Dini Elmlərin Bugünkü Vəziyyəti və “Donmuşluq” Problemi

Bu gün dini elmlərin, xüsusilə İlahiyyat fakültələrində tədris olunan biliklərin əksəriyyəti, bəzi istisnalar olmaqla, daha çox “kitab bilikləri” səviyyəsində qalır. Yəni əsasən əvvəllər yazılmış mətnlər üzərindən öyrədilir. Əlbəttə, bu mətnlərin özləri pis deyil, amma nəzərə almaq lazımdır ki, onlar müəyyən bir tarixi və mədəni kontekstdə meydana gəlib və hətta Quran ayələrinin anlaşılması belə dövrün reallığı ilə sıx bağlıdır. Məsələn, Ənfüs və Əfak ayələrinin təfsiri tarix boyu coğrafi, elmi və mədəni mühitdən asılı olaraq dəyişib.

Əsas problem ondan ibarətdir ki, dinin dəyişməz prinsipləri ilə mövcud həyat reallığı arasında əlaqə daim canlı saxlanılmır. Halbuki həyat özü dinamikdir, şərtlər durmadan dəyişir və buna görə də bu boşluğu daim yeni şərhlərlə, təfsir və təvillərlə bağlamaq vacibdir. Amma unutmaq olmaz ki, bu cür şərhlər dinin dəyişməz təməl prinsiplərinin yerinə keçməməli, yalnız insan əqli məhsulu kimi bir fəaliyyət olaraq qalmalıdır.

Yenilənmə və “Fəal olmaq” Zərurəti

Dinin özünün təməl həqiqətləri səviyyəsində yenilənməyə ehtiyacı yoxdur – əks halda din olmaqdan çıxar. Amma o təməldən qaynaqlanan və tarixi şərtlərlə formalaşan şərhlər, məzhəblər və yanaşmalar dəyişməlidir. Bugünkü əsas problem odur ki, müəyyən dövrlərdə formalaşmış nəzəri şərhləri dəyişməz həqiqət kimi dondurub saxlayırıq. Bu, sadə insanlar üçün praktik asanlıq yaratsa da, elmi baxımdan ciddi problem doğurur.

Məsələn, Şəmsəttin Səmərqəndinin XIV əsrdə insanı mərkəzə qoyaraq “Əfak və Ənfüs elmi” kimi bir sahə qurması göstərir ki, dini elmlər necə dinamik ola bilər. Belə yanaşmalar bu gün də reallığı, müasir elmi biliyi nəzərə alaraq əsas prinsiplərlə aradakı boşluğu doldura biləcək yeni şərhlər tələb edir. Yeni bir kəlam kitabı yaza bilmək, yeni bir Maturidilik, Əşarilik və ya İbn Sina fəlsəfəsini inkişaf etdirə bilmək bu dinamizmin göstəricisidir. Əks halda, “dondurulmuş” bir qəfəsdə yaşamağa məcbur qalırıq və dinin dili reallıqla əlaqəsini itirir.

Fikir ifadə formalarının, anlayış çərçivələrinin və ümumiyyətlə düşüncə tərzinin yenilənməsi vacibdir. Bu isə yalnız yenidən düşünməyə başlamaqla mümkündür. Öz yolunu, öz intellektual xəritəsini yarada bilməyən bir cəmiyyət təkcə tərcümə ilə irəli gedə bilməz.

Nəticə

Nəticə olaraq, tarixi təcrübəmizi kənara atmadan, tənqidi baxışla öz mədəniyyətimizi düşüncənin mövzusuna çevirmək və təməl prinsipləri müasir reallıqla əlaqələndirərək yeni metafizik sistemlər qurmaq zəruridir. İslam mədəniyyəti əslində epistemoloji baxımdan çoğuldur – yəni tək bir “doğru” əvəzinə müəyyən metod çərçivəsində fərqli düşüncə formalarının mümkünlüyünü qəbul edir. Əsas məsələ, bilik istehsalında metod və üsulun şəffaf və yoxlanıla bilən olmasıdır.

Bugünkü vəziyyət o qədər ağırdır ki, cəmiyyətimizin dini dünyagörüşü hələ də 150 il əvvəlki nənələrimizin inanc səviyyəsində qalıb. Məsələn, Məvaqif kimi klassik kəlam kitablarının strukturu göstərir ki, düşüncə, anlayış istehsalı, məntiqi nəticələr çıxarmaq, varlıq və ontologiya kimi əsas anlayışlar müasir şərtlərə uyğun şəkildə yenidən işlənməlidir.

Bizim bəşəriyyətin ortaq biliyi ilə problemimiz yoxdur. Əsas məsələ odur ki, biz “fəal” – yəni özümüzü aktor, subyekt kimi ortaya qoyaq. Əgər fəal deyilsək, bu fərq etməz – istər dini elmlər, istər təbiət elmləri, istər humanitar sahələr, hətta idman sahəsi belə – heç birində özümüzə aid yeni bir dəyər, məktəb və ya sistem qura bilmərik. Təəssüf ki, bu gün dini elmlərin vəziyyəti də, digər sahələr kimi, hələ də əsasən tarixi mətnlər üzərində dövr edir.

Hz. Adəmə İsimlərin Öyrədilməsi və Rəbb Əsması

İslamın metafizik düşüncə ənənəsi Qurani-Kərimdəki "Allah Adəmə bütün adları öyrətdi" (Bəqərə, 31) ayəsini yalnız zahiri bir bilgi kimi deyil, həm də dərin mənəvi və varlıq səviyyəsində məna daşıyan bir hadisə kimi təfsir edir. Burada söhbət sadəcə varlıqların adlarının öyrədilməsindən getmir, əslində bu, Allahın Öz isimlərini – yəni "Əsmaül-Hüsna"nı – Adəmə tanıtmasından ibarətdir. Allahın Rəhman, Rəhim, Kərim və s. kimi adlarını Adəmə öyrətməsi, Onun Özünü insana açması deməkdir. Bu hadisə, Allahın bir "gizli xəzinə" olaraq tanınmaq istəyinin, başqa sözlə, tanınmağa yönəlmiş iradəsinin bir təcəssümüdür. Həmin iradə ilə adların öyrədilməsi arasında tam bir uyğunluq mövcuddur. Beləliklə, Adəmə adların öyrədilməsi – əslində Allahın insana Özünü tanıtmasıdır. Bu, müəyyən zamanla məhdudlaşan tamamlanmış bir hadisə deyil, yaşadıqca davam edən və varlıqla birgə axan bir öyrənmə prosesidir. İnsanlıq bu adları tanımağa davam edir.

Bu öyrənmə prosesi İslam metafizik ənənəsində varlığın bir məktəb, bir dərs yeri – bir növ "mədrəsə" – kimi qəbul edilməsi ilə tamamlanır. Burada varlıq bir dərs mühiti, Allah müəllim, dərslər isə Onun adları – əsma – hesab edilir. Və bu dərslər nəzəri deyil, əksinə, həyatın içində, təcrübə yolu ilə öyrənilir. İnsan xəstəlik, zəiflik, tək qalmaq, zənginlik, güclənmək və digər həyat halları ilə qarşılaşdıqca bu adları tanımağa başlayır. Bu öyrənmə halı insanın həyatı daha dərindən anlamasına, Allah qarşısında hörmət və təqvanın artmasına, həm də Allahın sonsuzluğuna qarşı bir heyranlıq və təəccüb hissinin formalaşmasına səbəb olur.

"Rəbb" adının çoxqatlı mənası: Mürəbbi, Malik və Muslih

Allahın "Rəbb" adı bəzi ad siyahılarında xüsusi bir ad kimi çəkilməsə də, "rububiyyət" anlayışı çərçivəsində əsas kateqorial adlardan biri kimi qəbul edilir. "Rəbb" sözü çox vaxt izafətlə – yəni aidlik şəkilində işlənir: məsələn, "Rəbbül-aləmin" (aləmlərin Rəbbi), "Rabbənə" (bizim Rəbbimiz) kimi. Bu ifadə təkcə aidlik bildirmir, eyni zamanda hakimiyyət və nəzarət mənasını da daşıyır.

"Rəbb" adının əsas üç mənası vardır:

1. Mürəbbi (Tərbiyə edən, yetkinləşdirən):
Bu mənada Allahın varlıqları yaratmaq, ruziləndirmək, onlara ağıl və bilgi vermək, davranışlarını islah etmək və onları potensial haldan kamilliyə doğru yönəltmək fəaliyyəti nəzərdə tutulur. "Əl-Həmdu lilləhi Rabbil-aləmin" dedikdə, bütün aləmləri tərbiyə edən, yönləndirən və inkişaf etdirən Allah nəzərdə tutulur. Rəbb – hər kəsə xeyir diləyən, yaxşılığı çatdıran və mərhəmətlə istiqamətləndirəndir. Bu məna insana dayaq verir və onu azadlaşdırır. Çünki insanın qoruyucu bir varlığa aid olduğunu bilməsi, onun başqalarına və ya dünyaya olan asılılığını azaldır.

2. Malik (Sahib, mülkiyyət sahibi):
Bu ad göstərir ki, kainatda hər şeyin bir sahibi var və heç bir şey sahibsiz deyil. "Rəbbül-aləmin" deyərkən, bütün varlığın Allahın malikiyyəti altında olduğu ifadə olunur. Bu ad insana aidlik və mülkiyyət anlayışını yenidən düşündürür. Həyata gəldikdə, artıq sahib olunmuş bir dünyanı görürük. Lakin "Malik" adı bu aidiyyətlərin hamısını kökündən sarsıdır və insanın təkcə Allaha məxsus olduğunu göstərir. Bəzi müasir düşüncələrin əksinə olaraq, Allahın Malik olması idarəçilərə, krallara və ya sistemlərə haqq qazandırmaq üçün deyil, əksinə, onların da məhdud və məsuliyyətli olduğunu xatırlatmaq üçündür.
Bu ad eyni zamanda bir paradoksu da içində daşıyır:
– Sərhədləndiricidir, çünki insanların bir-biri üzərindəki hökmranlığını məhdudlaşdırır.
– Azadlaşdırıcıdır, çünki insanları və münasibətləri Allaha bağlayaraq qarşılıqlı asılılıqlardan azad edir.
Azadlıq tək tərəfli deyil – istər işçi-işəgötürən, istər idarə edən-idarə olunan, istər ata-övlad münasibətlərində olsun – hər iki tərəfin bir-birindən asılı olduğu unudulmamalıdır. Bu əlaqələr əslində bir əmanətdir. Yalnız güclü və üstün tərəfin azadlığa ehtiyac duyduğu düşüncəsi yanlış və səthi bir yanaşmadır. Allahın Malik olması bu qarşılıqlı asılılığın hər iki ucunu azadlığa doğru yönəldir.

3. Muslih (İslah edən, yaxşılığı istəyən):
Bu məna mürəbbi adının tamamlayıcısı kimi çıxış edir. Allah yalnız tərbiyə edən deyil, eyni zamanda bizim üçün nəyin yaxşı olduğunu bilən və onu bizə rəva görəndir. Bu mənaya iman etmək təvəkkül ruhunu gücləndirir və razılığa – yəni Allahın hər şeydə bizim xeyrimizə qərar verdiyinə inamla təslimiyyətə – aparır. Nəticə etibarilə insan həyatın hər halına təşəkkür və şükür ruhu ilə yanaşmağa başlayır.

Bu baxışlar, Allah ilə insan arasındakı əlaqənin nə qədər dərindən və çoxşaxəli bir şəkildə qurulduğunu göstərir. İnsanın bu əlaqə içində tədrici şəkildə formalaşması və Allahın adlarını yaşantı içində tanıması, onun həm mənəvi yüksəlişinə, həm də varlığı daha dolğun şəkildə anlamasına xidmət edir.

Əsmaül-Hüsna: Allah'ı İsimleri İlə Tanımaq

Allahı Onun gözəl adları — Əsmaül-Hüsna ilə tanımaq, mənəvi inkişaf və dini düşüncənin ən əsas istiqamətlərindən biridir. Bu yol təkcə Allahın adlarını əzbərləməkdən ibarət deyil; əsas məqsəd, kainatda baş verən bütün hadisələrin arxasında tək və mütləq bir iradənin – Allahın – olduğunu dərk etməkdir. Bu tanıma prosesi, həm insanın özünü, həm də ətraf aləmi dərk etməsində bir istiqamətləndirici rol oynayır.

Əsmaül-Hüsna və Mələklər haqqında Bəzi Yanlış Anlayışlar

Əzrail "əl-Mümit", Cəbrail "ər-Rəhman" və ya "əl-Alim", Mikail isə "ər-Rəzzaq" və ya "əl-Muhyi" adlarının təcəllisi olaraq qəbul edilir. Başqa sözlə, mələklər Allahın adlarının bir növ "xidmətçisi"dir, yəni həmin adlar vasitəsilə fəaliyyət göstərirlər. Elə insan da daxil olmaqla hər bir varlıq, bir şəkildə Allahın adlarının təzahürünə xidmət edir və bu əlaqə daxilində öz rolunu oynayır.

İslam inancında mələklərə iman, Allahdan sonra iman əsaslarının ikinci pilləsində dayanır. İslam cəmiyyəti mələklərlə bağlı geniş bir nəzəri baza – mələk nəzəriyyəsi (angelologiya) – formalaşdırmışdır. Bununla belə, İslam inancları heç vaxt qədim toplumlarda olduğu kimi mələkləri Allahla yanaşı ikinci dərəcəli güc mərkəzləri kimi qəbul etməmişdir. Mələklər Allahın əmrlərini icra edən varlıqlardır və özbaşına bir gücə və ya təşəbbüs sahəsinə malik deyillər. Bu inanc sayəsində İslamda Allah anlayışı təkliyin içində qərar tutmuş və çoxtanrılı dünya görüşünün qarşısı qəti şəkildə alınmışdır.

Həqiqi Fail: Yeganə Öznə olan Allahdır

İnancın əsasında duran əsas prinsip budur: kainatda hər şeyin arxasında dayanan həqiqi və tək fail Allahdır. İslamın özünəməxsusluğu ondadır ki, bu kainatda baş verən hər şeyin – istisnasız – Allahın iradəsinə bağlı olduğunu vurğulayır. Bu məsələ, müsəlman üçün keçilə bilməyəcək bir sərhəddir – bir növ “qırmızı xətt”dir.

Dinlər, Tanrının passiv, kənardan baxan, müdaxilə etməyən bir varlıq olduğu fikrini – istər köhnə dillə "tətil", istərsə də müasir dillə "deizm" anlayışı ilə – qəti şəkildə rədd edir. Dini baxış, Allahın daim kainatda fəaliyyət göstərdiyini və insan həyatına müdaxilə etdiyini qəbul edir. Elmi nəzəriyyələrdə, məsələn Big Bang vasitəsilə kainatın başlanğıcı təsdiqlənsə də, daha sonra sistemin öz-özünə işləməsi fikri dini baxımdan qəbul edilmir (yəni həm kainatı başladan, həm də idarə edən də Allahdır). İslam inancı, insanın etdiyi hər bir əməldə, yaşadığı hər bir hadisədə Allahın mütləq iştirakını zəruri hesab edir.

Burada əsas məsələ kainatı yaradan bir Allahdan çox, insanın gündəlik həyatında Allahı harada tapmasıdır. Qorxularımızda, sevinclərimizdə, düşüncələrimizdə, tərəddüdlərimizdə və axtarışlarımızda Allahı hiss etməyə çalışmaq, dinin bizdən istədiyi əsas məsuliyyətdir. Din, insanın özü, cəmiyyət, dünya və tarixlə qurduğu münasibətlərdə öz yerini tapır. Ən real olan da məhz bu münasibətlərdir.

Din və İnsan Münasibətləri: Yaxın Ailə Nümunəsi

Qurani-Kərimdə Peyğəmbərə (sav) ilk olaraq “ən yaxın qohumlarını xəbərdar et” (Şuəra, 214) əmrinin verilməsi, dini həyatın ən çətin məqamından – ailə münasibətlərindən başlanmalı olduğunu göstərir. Bu, heç də nepotizm deyil. Çünki ailədaxili münasibətlər, zahirən birgəlik və dəstək kimi görünsə də, əslində ən çox gərginlik yaşanan sahələrdən biridir.

Psixologiyada “Oedipal kompleks” kimi terminlərlə ifadə olunan bu gərginliklər, uşağın azadlıq istəyinin valideyn tərəfindən təzyiq kimi qəbul olunması ilə ortaya çıxır. Məhz bu yerdə din insanı bioloji və instinktiv bağlılıqlardan çıxararaq, mənəvi və əxlaqi bir duruş sərgiləməyə dəvət edir. Quranda Yəhya və İsa peyğəmbərlərin (salam olsun ikisinə də) valideynlərinə yaxşılıq etmələri vurğulanır; çünki təbii meyil sadəcə bağlılıq yaradır, yaxşılıq və mərhəmət isə şüurlu seçimlə baş verir.

Əslində din, bu çətin və daxili ziddiyyətlərlə dolu sahədə – insanın ən yaxınları ilə münasibətində – sınağa çəkilir və orada dəyər qazanır. Ən böyük iman və əxlaq mübarizəsi də məhz burada başlayır.

İnsan ve Aləm: Paradoks və Rəhmət

İslam düşüncəsi, tarix boyunca cəmiyyətlərdə formalaşmış bir çox ənənəvi inanc və mifoloji anlayışları tədricən dəyişdirərək, insana və yerdəki həyata yönələn tamamilə yeni bir baxış formalaşdırmışdır. Xüsusilə göy üzü ilə əlaqələndirilən hakimiyyət, gözəllik və mənəviyyat anlayışlarının yerini, insanı və yeri mərkəzə qoyan bir anlayış almışdır. Bu baxış bucağında, insan təkcə yer üzündə var olan bir canlı deyil, eyni zamanda mənəvi anlamda da varlığın mərkəzinə çevrilir.

Göyün Hakimiyyətinin Dağılması və İnsanın Ucaldılması

Ənənəvi mif və dinlərdə gözəllik, yaxşılıq və həqiqət göylərdə axtarılırdı; Günəş, Ay və ulduzlar ideal obrazlar kimi təqdim olunurdu. Bu göy cisimlərinə oxşarlıq gözəllik əlaməti sayılırdı. Lakin İslam düşüncəsi bu qəlibləri sındırır. Məsələn, Hz. Yusif (ə.s) haqqında Quranda danışılan qissədə onun qarşısında göy cisimlərinin səcdə etməsi bu baxımdan dönüş nöqtəsi sayılır. Bu motiv, göyün hökmranlığının insana tabe olduğunu və əslində kainatın insan üçün yaradıldığını simvolizə edir. Hz. Adəmə (ə.s) mələklərin səcdə etməsi ilə başlayan bu metafizik zəncir, Hz. Yusifin timsalında yer üzündəki gözəlliyin və dəyərin insana endiyini göstərir. Bu baxış “Əhsəni-təqvim” – insanın ən gözəl şəkildə yaradıldığı anlayışı ilə də üst-üstə düşür.

İnsan: Yer Üzünün Qibləgahı və İlahi Adların Daşıyıcısı

İslamda insanın yerdəki mövqeyi sadəcə fiziki varlıqla məhdudlaşmır. Hz. Adəmin xəlifə olaraq yaradılması və Allahın ona adları öyrətməsi, insanın elmə, dərkə və yaradılışın mahiyyətinə çatmasına yol açır. İnsana adların öyrədilməsi, onun mənəvi və əqli imkanlarını ortaya qoyur və kainatla bağlı bilik sisteminin əsasını təşkil edir. Beləcə, insanın özü yerin qibləsinə çevrilir – diqqət mərkəzinə. Lakin bu dəyər insana üstünlük iddiası və ya başqa varlıqlar üzərində hökmranlıq haqqı vermir. Əksinə, bu məsuliyyət – yer üzünə qarşı əmanətçilik və bütün varlıqlarla harmoniyada yaşamaq öhdəliyidir.

İnsanlararası Münasibətlər və Əxlaq: "Mömin Möminin Aynasıdır"

İnsan özü-özlüyündə ziddiyyətlərlə dolu bir varlıqdır. Bu ziddiyyətlər ilahi təcəllilərin insan üzərindəki əksidir. Bu mənada insan, Allahın yer üzündəki ən açıq dəlilidir. “Mömin möminin aynasıdır” (Əbu Davud) fikri, burada əsas açarlardan biridir. Ayna təmiz və şəffaf olduqda, orada əks olunan hər şey daha doğru və gözəl görünər. Hər bir insan başqa bir insan üçün aynadır. Əgər bu aynalar arasındakı münasibət sağlamdırsa, dilimiz, düşüncəmiz və əxlaqımız da inkişaf edər. İnsanın əxlaqi formalaşması fərdi deyil, qarşılıqlı münasibətlər çərçivəsində baş verir.

Mərhəmət Anlayışına Yenidən Baxış

Əxlaqi anlayışları daha dərindən dərk etmək üçün, Allahın adlarına və onların mahiyyətinə nəzər salmaq vacibdir. Məsələn, “rəhmət” anlayışı çox zaman sadəcə acımaqla eyniləşdirilir. Halbuki bu, mərhəmətin əsl mənasını kölgədə qoyur. Rəhmət – var etmə, yaşatma və əhatə etmə ilə bağlıdır. Allahın “Rəhman” ismi, Onun yaradıcı və əhatəedici təcəllisini ifadə edir. Hətta Peyğəmbərimizin (sav) “nəfəsi Rəhman” ifadəsi, bütün varlığın bu ilahi nəfəsin bir təzahürü olduğunu göstərir.

Allahın “Rəhman” ismini öz baxış bucağımıza çevirməliyik. Həqiqi mərhəmət, ağlın və ruhun birlikdə dərk etdiyi bir məsuliyyətdir.

Aləm, Elm və Allah Münasibəti

İnsan, tarix boyu sonsuzu – yəni məhdud təfəkkür imkanlarını aşan bir varlığı – anlamaqda çətinlik çəkib. “Allahın zatı haqqında düşünməyin” (Məcməu’z-Zəvaid) hədisi, insan idrakının sərhədlərini qəbul etməyə çağıran önəmli bir xəbərdarlıq kimi dəyərləndirilə bilər. Çünki insan zehni, çox zaman Allahı özünə bənzədərək düşünməyə meyillidir – sanki konkret bir varlıq, cismani bir şəxs kimi. Bu tərz düşüncə, xüsusilə müasir dövrdə ateizmin ortaya çıxmasına zəmin hazırlayan səbəblərdən biridir. Çünki Allah, hər hansısa bir planet kimi konkret bir məkanda yerləşən obyekt deyil və bu “maddi Tanrı” anlayışı dağılanda, çoxları inanc böhranı yaşamağa başlayır.

Allahı Anlamağın Yolu: Fellər üzərindən Düşünmək

İslam irsində Allah haqqında düşünmək, əslində Onun felləri – yəni əməlləri – üzərindən düşünməklə mümkün hesab olunub. Allahın kainatda necə təzahür etdiyini dərk etməyə çalışmaq bu baxımdan önəmli yol sayılıb. Məsələn, Musa və İbrahim peyğəmbərlərin Firon və Nəmrudla dialoqlarında Allahın həyat verməsi, öldürməsi və ya Günəşi şərqdən çıxarıb qərbdə batırması kimi fellərini ön plana çəkiblər. Bu yanaşma, insanı kainatın quruluşu üzərində düşünməyə və həm də öz iç aləmini, insanlarla münasibətlərini sorğulamağa təşviq edir. Ancaq bu, hər hansısa bir elmi tədqiqatı mütləq şəkildə əmr etmir. Məsələn, Quranda dağlara baxıb Allahı xatırlamağa çağırılır, amma bu, geoloji prosesləri öyrənməyə konkret bir tapşırıq kimi təqdim edilmir.

İslam və Elm Arasındakı Boşluq

Müasir dövrdə müsəlman cəmiyyətinin qarşılaşdığı əsas problemlərdən biri də İslam qaynaqlarından elmi araşdırmalara yönəlik motivasiyanın necə çıxarıla biləcəyidir. Qərb alimləri illərlə bir mövzu üzərində – məsələn, quşlar və ya həşəratlar – işləmə motivasiyasına sahibkən, İslam dünyasında bu sistematik yanaşma formalaşa bilməyib. Bunun səbəbi qismən ondan qaynaqlanır ki, İslamda “həqiqət” anlayışı, əsasən mətn (Quran və hədislər) üzərindən qurulub. Quran ayələri və ya hədislər qədər, dağlar, heyvanlar və təbiət hadisələri üzərində ciddiyyətlə düşünülməyib. Nəticədə müasir dövrdə müsəlman zehni ilə elmi fəaliyyət arasında təbii bir bağ formalaşmayıb.

“Kainat Ayələri” Fikri və Niyə Tətbiq Olunmadı

Bədiüzzamanın daha sistemli şəkildə ifadə etdiyi və əslində İbn Ərəbinin əsərlərində də yer alan “kainat ayələri” düşüncəsi, çox düzgün və dəyərli olsa da, müsəlman düşüncəsində tam mənimsənilməyib. Əgər bu fikir cəmiyyətin dərin qatlarında kök salsaydı, insanlar təbiətdəki hər detalı araşdırmaq üçün sanki bir dini borc kimi bu işin ardınca gedərdi.

Bu gün müsəlman cəmiyyətinin yalnız mühəndislik kimi faydaya əsaslanan sahələrə deyil, həm də fizika, riyaziyyat, biologiya kimi fundamental elmlərə də güclü daxili motivasiya formalaşdırması vacibdir. Bir elm adamı illərlə timsah, ilan və ya hər-hansı bir quş haqqında niyə çalışmalıdır? Hansı mənfəət üçün? Bu tip araşdırmalar hansı əsasla maliyyələşdirilməlidir? Bu sualların cavabları hələ cəmiyyət içində tam formalaşmayıb. Çünki bir çoxları bu cür araşdırmaları “israf” hesab edirlər.

Məta­fi­zik Baza və Laboratoriyanın Məbədə Çevrilməsi

Bu problemin həlli üçün, müsəlman dünyasının kainat və təbiət araşdırmaları üçün dərin, metafizik əsaslara dayanan motivasiyalara ehtiyacı var. Burada “Əsmaül-Hüsna” – yəni Allahın gözəl adları – çox önəmli baza ola bilər. Əgər kainat bir gözəllik və tamaşa vasitəsi kimi dərk olunarsa, o zaman mikroskopikdən makroskopikə qədər həyatın bütün təbəqələrində düşünməyə ehtiyac yaranar.

Dinin Əsası: Teoloji və Əxlaq

Müasir dövrdə İslam cəmiyyətlərində özünü göstərən əsas problemlərdən biri, dinin hansı tərəfinin daha fundamental olduğu məsələsidir – əxlaqmı, yoxsa teolojimi, yəni Allahla olan bağımızmı? Bugünkü düşüncə tərzində əxlaqi dəyərlər önə çəkilir, iman isə sanki arxa planda qalır. Amma əgər dinin özünə xas olan o etiraz və xəbərdaredici tərəfini yaşatmaq istəyiriksə, diqqətimizi ilk növbədə inanc (teologiya) üzərində cəmləməliyik.

İnam və Əxlaqın Mahiyyəti

Teologiya dedikdə, insanın Allahla olan birbaşa münasibəti nəzərdə tutulur. Tövhidə, nübuvvətə, axirətə və ilahi vəhylərə inam bunun əsas sütunlarıdır. İslamın ilk və əsas şərti Allaha imandır; digər bütün şərtlər bu iman anlayışının fərqli təzahürləridir. Peyğəmbərə inanmaq – sadəcə ona şəxs olaraq inam deyil, Allahın bir insanı bizə elçi olaraq göndərdiyinə inam deməkdir. Bu baxımdan, hər bir iman prinsipi, əslində Allaha olan inamın fərqli ifadəsidir. İslamın təməli də budur: Allahı tanımaq, Onunla münasibətdə olmaq və Onun yaradıcı olduğunu dərk etmək.

Əxlaq və əməl isə bu teoloji bünövrədən doğan nəticələrdir. Onlar nə teologiyanın alternatividir, nə də onunla bərabər səviyyədədir. Əməl, niyyətlə mənalandığı kimi, niyyət də imanla əməl arasında körpü rolunu oynayır. Əgər niyyət yoxdursa, əməl də mənasını itirir. İman – ilahi bir bəxşişdir və zahirdə tam görünməz. Niyyət isə imanın ilk görünən formasıdır və bizi onunla bağlayır. Bu bağ, riyakarlıqdan və dünya hakimiyyəti arzusundan bizi uzaqlaşdırır. İmanı danışmadığımız müddətcə, yəni Allahı danışmadığımız müddətcə, din də yoxdur. Çünki dinin əsası budur. Əxlaq və digər sahələr isə imanın bir növ təzahürüdür.

Xristianlıqda Reform və Əxlaq Mərkəzçiliyi

Bu mövzu ilk dəfə xristianlıqda özünü göstərmişdir. Uzun illər boyu Hz. İsa ilə teoloji münasibət əsasda dayanarkən, reform hərəkatları nəticəsində diqqət əxlaqa yönəlmiş, nəticədə din şəxsi əxlaqla eyniləşdirilmişdir. Bu yanaşmanın arxasında qədim paqan düşüncələrinin təsiri hiss olunmaqdadır. Tarixçi Karlo Ginzburqun “Pendir və Qurdlar” əsərində bu dinamika bariz şəkildə təsvir olunur. Feodal sistemin zəifləməsi, burjuaziyanın güclənməsi və krallıqların kilsəyə qarşı burjuaziya ilə əməkdaşlığa getməsi nəticəsində, yerli dini təfsirlər üstünlük qazanmağa başlamış və papalığa qarşı əxlaqi iddialar ön plana çıxmışdır. Beləcə, teoloji dərinlikdən uzaq, insan sevgisinə və fərdi əxlaqa əsaslanan bir yanaşma formalaşmış və bu, xristianlığın içini boşaldan proseslərin əsasını təşkil etmişdir. Eyni təhlükə bu gün İslam dünyasında da müşahidə olunmaqdadır.

Müasir Yanılmalar və Tənqidlər

Zamanımızda dinin əxlaqi tərəfinin qabardılması ilə bağlı müxtəlif cəhdlər müşahidə olunur. Məsələn, bəzi düşüncə çevrələri Mövlana və Yunus Əmrə kimi sufiyanə şəxsiyyətlər vasitəsilə təfəkkürdən (teologiyadan) uzaqlaşıb sadəcə insan sevgisi və tolerantlıq üzərindən bir din anlayışı formalaşdırmağa çalışırlar. Halbuki bu yanaşmalar, nə bu şəxsiyyətlərin fikirlərini tam əks etdirir, nə də dinin özünü doğru başa düşməyə imkan verir.

Digər tərəfdən, cəmiyyətin sosial, hüquqi və siyasi problemlərinin məsuliyyətini də dinin üzərinə yükləmək yanlış yanaşmadır. Bir tacirin aldatması, ya da dövlət idarəsindəki pozuntular – bunlar hüquqla, siyasətlə həll olunmalı məsələlərdir. Din isə bu problemlərin sadəcə əxlaqi deyil, məna və məqsədinə işıq tutan tərəfidir. “Bu necə müsəlmandır?” deyə sual vermək isə, hüquqi-sosial reallıqları görməzdən gələn bir sadəlövhlükdür. Çünki vətəndaşlıq, hüquq, məsuliyyət anlayışları bu gün müasir dövlətin və hüquq sisteminin də sahəsidir.

Əslində, bu gün əsl aydın – yaşadığı dövrü tənqid edə bilən, çağdaş dünyanın qurumlarını, təkliflərini, qanun və təhsil sistemini sorğulaya bilən şəxsdir. Xüsusilə də Azərbaycan kimi bir ölkədə, son yüz ildə sərt bir dünyəvilik tətbiq olunduğu və dinin ictimai quruculuqda əsas aktyor olmadığı nəzərə alınarsa, bu cəmiyyətin sosial problemlərinin dinə bağlanması, məntiqsiz görünür.

Həniflik və “Millət” Anlayışı

Peyğəmbərlər tarixi baxımından Həzrət İbrahim (ə.s) mühüm bir mərhələni təmsil edir. Qurani-Kərimdə həm Kəbə ilə bağlı rolu, həm də dinin bir cəmiyyətə çevrilməsindəki təsiri ilə yadda qalan bir peyğəmbərdir. Həzrət İbrahim ilə birlikdə bir “millət” anlayışı yaranır – yəni bir cəmiyyət, bir mərkəz, bir istiqamət.

“Millət” sözü Qurani-Kərimdə daha çox “din” mənasında işlədilir. Məsələn, “Millət-i İbrahim” dedikdə, bu onun ardıcıllarını və dinini bildirir. Lakin müasir dövrdə “millət” sözü etnik və milli kimlik mənasına yönəlmiş və bu yeni bir semantik yüklənmədir.

“Hənif” kəlməsi isə "üz tutmaq", "yönəlmək" mənasına gəlir. Quranda buyurulur: “İnni vəccəhtu vəchiyə lilləzi fətara-s-səmavəti vəl-ərd” – yəni, mən üzümü göyləri və yeri yaradan Allaha çevirdim (Ənam, 79). Bu ifadə, Həzrət İbrahimin, cəmiyyətinin razılığını axtarmaq yerinə, gerçəyə yönəlməsini, yəni Allaha dönməsini göstərir. İnsanlar çox zaman öz dəyərlərini bir-birindən təsdiq almaqla qururlar, amma Həzrət İbrahim bu “mağara”dan çıxaraq həqiqətə yönəldi. Bu dönüş, dinin insan həyatında necə formalaşdığını izah edən əsas məqamdır. İslam sözü də, əslində bu “üz tutmaq”, yönəlmək anlayışı ilə bağlıdır.

Allahı Təqdir Etmək və İnsan Sonsuzluğu

Allah’a Qadiri-Mütləq kimi inanmaq

Sufi düşüncəsində Allah, təkcə şəriət yolu ilə çatılan bir hədəf deyil; eyni zamanda həyatın içində hər an var olan, təsir edən, yön verən bir fəal varlıqdır. “Lə iləhə illəllah” ifadəsinin dərindən qavranması da bu anlayışın əsasını təşkil edir. Burada tövhid, yalnız riyazi bir birlik deyil, Allahın hər şeyə qadir, istədiyini həyata keçirə bilən bir iradə sahibi kimi dərk edilməsini ehtiva edir.

İnsanın həyatdakı təcrübələri də onu bu həqiqətə doğru aparmalıdır. Çünki insan öz acizliyini, iradəsinin tam işləmədiyini və başqalarının da istədiklərinin hər zaman gerçəkləşmədiyini gördükcə, bu hadisələrin arxasında daha üstün bir iradənin – Allahın iradə və qüdrətinin – olduğunu dərk etməyə başlayır. Əgər həyatımız yalnız insan uğurlarını və arzularını tərənnüm etməklə keçirsə, deməli, həyatla Allahın iradəsi arasındakı dərin əlaqəni hələ tam anlamamışıq.

Həyatın idarəedilməzliyi və ilahi qüdrətin zahiri

Gerçək budur ki, dünya heç vaxt tam istədiyimiz kimi getmir. İnsanlar, dövlətlər, cəmiyyətlər müəyyən arzularla planlar qurur, amma nəticələr çox vaxt bu arzularla üst-üstə düşmür. Məsələn, Fironun Hz. Musanı (ə.s) öldürmək istəməsinə baxmayaraq, Musa elə onun sarayında böyüyür. Bu isə bizə göstərir ki, görünənlərin arxasında daha yüksək bir qüvvə – ilahi iradə vardır. İnsan düşünür ki, hər şey öz seçimi və istəyi ilə formalaşır, lakin dəyişən bu vəziyyətlər göstərir ki, həyat əslində bizim deyil, həyat Onun iradəsi daxilində hərəkət edir.

İlahi qüdrətin bənzətmələri: Ovuc, əl və barmaq

İslam ənənəsində Allahın qüdrətini təsvir etmək üçün simvolik ifadələrə geniş yer verilir. Ovuc içi – Allahın kainatı necə nəzarətində saxladığını göstərmək üçün istifadə olunur. Yer və göy Onun “ovuc” içindədir və insan da bu ovucun içində yer alır. “Əl” – gücün simvoludur. Məsələn, “Biyədikəl xayr” – “Bütün yaxşılıq Sənin əlindədir” – ifadəsi gücün və xeyirin mənbəyinin Allah olduğunu göstərir. Peyğəmbərimizin (sav) “Qulun qəlbi Rəhmanın iki barmağı arasındadır” (Tirmizi) sözləri isə Allahın insan qəlbinə necə incə müdaxilə etdiyini izah edən bir metaforadır. Bu bənzətmələrin hamısı Allahın iradəsinin və qüdrətinin hər şeyin fövqündə olduğunu anlatmaq məqsədi daşıyır.

İnsan və sonsuzluq: Özünü tanımaq – Allahı tanımaq

Bu mövzuda toxunulan ən mühüm fikirlərdən biri də budur: “Özünü tanıyan, Allahı tanıyar. Allahı tanıyan isə həqiqətən hər şeyi bilər.” Bu ifadə, insanın daxilində bir növ sonsuzluq potensialının mövcud olduğunu göstərir. İnsan öz istedad və bacarıqlarının sərhədlərini heç vaxt tam mənada dərk edə bilmir. Buna görə də, insan həyatı boyunca özünü tanımaq üçün sanki dayanmadan qaçır – özü-özünə doğru bir qaçış. Bu yolculuq – düşünmək, fərqində olmaq, anlam vermək – insanın öz sonsuzluğunu hiss etməsi və bu hiss vasitəsilə Allahın sonsuz varlığı ilə əlaqə qurmasıdır. Burada məqsəd insanla Allahın bərabərliyi deyil, əksinə, insanın öz sonsuzluğunda Allahın sonsuzluğunun təcəllisindən bir parıltı görməsidir.