Həqiqət, İnsan və Yaxşılıq Üzərinə

İnsanlıq tarixində həqiqət axtarışı ilk olaraq sahədə — birbaşa yaşantı və təcrübə ilə aparılırdı. Lakin zaman keçdikcə bu təcrübələr yazıya köçürülməyə başlandı və artıq insanlar həqiqəti mətnlərdə axtarmağa başladılar. Bu proseslə bərabər, insanın bu axtarışdakı rolu da dəyişdi. Təlimin yayılması və dil imkanlarının genişlənməsi ilə insanlar bilikləri birbaşa yaşayıb dərk edənlərin izinə düşməkdənsə, onların fikirlərini və hekayələrini kitablardan oxumağa başladılar. Beləliklə, təcrübəni yaşamış insanla sadəcə kitabla tanış olan insan arasında fərq yarandı və elmin mahiyyəti də bu fərqlə birlikdə dönüşüm keçirdi. Oxumaq artıq kitab öyrənməyə çevrildi.

Bu dəyişiklik təkcə İslam dünyasında deyil, Platon və Aristotel dövründən sonrakı Qərb düşüncəsində də eyni şəkildə müşahidə olunan, ümumbəşəri bir hadisədir. Həqiqətlə bağ qurmaqda mətnlər əsas vasitəyə çevrilir və bu, metafizik ənənənin bu günə qədər gəlməsini təmin edən mühüm körpüdür. 

İnsan Təbiətinin Xeyirliliyi və Həyata Müsbət Yanaşma

"Hər bir insan yaxşıdır". Bu düşüncə, varlığın özü etibarilə xeyirli olduğuna olan inamdan qaynaqlanır. Dindar olmaq və düşünmək — varlığı üstün tutmaq, yoxluğu isə rədd etmək deməkdir. İnsan, həyat və dünya qarşısında dürüst və yaxşı şahidlik edə bilməsi üçün bu dünyayla münasibətini sağlam qurmalıdır. Əgər bu münasibət daim gözlənti, zəhmətsizlik və ya böyük iddialar üzərində qurularsa, nəticədə insanı məyusluq gözləyir. Yaşar Kamal “İncə Mehmed” romanında belə deyir: "İnsana inanmayan, hər şeydə bir hiylə axtaran insan deyil".

Müasir Düşüncə Zərurəti və Tarixə Qaçmaqdan İmtina

Daim keçmişə qayıtma meyili, məsələn, hər hansı bir problemin həllini “min il əvvəl bir Mövlana vardı” kimi ifadələrlə izah etmə cəhdləri yanlışdır. Texnologiyada, siyasətdə və hüquqda geri qalmaq bir qədər anlaşılan olsa da, dəyər, əxlaq və düşüncə sahəsində min il geriyə getmək yolverilməzdir. Dünyadan qaçmadan, inandıqlarını danışmaq və müasir məsələləri gündəmə gətirmək lazımdır.

Həmçinin müasir dövrdə insan haqqında danışarkən “insanlar niyə bu qədər pis oldular?” kimi ümidsiz və bədbin yanaşmalar da narahatedicidir. Cəmiyyətdə yayılan bu cür "məğlubiyyət sevdalılığı" və ya “bozğunculuq” düşüncə tərzi, insanların həmişə mənfi ssenarilər üzərindən öz kimliklərini qurmağa çalışması və fərqli bir dünyanın mümkünlüyünə inanmamasıdır. Bu hal düşüncə və fəlsəfənin gücü ilə qırılması vacib olan təhlükəli bir dövrədir. Maraqlıdır ki, Mehmet Akif də eyni anlayışı məhz bu mənada istifadə etmişdi: "məğlubiyyətə vurğun olmaq".

Hikmətlə Şükran Arasındakı Münasibət

Qurani-Kərimdə “Biz Loğmana hikmət verdik ki, şükür etsin” (Loğman, 12) ayəsi xüsusilə diqqətə layiqdir. Hikmət — yəni ağlın kamilliyi — insana, həyata və dünyaya qarşı minnətdarlıq duyğusu ilə müşayiət olunmalı bir qabiliyyətdir. İnsan həyat təcrübəsini yalnız zülm və məğlubiyyətlə izah etməsi, bu təcrübəni yalnız qara çalarlarda təqdim etməsi — əslində bir növ “yalan və günah”dır. Əvəzində, yaxşı şahidlik etmək, müsbətə diqqət yetirmək və varlığın gözəlliyini dərk etmək daha doğrudur.

Dözümsüz Varlıq Olan İnsan: Fəqirlik və Zənginlik

İnsan nədir, necə yaşamalıdır, nəyə möhtacdır – bu sualların cavabı çox zaman çətin anlarda üzə çıxır. Bu sualları düşündürən əsas mövzulardan biri də fəqirlik və ehtiyac halıdır. Adətən fəqirlik bir bədbəxtlik, zəruri vəziyyət kimi qəbul olunur, zenginlik isə bəzən bir uğur və Allahın mərhəməti kimi görülür. Amma məsələ bu qədər sadə deyil.

Dinimizin bu iki halı – fəqirlik və zənginliyi – yalnız dünyəvi ölçülərlə deyil, mənəvi bir baxışla da qiymətləndirməsi vacibdir. Peyğəmbərimizin (sav) həyatına baxdıqda görürük ki, nə fəqirliyi bütövlükdə pisliyə yozub, nə də zənginliyi ucaldıb. Hər bir hal öz yükü və məsuliyyəti ilə bir imtahandır. Dini yalnız zənginlərin rahatlıqla yerinə yetirə biləcəyi bir sistem kimi təqdim etmək və ya zənginliyi dinin təqdir etdiyi bir hal kimi göstərmək, ciddi bir yanlışlığa yol açır. Din hər kəsə eyni məsafədədir və imanın əsası da bu ədalətdə gizlidir.

Əsl Fəqirlik – Allah’a Möhtac Olmaq

İnsanın “mümkün varlıq” olması – yəni yoxdan var edilmiş və hər an varlığına davam etməsi üçün Allahın qüdrətinə ehtiyacı olması – onun ən dərin həqiqətidir. Quranda “Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız, O isə Qəniyy və Həmid olandır” (Fatir, 15) ayəsi bu ehtiyac halını açıq şəkildə ortaya qoyur. Bu möhtaclığı dərk etmək, bəlkə də insanın ən böyük azadlığına aparan qapıdır.

Peyğəmbərlərin Həyatında İnsan Halı

Bu mənəvi ehtiyac halı, sadəcə fəlsəfi və ya teoloji bir məqam deyil, eyni zamanda peyğəmbərlərin həyatlarında da bariz şəkildə görünür:

• Hz. Musa – Mədyən səfərində hər şeyini itirdiyi anda etdiyi dua: “Ey Rəbbim! Mən Sənin göndərəcəyin hər cür xeyrə möhtacam!” (Qasas, 24) – bu, insanın ən çarəsiz anında belə Allahdan gözünü çəkmədiyinin nümunəsidir.

• Hz. Nuh – “Rəbbim, mən məğlub oldum, mənə yardım et!” (Qəmər, 10) deməsi – bir peyğəmbərin xalq qarşısındakı məğlubiyyəti deyil, insanın dünya ilə mübarizəsindəki acizliyinin ifadəsidir. İnsan bu dünyada daim məğlub olur: arzuları reallaşmır, həyat sonsuz deyil, ölüm isə ən böyük ehtiyac və acizlik halıdır.

Müasir İnsanın Möhtaclığı: Yalnızlıq Qorxusu

Bunları düşünəndə insanın müasir dövrdə yaşadığı “yalnızlıq qorxusu” da daha aydın görünür. Texnologiyanın, telefonun, internetin bu qədər həyatımıza daxil olması sadəcə ünsiyyət ehtiyacı deyil, bir boşluğun göstəricisidir. İnsan özünə dözə bilmir, tək qala bilmir, içindəki səsi eşitməkdən qorxur. Və nəticədə, azadlığını könüllü şəkildə bu “rəqəmsal səslər”ə təslim edir.

Özünü Tanımaq və Allaha Yönəlmək

Bu nöqtədə sufilikdəki “inziva” və “xəlvət” anlayışlarının mahiyyəti ortaya çıxır. İnsan bəzən öz səsini eşitmək, düşüncələrini aydınlaşdırmaq və dərinliklərini kəşf etmək üçün tək qalmalıdır. Bu təkliyə qaçmaq deyil, əksinə, orada özünü tapmaqdır. Çünki özünü tanımayan biri, nə başqasını anlaya bilər, nə də Allaha yönələ bilər. Həqiqi ibadət, həqiqi dua, həqiqi möhtaclıq – insanın öz acizliyini qəbul etməsindən doğur.

Bu səbəblə, Allaha möhtac olmaq utancverici bir şey deyil. Əksinə, insanın kimliyini, həddini və yerini anlaması üçün bir fürsətdir. Bu möhtaclıq insanı aşağı çəkmir, yüksəldir. Çünki Allah qarşısında aciz olduğunu bilmək, başqa heç kim qarşısında əyilməməyə gətirib çıxarır.

İslam Elm Ənənələri və Quran Qissələri

İslam düşüncə və elmi ənənəsi, dərin və mənəvi bir bilik fəlsəfəsinə əsaslanır. Bu ənənənin təməlində bilik mənbəyinin ilahi olması, insanın həqiqəti dərk etməyə çalışması və Qurani-Kərimdəki qissələrin təlimverici gücü dayanır.

Biliyin İlahi Mənşəyi və Nəbəvi Yanaşma

İslam elmi dünyagörüşü, bilik anlayışını Allaha əsaslandırır. Bu baxışa görə, insanın əldə etdiyi bilik iki əsas yol ilə formalaşır:

• Vəhy yolu ilə – yəni Allahın elçiləri vasitəsilə bəşəriyyətə ötürdüyü bilik.

• Ağıl və müşahidə yolu ilə – yəni insana Allah tərəfindən bəxş edilən təfəkkür və təhlil qabiliyyəti vasitəsilə kainatı və varlığı anlamaq yolu.

Hər iki yol – istər vəhy, istərsə də ağıl vasitəsilə əldə edilən bilik – mahiyyət etibarilə ilahi qaynaqlıdır. Allahın insanla qurduğu rabitə peyğəmbərlər vasitəsilə baş verir. Bu kontekstdə Həzrət Muhəmməd (s.ə.s), insanları tərbiyə edən bir müəllim, yəni "müəllim və tərbiyəçi" olaraq ortaya çıxır. O, bilikləri, ilahi kitabı və əxlaqi davranış yollarını insanlara öyrədir.

Peyğəmbərin (sav) ortaya qoyduğu bu "nəbəvi metod", əsasən əxlaqi dəyərlər, doğruluq və Allaha tam etimad (iman) üzərində qurulmuşdur. Bu metodu anlamaqda və tətbiq etməkdə təcrübə və əməli nümunə ön plana çıxır. Bilik, sadəcə nəzəri anlayış deyil, həm də zəif ehtimalları və quruntuları tənqid etməklə, insanı reallığı olduğu kimi qavramağa aparan bir yol olaraq təqdim edilir.

"Əşyanın Həqiqəti" və İslamda Elmə Baxış

İslam düşüncəsində elmi tədqiqat və fəlsəfi axtarışlar, "Allahım, mənə əşyanı (varlığı) olduğu kimi (həqiqətini) göstər" duası ilə ifadə olunan əsas bir prinsipə bağlıdır. Bu yanaşmada “əşya” dedikdə yalnız maddi obyektlər deyil, həm də hadisələr, insan, həyat və varlığın bütövlükdə özü nəzərdə tutulur.

"Kiməm mən? Həqiqətim nədir? Bu dünya reallıqdır, yoxsa bir xəyaldır?" kimi suallar İslam təfəkküründəki bilik axtarışının ayrılmaz parçasıdır. Bu həqiqətə çatmaq üçün insan öz nəfsi, ətrafı, adətləri və dili üzərində tənqidi düşünməli, müşahidə (muraqabə) və özünü təhlil (muhasəbə) etməlidir. İslamda elmin təməli məhz bu anlayışlar üzərində qurulmuşdur.

Quranda Hz. Adəmin (ə.s) bütün adları öyrənməsi ilə bağlı ayə də bu bilik fəlsəfəsinin mərkəzində dayanır. Burada “adlar” sadəcə sözlər deyil, hadisələrin və varlıqların məna qatlarını və Allahın gözəl isimləri ilə onların əlaqəsini ifadə edir. İstər hadisələrdən Allahı tanımağa doğru, istərsə də Allahdan varlığa doğru yanaşılsın, "əsma" (isimlər) ilə "eşyanın həqiqəti" arasında qırılmaz bir bağ qurulur.

Qurani-Kərimdə Qissələrin Yeri və Məqsədi

Qurani-Kərimdəki qissələr bəzi orientalist yanaşmalarda olduğu kimi qədim mifologiyalarla eyniləşdirilə bilməz. Qurandakı qissələr təkcə keçmişin hadisələrini izah etmir, həm də mənəvi və əxlaqi dərslər verməyi qarşıya məqsəd qoyur. Bu qissələrin əsas mahiyyəti insanın özünü həmin hadisələrdə və qəhrəmanlarda tapmasına imkan yaratmaqdır.

Qurani-Kərimdəki qissələrin məqsədləri arasında aşağıdakı məqamlar xüsusi qeyd edilməlidir:

• İman əsaslı düşüncəyə söykənmələri: Bu qissələr, yalnız təsviri deyil, insanı Allaha bağlayan dərin bir iman zəminində bağlıdır.

• İnsanla psixoloji və mənəvi əlaqə yaratmaları: Hz. İbrahim, Hz. Nuh, Əshab-ı Kəhf və digər peyğəmbərlərlə (hamısına salam olsun) istənilən insan özünü eyniləşdirə bilir (yəni özünü o vəziyyətlər qoyub, oradan dərslər çıxara bilir). Bu, qissələrin zamandan və məkan məhdudiyyətindən çıxaraq insani dəyərləri daşımasına imkan verir.

• Tarixi detallardan çox mənaya yönəlmiş olmaları: Qurandakı qissələr, Tövratdakı kimi xronoloji və təfsilatlı tarix kimi təqdim edilmir. Quranda qissə bəzən xülasə edilə bilər, ayrı-ayrı mövzularda parçalar arasında keçidlər baş verə bilər. Ona görə də, bu qissələr tarix kitabı kimi deyil, mənəvi-əxlaqi məna daşıyan qissələr kimi oxunmalıdır.

Qurani-Kərim, əvvəlki peyğəmbərləri və onların təlimlərini, bu qissələri özünəməxsus bir üslubda təqdim edir. Quranda ayələrin arasında gizli bir mənalar iyerarxiyası mövcuddur – bəziləri açıq və qəti, digərləri isə daha çox şərhə və təvilə ehtiyac duyur. Məhz təfsir ədəbiyyatı bu məsələləri izah etməyə yönəlmişdir. Qurandakı cümlələr o qədər dərin və universal xarakter daşıyır ki, onlar ümumbəşəri müdriklik nümunəsindədir.

İnsanın Peyğəmbər Təsəvvürü

Bu gün insanların peyğəmbərlik anlayışı ilə bağlı düşüncələri, həmçinin müasir insanın bu anlayışı necə qəbul etməli olduğu məsələsi xüsusi diqqət tələb edir. Burada əsas vurğu nübuvvətin sübut yollarına və bu qurumun insan həyatında hansı funksiyanı yerinə yetirdiyinə yönəlməlidir.

Nübuvvətin Əsas Funksiyaları

Nübuvvətin iki əsas funksiyasını qeyd etmək mümkündür:

1. İlahi Məlumatların çatdırılması:

Peyğəmbərlik anlayışı, Allah, axirət, Cənnət və Cəhənnəm kimi mövzularla bağlı ilahi xəbərlərin insanlara ötürülməsi missiyasını daşıyır. İnsan ağlı bu məsələlərə yalnız təxmimi çata bilər, lakin qəti bilik yalnız vəhy yolu ilə mümkündür.

2. Düzgün və yanlış həyat tərzinin müəyyənləşdirilməsi:

Əgər bu ilahi məlumatlar doğru sayılırsa, həmin məlumatlara uyğun həyat tərzinin necə olması məsələsi ortaya çıxır. Bu isə nübuvvətin ikinci mühüm funksiyasıdır.

Bu mərhələdə sual ortaya: insan üçün “nə yaxşıdır?” Bu sualın cavabı — yəni hansı davranışların doğru olduğu — yalnız ilahi iradənin insana bəyan olunması ilə aydın ola bilər. Sadəcə kainata baxmaqla Allahın insandan nə istədiyini başa düşmək qeyri-mümkündür. İnsan ağılı müəyyən nəticələr çıxarsa da, bu nəticələr tam etibarlı deyil. Məhz bu səbəbdən nübuvvət, insan üçün doğru həyat modelini açıqlayan, ilahi hikmətə əsaslanan bələdçi funksiyasını yerinə yetirir.

Peyğəmbər Olduğu Necə Bilinə bilər?

Ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri də budur: bir şəxsin peyğəmbər olduğunu necə müəyyənləşdirmək olar? Bu, xüsusilə həmin şəxs artıq həyatda olmadıqda və ondan sonra nəsillərlə ötürülmüş məlumatlar üzərindən qərar verilməli olduqda daha da çətinləşir. Fərqli icmaların fərqli iddialarla çıxış etdiyi bir dünyada bu sualın iki əsas cavab yolu vardır:

1. Məntiqə uyğunluq və idarə edilə bilərlik

Peyğəmbərin gətirdiyi fikirlər, prinsiplər və mesajlar insan ağlı üçün məqbul və həyatla uyğun olmalıdır. Bu fikirlər:

• insanın arzu, məqsəd və dəyərlərini nizamlayan bir struktura sahib olmalıdır;
• nəsillər boyu davamlı şəkildə ötürülə bilməlidir;
• elə bir məntiqlə formalaşmalıdır ki, sadə insanlar belə onun üzərində düşünə və nəticəyə gələ bilsinlər.

Burada söhbət möcüzələrdən deyil, insan təfəkkürünü qane edən, ağıl və mənəviyyatla uyğun gələn bir mesajdan gedir. Din yalnız ağıl üçün məntiqli olduqda uzunömürlü ola bilər. Amma qeyd edilməlidir ki, sadəcə məntiq və uyğunluq yetərli deyil. İnsanlar yalnız ağılın qane olması ilə kifayətlənmirlər.

2. Vəlayət Təcrübəsi – İlahi yaxınlıq

Peyğəmbərin təqdim etdiyi bilgilərin arxasında xüsusi bir mənəvi dərinlik dayanır. Bu dərinlik “vəlayət” adlanan bir hal ilə izah olunur.

Sufi düşüncəsində vəlayət və nübuvvət bir-birindən fərqləndirilir. Vəlayət – yəni Allahla xüsusi yaxınlıq – daha dərin və köklü bir hal kimi dəyərləndirilir. Lakin bu, peyğəmbərlikdən üstün olmaq anlamına gəlmir. Əksinə, Hz. Muhəmmədin (sav) nübuvvəti onun vəlayəti ilə tamamlanır. Belə bir yanaşma, nübuvvəti buzdağının görünən hissəsi, vəlayəti isə dərinlikdə qalan əsas və təməl hissə kimi xarakterizə edir.

Ən önəmli məqamlardan biri isə budur: əgər bu vəlayət təcrübəsi peyğəmbərə tabe olan insanlar arasında davam etmirsə, nə o din yaşaya bilər, nə də həmin peyğəmbərin haqq olduğu qəti şəkildə anlaşılır.

Bu cür baxışla nübuvvət yalnız keçmişdə qalmış bir termin deyil, eyni zamanda müasir insanın həyatını mənalandırmaq üçün düşünməli olduğu canlı və dərin bir anlayışdır.

Nübuvvətin İnsan Həyatındakı Zəruriliyi

İnsanlıq tarixində peyğəmbərlik – yəni nübuvvət – mərkəzi və davamlı bir yerə sahib olmuşdur. Bu anlayışın nəyə görə insan üçün vaz keçilməz olduğu sualı, diqqəti çəkən mövzulardan biridir. Bu sualın cavabını tapmaq üçün isə insan təbiətinin həm mürəkkəbliyinə, həm də məhdudiyyətlərinə nəzər salmaq lazımdır.

İnsanı Fərqləndirən Daxili Sual

İnsan digər canlılardan fərqli olaraq, yalnız yaşamaqla kifayətlənmir; o, yaşadığı aləmi, öz varlığını, Allahı və ölüm sonrası həyatın mahiyyətini dərk etməyə, sorğulamağa meyillidir. Bu sualların kökündə çox mühüm bir məsələ dayanır: “Allah vardır”, “axirət həyatı gerçəkdir” kimi ifadələrin mənbəyi nədir? Çünki hisslərimiz bizə yalnız maddi dünya ilə bağlı biliklər verir. Halbuki insanın arzuları, ümidləri və düşüncələri maddi çərçivəni aşır.

• Arzularımız təkcə maddi obyektlərlə məhdudlaşmır. İnsan daha böyük mənalar, daha yüksək məqsədlər axtarır.
• Ümidlərimiz bu dünya ilə kifayətlənmir. İnsan, ölümün fərqində olsa da, ölümsüzlüyü ümid edə bilir – halbuki bu barədə birbaşa təcrübəsi yoxdur.
• Düşüncələrimiz isə bizi yalnız gündəlik həyatı anlamağa deyil, həm də kainatın xaricindəki varlıq sahələrini düşünməyə vadar edir. Hətta klassik kainat anlayışında belə, insan düşüncəsi maddi sərhədləri aşa bilir.

Bəs bu qədər geniş bir idrak sahəsinə necə sahib olmuşuq?

Fərqindəliyin Dönməzliyi və Bilgi Mənbəyi

İnsan bəzən aydın şəkildə, bilmədiyi bir şəkildə “oyadılır” – arzuları, ümidi və düşüncəsi hərəkətə gəlir və bu, onun zehnində qalıcı iz buraxır. Məsələn, bir dəfə Allah və ya axirət haqqında düşünən insanın bu fikirləri sonradan onun həyat baxışının bir hissəsinə çevrilir. Burada belə bir sual doğur: Bu qədər dərin və geniş metafizik biliklər haradan gəlir? Bunlar sadəcə fərziyyələrdən ibarətdir, yoxsa biriləri bunları gerçəkdən bilib bizə xəbər vermişdir?

Əxlaqi Bilginin Mənşəyi

İnsan yalnız faydalı və zərərli olanı deyil, eyni zamanda yaxşı və pis olanı da dərk edir. Fayda və zərər hər bir canlı tərəfindən instinktiv şəkildə qavranıla bilər, lakin yaxşı və pis anlayışı daha mürəkkəbdir. Məsələn, bəzən biz öz zərərimizə olsa belə, “doğru olanı” etməyi seçirik. Və ya həyatımız bahasına belə, pislikdən uzaq durmağa çalışırıq. Bəs bu cür davranışın mənbəyi haradandır? Əxlaqın obyektiv meyarları varmı? Bəzən əxlaqi meyarlar zaman və məkana görə dəyişsə də, bəzi davranışlar hər dövrdə və hər yerdə yaxşı və ya pis hesab olunub. Bu isə onu göstərir ki, bəzi əxlaqi biliklər zaman və məkanla məhdudlaşmayan, hətta əbədiyyəti hədəfləyən bir mənşəyə malikdir – məsələn, ilahi razılıq və əbədi səadət arzusu. Bəs bu əbədiyyətə dair bilik bizə haradan gəlmişdir?

Yuxarıda sadalanan bu üç sahə – maddi sərhədləri aşan istək və düşüncələrimiz, ilahi və axirətə dair təsəvvürlərimiz, habelə əxlaqi şüurumuz – insan həyatında nübuvvətin zəruriliyini açıq şəkildə ortaya qoyur.

Əsmaül Hüsna: Allaha İnanmaq və Allah İlə Əlaqəyə İnanmaqdır

Əzrail, Cəbrail, Mikail kimi mələklər - bu adlar Allahın adları deyil, doğrudur. Onlar birbaşa Əsmaül-Hüsna hesab edilməsə də, Allahın isimlərinin bir növ “məzhəri” – yəni təcəlli nöqtəsi və ya xidmətçisi olaraq qəbul olunurlar.

Məsələn, Əzrail – “əl-Mümit” (öldürən), Cəbrail – “ər-Rahman” və ya “əl-Alim” (mərhəmətli, bilən), Mikail isə “əl-Muhyi” və ya “ər-Rəzzaq” (dirildən, ruzi verən) adlarının təcəlli etdiyi varlıqlardır. Bu isə onu göstərir ki, mələklər və ümumilikdə dünyada bir feli yerinə yetirən hər kəs, fərqinə varsın ya yox, əslində ilahi isimlərə xidmət edir və o isimlərlə bir növ münasibət içindədir. Lakin burada əsas vurğulanmalı olan məsələ budur ki, fail və mütləq subyekt yalnız və yalnız Allahdır.

İslamda Mələk İnancı və Şirkin Qəbul Edilməzliyi

İslam inancında mələklərə iman, Allahdan sonra iman əsaslarının başında gəlir. Lakin günümüzdə bu mövzunun lazımi şəkildə işlənmədiyi, bir çox müsəlmanın diqqətini yalnız Allaha yönəltməyə çalışdığı müşahidə olunur. Halbuki İslamın mələk anlayışı bütpərəst (paqan) dünyagörüşündəki kimi Allahla yanaşı və ya ondan aşağı olan alternativ güc mərkəzlərinin mövcudluğunu qətiyyətlə rədd edir.

İslamda mələklər yalnız Allahın qüdrətinin təcəlliləri və əmrlərinin icraçılarıdır. Müsəlman düşüncə dünyası çox zəngin bir mələk nəzəriyyəsi formalaşdırmış, lakin bunun bütpərəstlik və ya çoxtanrılı inanca çevrilməsinin qarşısını almışdır. Müsəlman təfəkküründə Allah həm fail-i mütləq (mütləq yaradan), həm də fail-i muxtar (ixtiyari fail) olaraq qəbul edilir. Heç bir mələyin müstəqil gücü və təşəbbüs sahəsi yoxdur – onların varlığı Allahın isimlərinin zahir olunduğu bir təcəlli məkanıdır.

Allah – Varlıqdakı Yeganə Subyekt və Deizmin İnkarı

Dindar təfəkkürdə varlığın əsil faili və gerçək subyekti Allahdır. Bu anlayış müsəlman düşüncəsində keçilməsi qadağan olan “qırmızı xətt” kimidir. İslam dini Allahın passivliyini və ya fəaliyyətsizliyini – istər klassik tətildən (tətil görüşü), istərsə də müasir dövrdəki deist yanaşmadan qaynaqlansın – qəti şəkildə qəbul etməz.

Deizm, kainatın Allah tərəfindən yaradılıb sonra sahibsiz buraxıldığını iddia edir. Dini təlimlər isə Allahın kainatdan və insandan kənarda dayanan, müşahidəçi bir varlıq olmadığını açıq şəkildə bildirir. Allaha inanmaq, Onunla əlaqəyə də inanmaq deməkdir. Dini həyatın mənası da məhz bu əlaqəyə etibarla başlayır. Dini düşüncənin əsas ideyası budur: “Kainatı Allah yaratdı, amma əməllərimizi biz” deyə ayrılmaq əvəzinə, “əməllərin də Yaradıcısı Allahdır” düşüncəsinə bağlı qalmaq. Yəni hər şeydə İlahi təsir və iştirak vardır.

Dinin Şəxsi Təbiəti: Münasibətlərdə Allahı Tapmaq

Din, insanın həyatının müxtəlif anlarında – qorxularında, sevinclərində, düşüncələrində, tərəddüdlərində və münasibətlərində – Allahın harada və necə iştirak etdiyini cavablandırır. İnsanın ən həqiqi olduğu məqamlar məhz bu münasibətlərdir və məhz bu münasibətlərdə Allah axtarılmalıdır.

Məsələn, Qurani-Kərimdə Peyğəmbərə (s.ə.s) “Əvvəlcə yaxın qohumlarını xəbərdar et” buyurulması yalnız ailə daxili üstünlük (nepotizm) kimi başa düşülməməlidir. Bu ayə, yaxınlarla münasibətin həm emosional, həm də mənəvi baxımdan nə qədər mürəkkəb və sınaqlı olduğunu göstərir. Ailə münasibətləri ilk baxışdan qoruyucu və dəstəkləyici görünə bilər, lakin dərinlikdə ziddiyyət və çətinliklər daşıyır. Freudun dilə gətirdiyi odipal qarşıdurmalar, valideynin qoruma instinkti ilə övladın azadlaşma istəyi arasındakı gərginlik buna nümunədir.

Peyğəmbərin təbliğə ailəsindən başlaması, ən yaxın münasibətlərdə belə etik prinsiplərlə davranmaq lazım olduğunu göstərir. Bioloji və instinktiv bağları aşaraq, əxlaqi əsaslarla bir üslub formalaşdırmaq asan deyil. Bu isə insanın köhnə alışqanlıqlarını geridə qoyub, yeni bir kimliklə münasibətlərə daxil olması – yəni əxlaqi yenilənmə tələb edir.

Modern Dünyada Dinin Yenidən İnşası

Müasir dövr, dinin cəmiyyətdəki mövqeyini və gələcəyini davamlı şəkildə sorğulayan bir dövrdür. Xüsusilə XIX əsrin sonlarına doğru bəzi düşüncə sahibləri belə bir qənaətə gəlmişdilər ki, gələcəkdə dinin insanlıq üçün bir əhəmiyyəti qalmayacaq və bir əsr sonra bəlkə də “din” adlı anlayışdan söz açmaq mümkün olmayacaq. Onlara görə din – xüsusilə də təskinlik verən, insanı real həyatla üzləşməkdən yayındıran, xəyallar satan bir vasitədir. Belə bir baxış bucağına əsasən, din səbiri, təvəkkülü və razılığı təşviq etməklə insanı inqilab ruhundan və dəyişiklik ehtiyacından uzaqlaşdırır, mövcud ədalətsizliklərlə üzləşmək əvəzinə gücü axirətə yönəldir.

Lakin tarixi və sosial təcrübələr göstərir ki, din bu gözləntilərə zidd olaraq, insan həyatında çox dərin və qalıcı bir yerə malikdir. Din, kənardan gələn və lazım olduqda yola salınacaq bir “qonaq” deyil; əksinə, insanın içində doğulduğu, gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilən bir fenomendir. Bu səbəbdən “çıx get” deməklə onu uzaqlaşdırmaq mümkün deyil, çünki dərin köklərə sahibdir. Üstəlik, müasir insanın dini təkrar-təkrar kəşf etməyə başlaması, dinin mənasını daha da gücləndirir.

Din İdarəetmə Vasitəsidirmi?

Dinin cəmiyyətdəki funksiyası ilə bağlı müzakirələrin mühüm bir istiqaməti də onun idarəetmə vasitəsi olub-olmaması ilə bağlıdır. Tarix boyu bəzi fəlsəfi yanaşmalar dinin, üst siniflərin yaratdığı və ya istifadə etdiyi bir struktur olduğunu iddia etmişlər. Bu fikrə görə din, siniflər arasında olan gərginliyi yumşaltmaq, insanların acılarına səbir və şükür pərdəsi çəkmək, ədalətsizlikləri və zülmü razılıqla ört-basdır etmək məqsədilə istifadə olunmuşdur. Hətta şəhidlik anlayışının belə insanları uzaq savaşlara yönəltmək üçün bir idarəetmə aləti olduğu irəli sürülmüşdür. Belə bir düşüncə, dinin siyasət və ya ticarət alətinə çevrilməsi ehtimalını da inkar etmir. Bu gün bəzi dini qrupların və camaatların bu kontekstdə daha soyuqqanlı şəkildə müzakirəyə ehtiyacı var.

Müasir Dünyanın Öz “Sekulyar Dinləri”

Müasir cəmiyyət, hüquq və siyasət vasitəsilə dini idarəetmədən kənarlaşdırmağa çalışsa da, bu proses öz içində yeni bir paradoks doğurmuşdur. Çünki müasir dünya da müəyyən mənəvi dayaqlara söykənən və bəzən dinə bənzər şəkildə işləyən “sekulyar dinlər” yaratmışdır. Demokratiya, insan hüquqları və digər bu qəbildən olan anlayışlar, artıq yalnız hüquqi və ya siyasi deyil, bir növ müqəddəs mənəvi dəyər kimi təqdim olunur. Bir vaxtlar ABŞ dolları üzərində yazılan “In God We Trust” ifadəsinin bu gün hansı anlamı daşıdığı ciddi şəkildə sual altına alınır. Bu ifadə sadəcə tarixi bir simvol olaraqmı qalır, yoxsa müasir dünya hələ də dini mənəviyyata ehtiyac duyurmu – bu, hələ də açıq qalan suallardandır.

Əsas məsələ budur: əgər müasir dünya dini idarəetmə vasitəsi olaraq kənarlaşdırıbsa, onun yerinə nə qoyub? Bu gün insanları yönləndirən və təsir altına alan yeni mənəvi dayaqlar hansılardır? Onlar insanı necə formalaşdırır, necə rahatlaşdırır, necə "susdurur"? Bəzi araşdırmalar göstərir ki, müasir dünyanın “yeni tiryəkləri” demokratiya, insan hüquqları və digər oxşar anlayışlardır. Beləliklə, tənqid yalnız dini deyil, onun əvəzində təqdim olunan “dinsiz ideologiyaları” da əhatə etməlidir.