbəbdən İbn Teymiyyə ilə sonrakı vəhhabi hərəkatı arasında müəyyən fikir əlaqəsi olsa da, onları tamamilə eyni şey kimi təqdim etmək elmi baxımdan düzgün deyil.
Məhəmməd ibn Əbdülvahhab və “yenidən İslam” anlayışı
Məhəmməd ibn Əbdülvahhabın düşüncəsində cəmiyyətin böyük hissəsinin tövhiddən uzaqlaşdığı və İslamın əsas mahiyyətinin yenidən bərpa edilməli olduğu fikri mühüm yer tutur. Onun bəzi mətnlərində öz dövründən əvvəlki müsəlman cəmiyyətlərinə və alimlərə qarşı çox sərt ifadələrə rast gəlinir. Bu yanaşmanın ən mübahisəli tərəflərindən biri də odur ki, müəyyən dini praktikaları şirk hesab edən anlayış nəticədə həmin praktikaları edən müsəlmanların da dini statusunun şübhə altına alınmasına gətirib çıxara bilir. Bu məsələdə çox ehtiyatlı olmaq lazımdır. Çünki İslam tarixində əsrlərlə yaşayan müsəlman cəmiyyətlərini, alimlərini və dini ənənələri bütövlükdə “şirk” və ya “küfr” çərçivəsinə salmaq ciddi nəticələr doğuran yanaşmadır. Məhz buna görə də bu düşüncənin tarixini araşdırarkən yalnız onun “tövhidə çağırış” tərəfinə deyil, təkfir anlayışına, müxaliflərə münasibətinə və fiqhi ənənə ilə əlaqəsinə də baxmaq lazımdır.
Müasir sələfi-vəhhabi yanaşmanın əsas xüsusiyyətləri
Müasir sələfi adlandırılan qrupların hamısını eyni düşüncəyə sahib hesab etmək düzgün deyil. Bununla belə, bəzi cərəyanlarda müəyyən ortaq xüsusiyyətlər müşahidə olunur.
1. Bidət, şirk və küfr anlayışlarının geniş istifadəsi
Bəzi qruplarda dini mübahisələrin əsas terminləri tez-tez “bidət”, “şirk” və “küfr” üzərindən qurulur. Bu terminlərin həqiqi dini və fiqhi mənaları olsa da, onları həddindən artıq genişləndirmək müsəlmanlar arasında qarşıdurmanı dərinləşdirə bilər.
2. “Dəvət” anlayışına yanaşma
Normal halda müsəlmanın başqa bir müsəlmana nəsihət etməsi və onu yaxşılığa çağırması İslamın təbliğ və irşad ənənəsinin bir hissəsidir. Lakin bir müsəlmanı əvvəlcə müəyyən dini məsələlərə görə İslamın xaricində görüb, daha sonra ona “İslama dəvət” etmək tamamilə başqa bir məna daşıyır. Burada əsas məsələ müsəlmanlar arasındakı ixtilafın hansı nöqtədə etiqadi ayrılıq kimi qəbul edilməsidir.
3. Təsəvvüfə münasibət
Vəhhabi və bəzi sələfi cərəyanlarının təsəvvüfə qarşı ciddi tənqidləri vardır. Onlar xüsusilə türbə ziyarəti, övliyalardan yardım istəmək, təvəssül və buna bənzər praktikaların bir qismini şirk və ya bidət hesab edirlər. Əhli-Sünnə daxilində isə bu məsələlərin hər biri tarix boyu müxtəlif alimlər tərəfindən fərqli şəkildə müzakirə edilmişdir. Buna görə bütün təsəvvüf ənənəsini yalnız müəyyən ifrat nümunələrə əsasən qiymətləndirmək də düzgün olmaz.
4. Mətnlərin zahiri mənasına üstünlük verilməsi
Bu cərəyanların bir hissəsi Quran və hədis mətnlərinin zahiri mənasına böyük əhəmiyyət verir. Xüsusilə Allahın sifətləri ilə bağlı mütəşabih mətnlərdə onların təvil edilməsinə qarşı çıxan yanaşmalar mövcuddur. Əhli-Sünnə daxilində isə həm təfviz, həm də müəyyən şərtlərlə təvil kimi metodlar inkişaf etmişdir. Maturidi və Əşari alimləri bu məsələləri geniş şəkildə müzakirə etmişlər.
5. Xarici görünüşə xüsusi əhəmiyyət verilməsi
Saqqalın forması, geyim, şalvarın topuqdan yuxarı olması və digər zahiri məsələlər bəzi sələfi qruplarında çox ciddi şəkildə vurğulanır. Əlbəttə, İslamda zahiri əməllərin də öz yeri vardır. Ancaq dini həyatın bütövlüyünü yalnız bu məsələlər üzərində qurmaq, iman, əxlaq, fiqh, ibadət və mənəviyyat kimi digər sahələri arxa plana keçirmək təhlükəli yanaşmadır.
6. Hənbəli məzhəbi ilə eyniləşdirmə problemi
Müasir dövrdə bəzi vəhhabi və sələfi qrupların özlərini “Hənbəli” kimi təqdim etməsi də müzakirə olunan məsələlərdəndir. Burada mühüm fərqi qorumaq lazımdır: Hənbəli məzhəbi Əhli-Sünnənin dörd böyük fiqh məzhəbindən biridir və bütün Hənbəliləri vəhhabi hesab etmək düzgün deyil. Vəhhabilik isə XVIII əsrdə müəyyən tarixi şəraitdə meydana çıxmış ayrıca dini-siyasi hərəkatdır. Bu iki anlayışın tamamilə eyniləşdirilməsi həm Hənbəli məzhəbinin tarixini, həm də vəhhabi hərəkatının özünəməxsusluğunu düzgün göstərmir.
Müasir dövrdə sələfilik və vəhhabilik: sosial nəticələr
Bu mövzunun yalnız nəzəri tərəfi yoxdur. Dini fikirlərin cəmiyyətə təsiri də mühüm məsələdir. Əgər bir dini yanaşma müsəlmanların böyük hissəsini davamlı şəkildə “bidətçi”, “müşrik” və ya “kafir” kimi təqdim edirsə, bunun sosial münasibətlərə təsir göstərməsi təbiidir. Xüsusilə Avropada və digər qeyri-müsəlman ölkələrdə dini yeni öyrənməyə başlayan bəzi gənclərin son dərəcə sərt və qütbləşdirici dini təbliğatla qarşılaşması ailə və sosial münasibətlərdə problemlərə səbəb ola bilər. Nikah məsələsində də burada çox ciddi fiqhi nüanslar var. Bir insanın digərini təkfir etməsi avtomatik olaraq nikahın pozulması demək deyil. Belə məsələlərdə hökm vermək üçün şəxsin konkret etiqadı, dediyi sözün mənası, niyyəti və fiqhi vəziyyəti araşdırılmalıdır. Buna görə belə həssas məsələlərdə fərdi şəxslərin özbaşına hökm verməsi ciddi yanlışlıqlara gətirib çıxara bilər.
Radikallaşma və təhlükəsizlik məsələsi
Müasir dövrdə dini radikallaşma məsələsi də bu mövzunun mühüm hissəsidir. İŞİD və Əl-Qaidə kimi terror təşkilatlarının öz ideoloji əsaslandırmalarında müəyyən sələfi-cihadi mətnlərdən və anlayışlardan istifadə etdikləri məlumdur. Lakin burada mühüm bir fərq qoymaq lazımdır: bütün sələfiləri və ya bütün vəhhabiləri avtomatik şəkildə terror təşkilatları ilə eyniləşdirmək düzgün deyil. Sələfilik daxilində müxtəlif istiqamətlər mövcuddur və onların hamısı siyasi zorakılığı müdafiə etmir. Bununla belə, təkfirçi düşüncənin radikallaşma prosesində necə istifadə oluna bilməsi ayrıca araşdırılmalı məsələdir. Çünki “biz və onlar” düşüncəsinin dini müstəvidə həddindən artıq sərtləşməsi müəyyən hallarda daha təhlükəli ideoloji mərhələlərə keçid üçün zəmin yarada bilər. Bu səbəbdən radikallaşma ilə mübarizəni yalnız hüquq-mühafizə tədbirlərinə bağlamaq kifayət deyil. Dini savad, sağlam fiqhi metodologiya və düzgün etiqad təhsili də burada mühüm rol oynayır.
Nəticə: Məsələnin həlli elmi və metodoloji dərinlikdədir
Müasir sələfi və vəhhabi düşüncəsi ilə mübarizənin ən sağlam yolu yalnız onları tənqid etmək deyil, müsəlmanlara Əhli-Sünnə elmi ənənəsinin necə işlədiyini göstərməkdir. Çünki bu gün bir gəncə, məsələn, Buxaridəki bir hədis göstərilərək “bax, Peyğəmbər belə edib, deməli məsələ bitdi” demək çox asandır. Amma fiqh bundan daha mürəkkəb bir elmdir. Məsələn, Abdullah ibn Ömər (r.a.) bir hədisi rəvayət etdiyi halda həmin hədisin zahiri formasına hər vəziyyətdə eyni şəkildə əməl etməyibsə, bunun səbəbini araşdırmaq lazımdır. Burada hədisin hansı şəraitdə deyilməsi, başqa rəvayətlərlə əlaqəsi, nəsx məsələsi, səhabənin həmin hədisi necə başa düşməsi və digər fiqhi prinsiplər nəzərə alınır. Məhz burada hədis ilə fiqh arasındakı fərq ortaya çıxır. Hədis bizə ilkin məlumatı, yəni mətni və rəvayəti verir. Fiqh isə həmin məlumatların bütünlükdə qiymətləndirilməsi, digər dəlillərlə əlaqələndirilməsi və əməli hökmə çevrilməsi prosesidir. Ona görə də “mən yalnız Quran və hədisə tabe oluram” ifadəsi zahirən çox gözəl səslənsə də, əslində əsas sual bundan sonra başlayır: Quran və hədisi hansı üsulla başa düşəcəyik? Məhz fiqh üsulu, hədis elmi, ərəb dili, nəsx-mənsux, ümum-xüsus, mütləq-müqəyyəd, səhabələrin anlayışı və əsrlər boyu formalaşmış elmi ənənə bu sualın cavabını müəyyənləşdirir. Bu baxımdan, dini radikallaşma və ifrat təkfirçiliklə mübarizənin əsas yolu yalnız inzibati və hüquqi tədbirlər deyil. Bununla yanaşı, gənclərə İslam elmlərinin dərinliyini, məzhəblərin niyə yarandığını, alimlərin hansı metodlarla hökm çıxardığını və Əhli-Sünnə ənənəsinin əsrlər boyu necə formalaşdığını düzgün şəkildə öyrətmək lazımdır. Çünki səthi şüarlar qarşısında ən güclü müdafiə daha güclü şüar deyil, daha dərin elmdir. Əhli-Sünnənin fiqh və etiqad məktəblərinin əsas xüsusiyyəti də məhz budur: dini bir neçə şüara sıxışdırmaq əvəzinə, onu nəsildən-nəslə ötürülmüş elmi metodologiya daxilində anlamaq. Bu səbəbdən bizim üçün əsas məsələ “kim özünü sələfi adlandırır, kim vəhhabi adlandırır?” sualından daha çox, hansı metodun İslamın ilk nəsillərindən gələn elmi ənənə ilə nə dərəcədə uyğun olduğu sualıdır. Dini məsələlərdə sağlam mövqe emosional etiketlərdən deyil, elm, metodologiya, tarix və insafdan çıxış etməyi tələb edir.