Dini İnanc və İnsanın Dəyəri

Adətən dini düşüncələr və ilahi axtarışlar uzaq, qeyri-adi və ya "fantastik" bir aləmə aid edilir. Halbuki gerçək dindarlıq uzaqlarda deyil, bizim ruhən ən çox sarsıldığımız, həyəcanlandığımız və gündəlik həyatımızda ən yaxın olduğumuz insanlarla qurduğumuz münasibətlərdə əks olunur. Ən ağır imtahanlar, ən kəskin təzahürlər də elə bu münasibətlərdə özünü göstərir.

Hz. İbrahim və Ata Münasibəti: İnancın İnsani Tərəfi

Bu fikri təsdiqləyən ən güclü nümunələrdən biri Hz. İbrahim ilə atasının münasibətidir. Bu münasibət, sadəcə ailədaxili bir ziddiyyət kimi deyil, bir inanc qarşıdurması kimi dəyərləndirilməlidir. Hz. İbrahimin atası (və ya əmisi), öz bütpərəst inancını qorumaq naminə oğlunu rədd etmiş, mənəvi cəhətdən "qurban vermişdi". Bu hadisə əslində, İbrahim peyğəmbərin Nəmrudun atəşinə aparıldığı yolun başlanğıcı idi.

Ən maraqlısı isə odur ki, bu münasibətdə mərhəmət niyyəti belə yoxdur; ata, oğlunu öz inancı naminə qurban edir. Amma Qurani-Kərimdə bu münasibətdə İbrahimin atasına qarşı hələ də bir mərhəmət göstərdiyi vurğulanır. Bu, inancla ailə arasındakı tarazlığı qorumağın nə qədər çətin və eyni zamanda nə qədər insani bir sınaq olduğunu göstərir.

Nəfslə Hesablaşmaq: Sadəcə Günah Saymaqdan Daha Artıq

Dini düşüncədə tez-tez rast gəldiyimiz “muhasəbə-i nəfs” anlayışı çox vaxt yalnız savab-günah cəmləmək kimi dar bir çərçivədə anlaşılır. Halbuki bu anlayışın əsl dəyəri, insanın öz halını, duyğularını və iç dünyasını Allahın ona ilham etdiyi şəkildə anlamağa çalışmasındadır.

İnsan bəzən bir fikir, bir qorxu, ya da ani bir düşüncə ilə silkələnir. Bunların hər biri, əslində Allahın bir xəbərdarlığı, bir yönləndirməsi ola bilər. Sufilərin "vəridat" və ya "xatırat" adlandırdığı bu mənəvi siqnallar, bizim gündəlik həyatda necə düşündüyümüzü, necə qərar verdiyimizi formalaşdırır. Əgər muhasibə-i nəfs bu mənadan uzaqlaşsa, insanı daima özünü məzəmmət edən və tükəndirən bir zehniyyətin içinə salır. Əslində bu proses, “muraqabə-i nəfs” – yəni Allahın bizə necə baxdığını anlamaq və iç dünyamızda Onun necə təzahür etdiyini müşahidə etməkdir.

İlahi İsimlərin Mənası və İnsani Tətbiqi

İlahi isimlər (Əsmalar) haqqında danışarkən bəzən bəzi suallar ortaya çıxır. Hər bir isim Onun sonsuz mahiyyətinin bir tərəfini ifadə edir. Amma eyni zamanda hər bir insanın yaşadığı hal və ehtiyac daxilində müəyyən bir isim, onun üçün “ism-i əzəm” – yəni Allahın ən təsirli ismi ola bilər. Məsələn, xəstə bir insan üçün “Əş-Şafi” – şəfa verən isim, onun həyatındakı ən böyük təcəllidir.

Bu yanaşma, dini yalnız bir inanc sistemi deyil, həm də bir varlıq və dəyər fəlsəfəsi kimi dərk etməyin yolunu açır. İlahi isimlər sadəcə metafizik anlayışlar deyil, həyatın mənası, insanın dəyəri və əxlaqi məsuliyyəti ilə birbaşa bağlıdır.

Qədər: Sadəcə Yazılmış Tale Yox, İlahi Dəyər Hökmüdür

Ənənəvi mənada qədər – yəni hadisələrin və varlıqların müəyyən bir plan üzrə yazılması – dini təlimin əsas hissəsidir. Ancaq bu anlayışa yeni bir mənəvi dərinlik qatmaq olar: qədər həm də ilahi bir "dəyər hökmüdür". Yəni, bir şeyin mövcudluğu, onun Allah qatında bir mənaya və dəyərə sahib olduğunu göstərir. Bunu belə anladıqda, insan yalnız “nə üçün belə oldu?” deyə soruşmaz, həm də “Allah mənim və varlığın içində hansı dəyəri bəyan edir?” deyə düşünər.

Dəyər ölçüsü nə ilə ölçüldüyünə görə dəyişə bilir. Amma ilahi baxışda hər varlıq öz yerində, öz zamanında dəyərlidir. Problem, bu dəyəri görməmək və qorumamaqdadır.

Yadlara Verilən Dəyər və Mədəni Səxavət

Nəhayət, üzərində düşünməli olduğumuz başqa bir məsələ də bizim, xüsusilə də müasir dövrdə, xaricə – xüsusilə xarici yazarlara və dillərə – göstərdiyimiz bəzən həddindən artıq mədəni səxavətdir. Sanki bir müəllifin ingiliscə yazması və ya qərbli olması, onun dediklərini avtomatik olaraq dəyərli edir. Burada yad olan müqəddəsləşdirilir.

Ancaq bu, dərin oxu vərdişlərinin zəifliyi, müəllifin fikrinə deyil adına yönəlmə, kitabın məzmununa deyil, haradan gəldiyinə görə qiymət vermə meyilidir. Halbuki əsl diqqət fikirin dərinliyinə və insana verdiyi dəyməyə yönəlməlidir.

Sionizm: İsrailin Sivil Dini və Mirası

Sionizm, İsrail dövlətinin təməlini təşkil edən və bu gün də bir növ “mülki din” kimi qəbul edilən, həm seçmeci, həm də məqsədəuyğun bir ideologiyadır. Bu ideologiya, yəhudi ənənəsindən seçdiyi bəzi elementləri yeni şərtlərə uyğun şəkildə dəyişdirib istifadə edir, eyni zamanda müasir Qərb düşüncə tərzindən də bol-bol faydalanır.

Sionizmin əsas dayaqları

• Yəhudi ənənəsindən gələn məqamlar: Sionizm, seçilmiş xalq, seçilmiş torpaq, etnik bağlanma kimi mövzuları klassik Yəhudilikdən alaraq, onları ideoloji dayaq kimi işlədib. Ənənəvi Yəhudilikdə yəhudi ilə yəhudi olmayan ayrımı etnik əsasla qurulur və bu, sionizm üçün də kimlərin yəhudi sayılacağına qərar verməkdə əsas rolu oynayıb. Fələstin torpaqlarına yəhudi köçü “Aliya” (yüksəliş) adlandırılır; çünki bu torpaqlar müqəddəs hesab olunur.

• Qərbdən alınan elementlər: Sionizm 19-cu əsrin sonlarına doğru təşkilatlananda, Avropanın irqçi nəzəriyyələri və orientalizmi bu ideologiyaya ciddi təsir edib. Məsələn, İbrani Universitetində sosiologiya bölməsini quran Artur Ruppin, yəhudi qanı və genetikası üzərində araşdırmalar aparıb, Aşkenaz yəhudilərini “əsl yəhudilər” və “ağ irq” kimi təqdim edib, Şərq mənşəli Mizrahi yəhudilərini isə “ərəbə bənzəmiş” və fərqli fizionomiyaya malik kimi xarakterizə edib. Bu yanaşmaya görə Aşkenazlar min bir zülmdən sağ çıxan, “ən ağıllı” təbəqə kimi qələmə verilib.

Sionizm və antisemitizm əlaqəsi

Sionizmin doğulmasında müasir irqçi antisemitizmin rolu böyükdür. Əgər antisemitizm olmasaydı, yəhudilərin yaşadıqları cəmiyyətlərə tam inteqrasiya olunacağı, ayrıca dövlət ehtiyacının qalmayacağı düşünülürdü. Lakin sionizmin yəhudi cəmiyyətlərində ayaqda qalması məhz Yəhudilikdən götürdüyü dini və etnik məzmun sayəsində mümkün olub. Theodor Herzl də bu səbəbdən assimilyasiyanın imkansız olduğuna inanıb və yəhudilərin ancaq öz dövlətlərinə sahib olaraq ayaqda qala biləcəyini iddia edib. O dövrdə bu, antisemitizmə qarşı bir “tədbir” kimi təqdim olunurdu.

Digər yəhudi cərəyanları ilə fərqi

• Qərbi Avropa Yəhudiliyi (Reformist və Mühafizəkar): Bu qruplar, yaşadıqları yerlərdə qalıb yerli cəmiyyətə uyğunlaşaraq Yəhudiliyi saf dini məzmunla davam etdirməyin tərəfdarı idilər. Sionizm isə tam əksinə, assimilyasiyanı qəbul etməyib.

• Şərqi Avropa Yəhudiliyi (Millətçi-Sosialist): Bund kimi hərəkətlər yəhudi millətçiliyini müdafiə etsə də, diasporda yaşamağa davam etməyi doğru sayırdı. Sionizm isə millətçilikdən əlavə, mütləq Fələstin torpaqlarına köçü şərt qoyurdu.

Sionizmin müstəmləkəçilik cəhəti

Digər millətçi hərəkatlardan fərqli olaraq, sionizm artıq yaşadıqları ərazilərdə müstəqillik istəmirdi. Əksinə, Avropadakı yəhudiləri cəmləyib, bəlkə də 2000 il yaxınlıq görmədikləri Fələstin torpaqlarına köçürməyi qarşısına məqsəd qoydu. Bu da sionizmə qarşı ən böyük ittihamlardan birinə çevrildi: onu müstəmləkəçiliyin bir forması kimi görənlər az deyil. “Torpaqsız xalq üçün, xalqsız torpaq” şüarı, Fələstindəki yerli əhalini faktiki olaraq nəzərə almayan bir mifə əsaslanırdı. Hətta revizionist sionizmin banisi Jabotinsky belə orada xalqın yaşadığını və bu siyasətin haqsızlıq olacağını qəbul etmişdi.

Yəhudi kimliyi və Aşkenaz–Mizrahi fərqi

Yəhudilərin həqiqətən vahid bir xalq olub-olmaması sionizm daxilində də mübahisə mövzusudur. Məsələn, Yəmən yəhudiləri ilə Polşa yəhudiləri arasında nə ortaq dil, nə mədəniyyət, nə də coğrafi bağ var — onları birləşdirən yeganə şey din faktorudur. İsrailin qurucuları və ilk liderləri əsasən Aşkenaz yəhudiləri olub. Əhalini artırmaq üçün Yəmən, İraq kimi ərəb coğrafiyalarından Mizrahi yəhudilər gətirilib, lakin onlara ikinci dərəcəli vətəndaş kimi yanaşılıb, bəziləri düşərgələrdə saxlanılıb, hətta körpələrinin oğurlanıb Aşkenaz ailələrinə verildiyi iddiaları belə səsləndirilib. Bu da Aşkenaz–Mizrahi qarşıdurmasının təməlini qoyub.

Arthur Koestler 1970-ci illərdə yazdığı “13-cü Qəbilə” kitabında Aşkenaz yəhudilərinin böyük ehtimalla Hazar imperiyasının (Müsəlman-Türk dövləti, sonradan Yəhudiliyi qəbul edib) davamı olduğunu, əslində yəhudilərin bir irq yox, fərqli etnik qrupların din ətrafında birləşmiş cəmiyyəti olduğunu iddia edib. Bu iddia İsraildə qəzəblə qarşılanıb, çünki o dövrdə İsrail özünü sanki Hitlerin irqçi məntiqinə bənzər şəkildə, irqi əsasda “vahid yəhudi xalqı” üzərində qurmuşdu.

İsrail dövlətinin fərqli xarakteri

İsrail yalnız coğrafi sərhədləri içində yaşayanların dövləti deyil, bütün dünyadakı yəhudilərin potensial dövləti kimi özünü tanıdır. İsraildə yaşayan ərəblər isə formal olaraq vətəndaş sayılsalar da, əslində ikinci dərəcəlidirlər. Məsələn, Nyu-Yorkda yaşayan bir yəhudi istədiyi vaxt İsrail vətəndaşlığı ala bilər, amma nəsillərlə orada yaşayan bir ərəb üçün bu dövlətin ideologiyası “onun dövləti” deyil. Əvvəllər İsrail diaspordan imtina edib yəhudilərin Aliya ilə köçməsini vacib bilirdi. Bu gün isə əhali sayı yetərli olduğundan diaspora daha çox maliyyə və siyasi dəstək baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Mitoloji tarix və Holokostun rolu

Sionizm real və müxtəlif yəhudi tarixini deyil, İsrailoğulları nağıllarına əsaslanan vahid və mifoloji bir tarix modelini seçib. Tövratdakı “seçilmiş xalq”, Misir əsarətindən qurtuluş, Babil sürgünündən geri dönüş kimi motivlər sionizmin ideoloji dayaqları kimi işlədilib. Müasir yəhudi kimliyini, xüsusən dini baxımdan o qədər də bağlı olmayanlar üçün, əsasən Holokostu yadda saxlamaq və antisemitizm təcrübəsi müəyyən edir. İsrail dövləti özünü dünya Yəhudiliyinin sığortası kimi təqdim edir və mövcudluğunu daimi bir təhlükə ilə əsaslandırır. Tənqidçilər isə iddia edir ki, İsrailin varlığı bəzən müsəlman coğrafiyalarında antisemitizmi qızışdırır, halbuki İsrail olmasa belə yəhudilər mövcudiyyətlərini davam etdirə bilərdilər...

Nəticə etibarilə, İsrailin mədəniyyətində Şərq və Qərb elementləri, Aşkenaz, Mizrahi və Sefard təsirləri qarışaraq dünyadakı digər diaspora yəhudi mədəniyyətlərindən fərqli, daha çox sekulyar bir quruluş formalaşdırıb. Amma İsrailə yönələn istənilən tənqid, dərhal antisemitizm damğası ilə etiketlənir.

Modern Dünya və Dəyərlərimiz

Yaşadığımız dövrü bir çoxları müxtəlif adlarla anır: kimisi “müasir dövr”, kimisi “sekulyar dünya”, bəziləri də “informasiya və ünsiyyət əsri” deyir. Bu gün iqtisadiyyat, maddiyyat və dünyəviləşmə görünməmiş sürətlə inkişaf edib, pozitivist və maddi yönlü yanaşmalar daim ön plandadır. Bu tendensiya nəticə etibarilə, mənfəətin, şəxsi marağın hər şeydən üstün tutulduğu, vicdan və mərhəmətin isə arxa plana keçirildiyi bir cəmiyyət modeli yaradıb. Beləcə, dünya miqyasında yeni bir insan tipi formalaşdırılmağa çalışılır – köklü dəyərlərdən uzaq, fərdi marağı hər şeydən üstün tutan bir tərz.

Bunun fəsadları da aydındır: müasir insan sanki davamlı nəyisə itirir. Xüsusilə gənclər arasında bu itki daha aydın hiss olunur. Keçmişdə varlıqçı filosofların və anarxist cərəyanların təsiri altında böyüyən nəsillər indi də heç bir prinsipi, inancı və ya müqəddəs dəyəri ciddi qəbul etmədən yaşayır. Bu köhnə dəyərlərin sarsılması isə ailədən tutmuş qonşuluğa, dostluqdan mehribançılığa qədər bir çox münasibətlərə zərbə vurur. Qloballaşan dünyanın əxlaqi təsirləri, xüsusilə inkişaf etməkdə olan cəmiyyətlərdə münasibətlərin soyumasına, insanları bir-birinə yadlaşdırmağa səbəb olur.

Nəticədə cəmiyyətlərdə dərin böhranlar yaranır. Son illərdə ölkəmizdə minlərlə antidepressany qutularının satılması, əslində itirilmiş dostluq və qonşuluğun yerini psixoloq və psixiatr axtarışlarının tutduğunu göstərir. Müasir həyatın gətirdiyi komfort, həddindən artıq istehlak vərdişi bir çox dəyərlərin itirilməsinə yol açır ki, bu da narkomaniya, əxlaqsızlıq, oğurluq və spirtli içki kimi problemlərin yayılmasına zəmin yaradır. Üstəlik, populyar mədəniyyət və yad həyat tərzi ailə institutuna belə təsir edir, nəticədə hamını eyni tip, dəyərsiz, sekulyar bir modelə çevirməyə çalışırlar. Bu model isə inancları və müqəddəsləri sıradan çıxararaq “Tanrı yoxdursa, hər şey olar” kimi bir düşüncə tərzini yayır.

İslami Dəyərlər və Həqiqi Xoşbəxtlik

Əslində “dəyər” dediyimiz anlayış insanlıq tarixi boyu peyğəmbərlərin bizə çatdırdığı ilahi həqiqətlərin cəmidir. Tövhid inancı insanın xislətindəki əxlaqı formalaşdırır, fəlsəfənin də təməlində duran “insanın Allah’a bənzəməyə çalışması” anlayışı bunun göstəricisidir. Hz. Aişənin Peyğəmbərimizin (sav) əxlaqını “Quran əxlaqı” kimi təsvir etməsi də bu baxımdan çox önəmlidir.

Hər bir filosof və mütəfəkkir son nəticədə insanın xoşbəxtliyini hədəfləyib. Bizim mədəniyyətimizin böyük isimlərindən Fərabi “Ən yüksək səadət” (Səadetü’l-Ula), İbn Sina isə “Həqiqi səadət” (əs-Sə’adətü’l-Həqiqiyə) anlayışını işlədib. Bu xoşbəxtlik təkcə dünyəvi qazancla ölçülən deyil – dəyişməz, əbədi və ötəri olmayan bir dəyərdir. Peyğəmbərimiz də bu xoşbəxtliyin düsturunu çox gözəl ifadə edib: səninlə əlaqəni kəsənlə əlaqəni davam etdir, sənə zülm edəni bağışla, sənə verməyənə sən ver. Loğman Həkimin oğluna verdiyi “yaxşılıq etdiyini unut, sənə edilən pisliyi də unut” nəsihəti də qarşılıq gözləmədən yaxşılıq etməyi və bağışlayıcı olmağı vurğulayır.

Müasirliklə Mübarizədə İslami Çıxış Yolu

Müasir dövrün yaratdığı bu mənəvi boşluqdan xilas olmaq üçün İslam dəyərlər ən böyük dayağımızdır. Bizim köklü mədəniyyətimiz və millətimiz yalnız şəxsi marağını güdməklə kifayətlənməyib. Qurban bayramlarında hətta qeyri-müsəlmanlara edilən yardımlar, təbii fəlakətlərdə nümayiş olunan həmrəylik – bunlar hamısı mərhəmət və paylaşma ənənəmizin canlı sübutudur.

İslamda “isar” deyilən ali bir fəzilət var – insanın özünün ehtiyac duyduğu şeyi başqasına verməsi. Peyğəmbərimizin (sav) dostlarına və ətrafındakı insanlara yaxınlığı, İslamda dostluğun nə qədər dəyərli olduğunun bariz nümunəsidir.

Dəyərlər Uğrunda Məsuliyyət və Fəallıq

Bugünkü reallıq odur ki, İslam dəyərlərinə bağlı insanlarımız da sekulyar dünyanın cazibəsinə qarşı imtahan verir. Sərvət, vəzifə, imkan bəzi kəsləri təəssüf ki, dəyərlərdən uzaqlaşdırır. Bu da ümumilikdə yardımlaşma və birliyə zərər vurur, cəmiyyətin içində təbəqələşmə və parçalanma yaradır.

Bu baxımdan passiv qalmaq olmaz. Peyğəmbərimizin (sav) “Pis bir şeyi gördükdə əvvəlcə əllə dəyiş, bacarmazsan dillə bildir, o da olmazsa qəlb ilə nifrət et” nəsihəti bu gün üçün də keçərlidir. Dəyər tərbiyəsi sadəcə məktəb və qurumlarla məhdudlaşmamalı, nümunə ilə, yaşanaraq ötürülməlidir. Bugünkü gənclik vizual aləmdən – film, cizgi film, sosial şəbəkədən güclü təsir alır, bu sahədə müsəlmanların fəal olması vacibdir. Məscidlər təkcə ibadət yeri deyil, sosial, mədəni və maarifləndirici mərkəz funksiyasını daşımalıdır. Bir gəncin məsciddə həyatının dəyişməsi bunun kiçik, amma təsirli bir nümunəsidir.

Modern dövrün gətirdiyi yalnızlıq, yadlaşma o həddə çatıb ki, artıq bəzən qonşular belə bir-birinə salam vermir. İngiltərənin “Yalnızlıq Nazirliyi” və ölkəmizdə minlərlə tənha insanın yaşaması, məsələni nə qədər ciddi etdiyini göstərir. Halbuki İslam mədəniyyəti insanı insanla yaşamağa, bir-birinə dəstək olmağa məcbur edir. Çünki biz bir-birimizə möhtacıq. İnsan bədəni əmanətdir, insan özü də əmanətdir, yaxşılıq və mərhəmət isə bu əmanətin ən gözəl qoruyucusudur.

Ümid və Məsuliyyət

Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, ümidsiz olmaq olmaz. Əlimizdəki imkanlar kifayət qədər güclüdür. Gərək ki, biz öz dəyərlərimizi yaşada bilək, yeni nəsli vicdanlı, mərhəmətli, əxlaqlı yetişdirə bilək. Bu işdə hər kəsin üzərinə məsuliyyət düşür – əvvəlcə özümüz, sonra ailəmiz, sonra cəmiyyət və nəhayət, bütün bəşəriyyət üçün narahat olmalı, əlimizdən gələn nədirsə, əsirgəməməliyik.

İslami Əxlaq və Cəmiyyətdəki Yansımaları

Əxlaqın əsası: Allah şüuru

Əxlaq insan davranışlarının və həyat tərzinin Yaradan qarşısında məsuliyyət hissi ilə tənzimlənməsidir. Bu məsuliyyət yalnız Rəbbimizə deyil, həm də digər insanlara qarşı olan haqları və öhdəlikləri də əhatə edir. Halbuki, sırf etik yanaşma insanlar arasında qarşılıqlı maraqların və gözləntilərin tarazlanması kimi daha nisbidir. Əsl əxlaqın kökündə insanın Allahı tanıması və Onun qarşısında məsuliyyət hiss etməsi dayanır. Əgər bir insan Allahı görməzdən gələrək “yaxşılıq” edirsə, bu yaxşılıq yalnız şərtlər mövcud olduqca qalır, o şərtlər dəyişəndə isə itib gedir. Məsələn, valideyninə hörmətsiz olan birinin başqa insanlara qarşı “hörmətli” davranışı şübhə doğurur, çünki bu davranışın arxasında maraq ola bilər və maraq bitəndə yaxşılıq da yox olar. Hər bir nemətin Allahdan gəldiyini anlamaq, əxlaqın başlanğıc nöqtəsini imanla bağlayır. Allahı tanımayan bir insanın yaxşılığı isə, əslində, müvəqqətidir. Məsələn, kamera yoxdursa qırmızı işıqda keçən və ya qanunda boşluq görəndə haram mala əl uzadan biri, Allah qorxusu olmadıqda əxlaqi məsuliyyət hiss etməz.

Əxlaqi dəyərlər və Qurandakı əksləri
Qurani-Kərimdə Allah bəndələrini davamlı olaraq Öz razılığını qazanmağa dəvət edir. “Rəbbinizin məğfirətinə və genişliyi göylər və yer qədər olan cənnətə tələsin” (Ali İmran, 133) ayəsi bunu çox gözəl ifadə edir. Bu yarış əsasən təqva sahiblərinə məxsusdur. Təqva əhli Allahın qoyduğu qadağalardan çəkinir və əbədi, yox olmayan bir nəzarətə – Allahın görüb-bilməsinə inanır.

Quranda təqva sahiblərinin bir neçə əxlaqi xüsusiyyəti xüsusilə vurğulanır:

• İnfaq (Səxavət): Təqvalılar varlılıqda da, çətinlikdə də Allah yolunda xərcləyirlər. Bu, sadəcə pul verməklə məhdudlaşmır – kiməsə bacarıq öyrətmək, yükünü yüngülləşdirmək, zülm etməkdən əl çəkmək, hətta bir gülümsəmə belə infaq sayılır. Bu səxavət mal sevgisinə baxmayaraq, Allah sevgisi naminə ediləndə məna qazanır. Sekulyar baxışda isə insanın malını başqası üçün qarşılıqsız xərcləməsini izah edəcək bir dəyərləndirmə yoxdur.

• Qəzəbi udmaq: Təqva əhli qəzəbini udur. Dünyəvi etikada qəzəbə nəzarət adətən şəxsi fayda və ya cəmiyyət balansı üçün əsaslandırılır. Amma Quranda bu, birbaşa Allahın məğfirətinə bağlanır. Hz. Əbu Bəkr (r.a.) qızı Hz. Aişəyə böhtan atan Mistahı bağışlamadıqda nazil olan ayə açıqca göstərir: “Allahın sizi bağışlamasını istəmirsinizmi?” (Nur, 22). Hz. Əbu Bəkr də Allah rızası üçün Mistahı yenə də himayəyə alır.

• Pisliyi yaxşılıqla dəf etmək: Qurana görə mömin pisliyi yaxşılıqla dəf edər. Pisliyə yaxşılıqla cavab veriləndə bəzən düşmən səmimi bir dosta çevrilə bilir. Tarixdə buna aid çoxlu nümunələr var.

Peyğəmbər əxlaqı və Quran
Hz. Aişəyə (r.a.) Rəsulullahın (sav) əxlaqı haqqında soruşulduqda, “Onun əxlaqı Quran idi” (Müslim, Nəsai) deyib. Quranda “əxlaq” sözü yalnız bir dəfə işlənib və bu da Peyğəmbərimiz (sav) üçün istifadə olunub: “Həqiqətən sən böyük əxlaq üzrəsən” (Qələm, 4). Bu, Allahın Peyğəmbərimizin (sav) ortaya qoyduğu həyat tərzini bəyəndiyini göstərir. Peyğəmbərimiz insanlarla münasibətdə həlim və mehriban idi, lakin Allahın əmr və qadağaları məsələsində əsla güzəştə getməzdi. Bu, insanın Yaradan qarşısında tam məsuliyyətini dərk etməsinin nümunəsidir.

İnsan fitrəti və nəfsi tərbiyə etmək
Quran insanın yaradılışındakı zəif cəhətləri gizlətmir: “Həqiqətən insan tələsik və səbirsiz yaradılıb. Ona zərər toxunsa, ah-nalə edir, xeyir gəlsə xəsislik edir” (Məaric, 19-21). Bu instinktiv zəiflikləri yalnız Allah qarşısında məsuliyyət şüuru ilə idarə etmək mümkündür.

Allah insana bu zəiflikləri aşmaq üçün yollar göstərib:

• Namaz: Namaz insanı çirkin və pis işlərdən çəkindirən əsas ibadətdir. Namaz həm Yaradanla görüşmək, həm də məsuliyyəti təzələmək imkanıdır.

• Zəkat və İnfaq: Mal-dövlətin müəyyən hissəsini ayırmaq, ehtiyacı olana vermək insanın öz nəfsinə hakim olmasının göstəricisidir.

• Axirət inancı: Hesab gününə inanmaq insanı davranışlarına görə məsuliyyət daşımağa sövq edir.

• Ölümü xatırlamaq: Şəhvət və ehtirası cilovlamaq üçün ölümü yaddan çıxarmamaq güclü vasitədir.

• Dəstəmaz: Mənəvi təmizliklə yanaşı, ruhi nəzarətin də vasitəsidir.

Həyatda əxlaqın tətbiqi və çətinliklərə münasibət

• Başqalarının əxlaqsızlığına qarşı mövqe: Quran, əxlaqsız davranış edənlərlə oturmamağı tövsiyə edir. Amma bu, onlardan tamamilə uzaqlaşmaq anlamına gəlmir. Məqsəd hikmətlə və gözəl sözlə nəsihət etməkdir.

• Qəzəbi udmağın çətinliyi: Zülmə məruz qalan haqlı olaraq haqqını tələb edə bilər. Əgər dünyada haqq yerinə yetməzsə, axirətdə Allah onun zəmanətçisidir. Ən təhlükəlisi zülmə uğramaq deyil, zülm edən olmaqdır. Allah heç bir bəndəni gücü çatmayacaq bir vəziyyətə salmaz.

• Əxlaqı hər yerdə yaşatmaq: Namazın vaxtında qılınması insanı harada olursa-olsun öz əxlaqı ilə ortama daşıyır və pisliklərdən qoruyur. Əxlaqı yaşatmaq üçün Allahın əmr və qadağalarına bütövlükdə riayət etmək şərtdir.

• Düşmənə qarşı mövqe: İslam əxlaqı müsəlmanlara tarix boyunca güc və mədəniyyət qazandırıb. Bu günki işğal və istismarların kökü, müsəlmanların öz dəyərlərindən uzaqlaşmasındadır. Düşmənin planlarına qarşı durmaq öz milli-mənəvi dəyərlərimizə sahib çıxmaqla mümkündür.

• Ailə məsuliyyəti: Övlad, valideyn məsuliyyətini yerinə yetirməsə belə, övlad öz məsuliyyətindən yayınmamalıdır. Allah rızası üçün axtarıb soruşmağa davam etməlidir. Qarşı tərəfin məsuliyyətsizliyi insanı öz borcundan azad etmir.

İslam Mədəniyyətində Ailə

İnsan, əslində zəif bir varlıqdır. Onun güc, sərvət, məqam kimi dün­yəvi dəyərləri bu zəiflik qarşısında əslində heç bir həqiqi dəyərə sahib deyil. Hər şey, ancaq insanla bağlı olduqda bir məna qazanır. Xüsusilə də, XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəlində geniş yayılan “həqiqət yoxdur, yalnız güclülərin maraqları var” iddiasının necə əsassız və dayanıqsız olduğunu 2020-ci ildə bir virus belə göz önünə sərdi. Bu zəiflik təkcə fərdin acizliyini göstərmir, həm də ailə anlayışının nə üçün bu qədər əhəmiyyətli olduğunu aydın şəkildə ortaya qoyur.

İnsanın İlk Yuvası: Ana Bətni

İnsan dünyaya gəldiyi andan etibarən digər canlılarla müqayisədə ən zəif vəziyyətdə olur. Bir quş belə insandan daha tez öz ayaqları üstündə dura bilir. İnsan övladının yeriməsi üçün təxminən bir il, danışması üçün ən azı bir-iki il, öz ehtiyaclarını aydın şəkildə ifadə edə bilməsi üçün bir neçə il, bir peşə öyrənib icra etməsi üçün isə on illərlə vaxt lazımdır. Bu zəifliyə qarşı Allah Təala insanı yaradarkən onun üçün bir sığınacaq – bir yurd hazırlayıb. Bu yurdun ilk qapısı “Rəhim”, yəni ana bətnidir. İnsan dünyaya gəldikdən sonra isə ətrafındakı mühit – ailə və qohumlar “siləyi rəhim” adlanır. Bu bağ, insanın orqanik olaraq bağlı olduğu qohum dairəsini əhatə edir.

Təbii Bağların Qorunması və Geniş Ailə

Ən güclü “siləyi rəhim” bağı ana ilə uşaq arasındadır. Bu, sadəcə insana deyil, bütün canlılara məxsus olan təbii bir instinktdir. İslam dini, insanda fitri olaraq mövcud olan bu qoruma instinktini qaydaya salır, sistemə oturdur. Beləcə, qan bağı ilə bağlı insanlar sadəcə bir-birini qorumaqla kifayətlənmir, eyni zamanda cəmiyyətin daha geniş bir dayanışma şəbəkəsinin üzvünə çevrilir. Bu şəbəkə təkcə ata, ana, uşaqla bitmir; qohumlar, qonşular, məhəllələr, kəndlər və şəhərlər bir-birini qoruyan geniş bir ailə modelinə çevrilir.

Ailə və İslamın Əsas Məqsədləri

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) bütün aləmlərə rəhmət olaraq göndərilib. Onun gətirdiyi şəriətin məqsədlərindən biri də canın, malın, ağlın, dinin və nəsilin qorunmasıdır. Nəsilin sağlam və məqbul şəkildə davamı isə ailə mühiti vasitəsilə mümkündür. İnsanı sadəcə bir bioloji varlıq kimi qorumaq deyil, onun Allahla bağını, həyatdakı məqsədini anlamasına, başqa insanlarla münasibətlərini düzgün qurmasına imkan verən yeganə mühit məhz ailədir.

Ailənin Təməli: Nikah, Sevgi və Mərhəmət

İslam mədəniyyətində ailənin əsası bir qadınla bir kişi arasında bağlanan nikah müqaviləsidir. Qurani-Kərimdə Rum surəsinin 21-ci ayəsində Allahın möcüzələrindən biri olaraq insanların öz növlərindən yoldaşlar yaratması qeyd olunur. Bu yoldaşlıqda insanlar bir-birində rahatlıq tapır, aralarındakı münasibət isə sevgi (məvəddət) və mərhəmət (rəhmət) üzərində qurulur. Müasir dünyada bu həqiqət tez-tez gözardı edilsə də, insanın kişi və qadından ibarət olduğu gerçəyi dəyişmir. Bu sevgi və mərhəmət nikah vasitəsilə qanuni və ibadət sayılan birgə yaşayış formasına çevrilir.

Yuva: Maddi və Mənəvi Bir Qorunacaq

Ailə yuvası həm fiziki (ev, məkan), həm hüquqi (nikah qaydaları) və həm də mənəvi (sevgi, hörmət) tərəfləri olan bir sığınacaqdır. Fiqh kitablarında ailənin necə qurulacağı, tərəflərin hüquq və vəzifələri geniş şəkildə izah olunur. Nikahın əsas şərtlərindən biri də elan edilməsidir. Əksər hallarda bu, toy mərasimləri ilə həyata keçirilir ki, ailənin qurulduğu ictimaiyyətə açıq şəkildə bildirilsin.

Övladlar: Sevgi və Mərhəmətin Meyvəsi

Ər-arvad arasındakı sevgi və mərhəmətin ən gözəl bəhrəsi övladlardır. Uşaqlar ailə içində tam təhlükəsiz bir mühitdə dünyaya gəlir, əsl insana məxsus dəyərləri burada öyrənir. Azanın körpənin qulağına oxunması, ilahilər və duaların öyrədilməsi uşağın dini şüurla böyüməsinə zəmin yaradır.

Geniş Ailə və Miras Əlaqəsi

İslamda ailə anlayışı yalnız nüvə ailə ilə (ata, ana və övlad) məhdudlaşmır. Əksinə, babalar, nənələr, dayılar, əmilər, xalalar, bibilər və onların övladları da bu geniş ailəyə daxildir. İslam hüququndakı miras (fəraiz) qaydaları da bu geniş ailə bağlarına əsaslanır. Miras məsələləri qohumlar arasında nizamı təmin edir və insan dünyadan köçdükdən sonra belə ailə üzvlərinin bir-biri ilə əlaqəsini gücləndirir. Müasir dünyada işçi sinifinə məhdudlaşdırılan nüvə ailə modeli aristokrat təbəqələr tərəfindən əslində tətbiq olunmur; onlar geniş ailə bağlarını qoruyurlar.

Ailə və İmtahan: Fitnə Anlayışı

Qurani-Kərimdə övladların və yoldaşların “fitnə” (imtahan) adlandırılması onların insan üçün bir sınaq vasitəsi olduğunu göstərir. Bu, mənfi bir mənzərə deyil; əksinə, insanın intizamlı və saleh bir həyat qurması üçün bir fürsətdir. İnsanın ətrafında nə qədər çox insan olarsa, imtahanı da bir o qədər rəngarəng və dəyərli olar. Bu sınağı uğurla keçənlər başqalarına nümunə və yol göstərici olur. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) həyatı da bunun ən gözəl sübutudur.

Modern Dünyada Ailə

Cəmiyyətin Dəyişməsi və Qadın-Kişi Münasibətləri

Əgər bir cəmiyyətin baxış bucağını dəyişmək istəyirlərsə, əslində qadın-kişi münasibətlərini dəyişmək kifayət edir. İslam dünyasında da dönüşüm çox vaxt qadın üzərindən həyata keçirilir. Qadın-kişi münasibətləri bütün dinlər üçün sınaq nöqtəsidir. Azərbaycanda müsəlman qadınlar feminizm, kişilər isə kapitalizmin təsiri altına düşmüş vəziyyətdədirlər.

Tarixə Baxış və Bərabərlik Tələbi

Müsəlman qadınlar tarixi hadisələrə bu günün dünyagörüşü ilə yanaşdıqları üçün ədalətsizlik axtarırlar. Halbuki, keçmişə baxış ancaq inanılan dinin prizması ilə ola bilər. İslamın əsasında bərabərlik deyil, ədalət durur. Məsələn, Fransız İnqilabından sonra dünyaya yayılan "bərabərlik" anlayışının İslamda yeri yoxdur. Ona görə də kiminsə hüququnu necə qorumaq və ədaləti necə bərqərar etmək lazım olduğunu yaxşı bilmək vacibdir.

Qadının Yeri

İslamda qadının savabı, kişilərin cihadı kimi, uşağa hamilə qalmaq və ərini razı salmaqla qazanılır. Əgər bərabərlik məntiqinə görə yanaşsaq, qadın da kişi ilə birgə cihada getməlidir, amma İslamda ədalət fərqli və ontoloji əsaslı bir tərifə sahibdir.

Müasir Qərb Təsiri

Bu gün bir çox Qərb praktikası, məsələn, uşağa ata soyadının verilməsi kimi ənənələr əslində İslam mədəniyyətdə olmayıb. İslamda sabitlik sevilmir, çünki hər şeyin fani olduğuna inanılır. Bugünkü dünyada isə “zalıma çevrilmiş kişi tipi” yaradılaraq qadın-kişi münasibətləri zədələnir.

Ailə Quruluşu və Qərb Təsiri

Ailə Qərb cəmiyyətindəki ictimai-özəl sahə ayrımı içində xüsusiyyətini itirib. Halbuki, tarix boyu ailə özəl məkan olub. Bu gün isə dövlət ailəyə müdaxilə edir, onu tənzimləməyə çalışır.

Ailə anlayışına gəlincə, ərəb dilində “ailə” həm ehtiyacların ödənildiyi sevgi məkanı, həm də fərqli yaş və cinsdən insanların birliyi deməkdir. Qərbdə isə “family” sözü Latınca “valideyn və uşaqlar” mənasına gəlir və əsasən ata və valideynlik üzərindən izah olunur. İslamda isə daha məcazi və mənəvi məna daşıyır.

Patriarxiya Tənqidi

Patriarxiya - bu anlayış Qərb sosiologiyasında mənfi çalar daşıyır. Çünki Qərbdə ata obrazı kilsə, Tanrı və zülmlə əlaqələndirilib. Amma İslamda “kişi hökmranlığı” deyil, “kişinin məsuliyyəti” prinsipini əsasdır. Ona görə də ailədə əsas məsuliyyət kişiyə aiddir.

Qərb Ailə Modeli və Hegemoniyası

Bu gün bir çox cəmiyyətlərdə Qərb ailə modeli nümunə götürülür və bu, mədəni hegemoniyanın nəticəsidir. Qərbdə əsas prioritet ailədən çox ümumi nizamın saxlanmasıdır, Şərqdə isə ailə nizamı cəmiyyətin nizamına təsir edir.

Tarixə baxanda, 1600-1750-ci illərdə aristokrat və kəndli ailə modelləri vardı. Aristokrat ailədə qadının uşağa baxmaq vəzifəsi belə yox idi. Sənaye inqilabı ilə burjuaziya və işçi ailəsi modelləri formalaşdı. Məhz bu burjuaziya ailəsi bu gün bütün dünyaya yayıldı.

Bu prosesdə qadın təkcə rolu ilə yox, gözəllik meyarı ilə də təkrar formalaşdırıldı. Qərb qadını gözəllik simvoluna çevrildi. Lakin artıq bu anlayışın da zəiflədiyini görürük.

Burjuaziya Ailəsi və Doğum Nəzarəti

Burjuaziya ailəsi aristokrat ailəni əxlaqsız hesab edib yeni bir model yaratdı. Bunun üçün dini fiqurlar nümunə götürüldü. İlk dəfə ailə planlaşdırması gündəmə gəldi və doğum nəzarəti vasitələri ilə həyata keçdi. Burada Giddens-in “qədərdən seçimə keçid” anlayışını yada düşür təbii ki.

Təhsil və Valideynlik

Uşaqları yaxşı məktəblərdə oxutmaq məqsəd deyil. Əsas odur ki, onlar əvvəlcə yaxşı ata-ana kimi yetişsinlər. Çünki başqalarının qadın-kişi modeli ilə müsəlmanların gələcəyə dair iddiaları davam edə bilməz.

İslamda Həyat Tərzi

Müsəlmanlar kapitalizm və digər Qərb ideologiyalarına qarşı alternativ olaraq bir “həyat tərzi” təqdim etməlidirlər. Bu tərz Hz. Peyğəmbərin (sav) sünnətinə əsaslanmalıdır. Nə geyinib, nə istehlak edəcəyinə insan özü qərar verməlidir. Bu yolla reklam və istehlak dünyasının əsarətindən qurtulmaq olar. Ailə bağlarının güclü saxlanması da vacib məsələdir, çünki Qərbdəki yadlaşma və bədbəxtliyin bir səbəbi də bu bağların qırılmasıdır.

Dini Elmlərin Bugünkü Vəziyyəti və “Donmuşluq” Problemi

Bu gün dini elmlərin, xüsusilə İlahiyyat fakültələrində tədris olunan biliklərin əksəriyyəti, bəzi istisnalar olmaqla, daha çox “kitab bilikləri” səviyyəsində qalır. Yəni əsasən əvvəllər yazılmış mətnlər üzərindən öyrədilir. Əlbəttə, bu mətnlərin özləri pis deyil, amma nəzərə almaq lazımdır ki, onlar müəyyən bir tarixi və mədəni kontekstdə meydana gəlib və hətta Quran ayələrinin anlaşılması belə dövrün reallığı ilə sıx bağlıdır. Məsələn, Ənfüs və Əfak ayələrinin təfsiri tarix boyu coğrafi, elmi və mədəni mühitdən asılı olaraq dəyişib.

Əsas problem ondan ibarətdir ki, dinin dəyişməz prinsipləri ilə mövcud həyat reallığı arasında əlaqə daim canlı saxlanılmır. Halbuki həyat özü dinamikdir, şərtlər durmadan dəyişir və buna görə də bu boşluğu daim yeni şərhlərlə, təfsir və təvillərlə bağlamaq vacibdir. Amma unutmaq olmaz ki, bu cür şərhlər dinin dəyişməz təməl prinsiplərinin yerinə keçməməli, yalnız insan əqli məhsulu kimi bir fəaliyyət olaraq qalmalıdır.

Yenilənmə və “Fəal olmaq” Zərurəti

Dinin özünün təməl həqiqətləri səviyyəsində yenilənməyə ehtiyacı yoxdur – əks halda din olmaqdan çıxar. Amma o təməldən qaynaqlanan və tarixi şərtlərlə formalaşan şərhlər, məzhəblər və yanaşmalar dəyişməlidir. Bugünkü əsas problem odur ki, müəyyən dövrlərdə formalaşmış nəzəri şərhləri dəyişməz həqiqət kimi dondurub saxlayırıq. Bu, sadə insanlar üçün praktik asanlıq yaratsa da, elmi baxımdan ciddi problem doğurur.

Məsələn, Şəmsəttin Səmərqəndinin XIV əsrdə insanı mərkəzə qoyaraq “Əfak və Ənfüs elmi” kimi bir sahə qurması göstərir ki, dini elmlər necə dinamik ola bilər. Belə yanaşmalar bu gün də reallığı, müasir elmi biliyi nəzərə alaraq əsas prinsiplərlə aradakı boşluğu doldura biləcək yeni şərhlər tələb edir. Yeni bir kəlam kitabı yaza bilmək, yeni bir Maturidilik, Əşarilik və ya İbn Sina fəlsəfəsini inkişaf etdirə bilmək bu dinamizmin göstəricisidir. Əks halda, “dondurulmuş” bir qəfəsdə yaşamağa məcbur qalırıq və dinin dili reallıqla əlaqəsini itirir.

Fikir ifadə formalarının, anlayış çərçivələrinin və ümumiyyətlə düşüncə tərzinin yenilənməsi vacibdir. Bu isə yalnız yenidən düşünməyə başlamaqla mümkündür. Öz yolunu, öz intellektual xəritəsini yarada bilməyən bir cəmiyyət təkcə tərcümə ilə irəli gedə bilməz.

Nəticə

Nəticə olaraq, tarixi təcrübəmizi kənara atmadan, tənqidi baxışla öz mədəniyyətimizi düşüncənin mövzusuna çevirmək və təməl prinsipləri müasir reallıqla əlaqələndirərək yeni metafizik sistemlər qurmaq zəruridir. İslam mədəniyyəti əslində epistemoloji baxımdan çoğuldur – yəni tək bir “doğru” əvəzinə müəyyən metod çərçivəsində fərqli düşüncə formalarının mümkünlüyünü qəbul edir. Əsas məsələ, bilik istehsalında metod və üsulun şəffaf və yoxlanıla bilən olmasıdır.

Bugünkü vəziyyət o qədər ağırdır ki, cəmiyyətimizin dini dünyagörüşü hələ də 150 il əvvəlki nənələrimizin inanc səviyyəsində qalıb. Məsələn, Məvaqif kimi klassik kəlam kitablarının strukturu göstərir ki, düşüncə, anlayış istehsalı, məntiqi nəticələr çıxarmaq, varlıq və ontologiya kimi əsas anlayışlar müasir şərtlərə uyğun şəkildə yenidən işlənməlidir.

Bizim bəşəriyyətin ortaq biliyi ilə problemimiz yoxdur. Əsas məsələ odur ki, biz “fəal” – yəni özümüzü aktor, subyekt kimi ortaya qoyaq. Əgər fəal deyilsək, bu fərq etməz – istər dini elmlər, istər təbiət elmləri, istər humanitar sahələr, hətta idman sahəsi belə – heç birində özümüzə aid yeni bir dəyər, məktəb və ya sistem qura bilmərik. Təəssüf ki, bu gün dini elmlərin vəziyyəti də, digər sahələr kimi, hələ də əsasən tarixi mətnlər üzərində dövr edir.