İbadət: Rutini Pozan Kəramət

İbadət anlayışı, çox zaman ənənəvi olaraq bir hərəkət, bir fəaliyyət kimi qəbul olunur. Lakin bu təsəvvür ciddi şəkildə sorğulanmalıdır. İbadət sadəcə "bir şey etmək" deyil, əksinə, "etməmək", yəni fəaliyyətdən çəkilmək, hətta müəyyən mənada unutmaq halıdır. Bu baxış bucağına əsasən, bəzi məktəblərin ibadəti bir qiymət qoyaraq cənnəti "qazanmaq" vasitəsi kimi görməsi, ibadətin mahiyyətindən çox uzaq düşür.

Fəlsəfi baxımdan bunu belə ifadə etmək mümkündür: əgər ibadət sadəcə "mükafat" üçün edilirsə, bu, onu dəyərsizləşdirir. Halbuki, ibadətin kökündə dayanan məna – xüsusilə də Kəliməyi-şəhadətin ruhu – insanın öz mənliyindən çıxması, təfəkkür və təcəlli ilə iç dünyasına yönəlməsidir. Burada İmam Qəzali və Fəxrəddin Razi kimi alimlərin fikirlərinə istinad etmək yerinə düşərdi – çünki onların da ibadətin ruhani qatlarına dair söylədikləri bu yanaşmanı dəstəkləyir.

Rutinləri Pozan Hal Kimi İbadət

İbadətin mahiyyətini dərk etmək üçün önəmli bir açar da onun gündəlik həyat ritmini, vərdişləri və alışqanlıqları sarsıtma xüsusiyyətidir. İnsan ömrünün böyük hissəsini avtomatikləşmiş, təkrarlanan davranışlar təşkil edir – bu, bizi fərdiyyətimizdən uzaqlaşdıraraq, təbiətin mexaniki ritminə tabe edir. İbadət isə bu "məcburi təbiiliyi" pozan, bizi özümüzə qaytaran bir "təlatümdür". Yəni ibadət, "çərçivədən çıxmaq", "kütlədən ayrılmaq", "bir anlıq olsun, unutmaq" cəhdidir.

İbadət və Heyrətamizlik

Bu nöqtədə ibadəti "heyrətamiz" bir hal kimi düşünmək çox önəmlidir. Heyrətamiz – yəni adəti aşan, pozan və yarıb keçən hadisələrdir. Möcizələr və kəramətlər – peyğəmbərlərdə və saleh şəxslərdə müşahidə olunan bu hallar – əslində, ibadətin ruhani qohumlarıdır. Məsələn, Hz. İbrahimin (ə.s) atəşdə yanmaması, ya da su üzərində yerimə kimi hadisələr, adətin – yəni təbiətin qoyduğu qaydaların – pozulması deməkdir.

Bu baxımdan, ibadət də öz mahiyyəti etibarilə bir hərəkət deyil, bir "dayanma", bir "unutma" halıdır. İnsan, ibadət edərkən gündəlik fəaliyyət axarından çıxır, məhdud "mən"ini unudur və başqa bir varlıq qatına keçid edir. Bu isə artıq bir "kəramətdir" – yəni bir lütf, bir fəzilət halıdır. Əgər ibadət gündəlik həyatın axışında sadəcə mexaniki bir mərasimə çevrilirsə, o zaman öz təməl məqsədindən uzaqlaşmış olur. İbadət yalnız o zaman ibadət olur ki, insan onu bir niyyətlə – Allahı düşünərək, zaman və məkanla münasibətini yenidən qurmaq məqsədi ilə – həyata keçirir. Bu mənada "bütün etdiklərimiz ibadətdir" deyimi çox zaman yanlış anlaşılır və ibadətin ayırdedici ruhunu gözdən qaçırır.

Oruc Nümunəsi ilə İbadətin Mahiyyəti

Bu anlayışı daha konkret anlamaq üçün oruc nümunəsi üzərində dayanmaq olar. Geniş yayılmış bir yanlış təsəvvürə görə, oruc sadəcə "ac qalmaq" deyilmiş. Amma əslində, oruc məhz ac qalmaqdır. Çünki orucu pozan hallar – yemək, içmək, cinsi münasibət – bədənin əsas ehtiyaclarını təşkil edir. Oruc isə bədəni bu ehtiyaclardan məhrum etməklə onu bir müddətlik unudur. Yəni bu, bədənin fəaliyyətini kəsmək, onu "rutin halından çıxarmaq" cəhdidir.

Demək olar ki, insanlar sahur etdikdən sonra təxminən günorta yeməyi vaxtına qədər bir təbii aclıq yaşayır. Burada əsl ac qalınan zaman aralığı – yəni bədənin həqiqətən ehtiyac duyduğu və susadığı vaxt – bəlkə də cəmi 4-5 saatlıqdır. Lakin əsas məsələ bu zaman hesablamaları deyil; əsas məsələ, bu zamanın içində insanın öz bədəninə "yox" deməsidir. Bu da ibadətin əsas mahiyyətinə – nəfsi və bədəni unutmaq, gündəlik axarın kənarına çıxmaq – uyğun gəlir.

Bitməyən Bir Səfər: Tapmış Olmaq Bitirmiş Olmaqdır?

Dini həyat sadəcə müəyyən mərasimlər və rituallardan ibarət bir dövr deyil, əksinə, davamlı bir səfərdir. Bu yolçuluğun arxasında dayanan iki əsas səbəb var: Allahın sonsuzluğu və insan ruhunun bitib-tükənməyən axtarış ehtiyacı.

Allahın Sonsuzluğu

Allahın isimləri, sifətləri və elmi sonsuzdur. Buna görə də Onu tanımaq, Ona yaxınlaşmaq heç vaxt “tamamlandı” deyiləcək bir mərhələyə gəlmir. “Seyri filləh” — yəni “Allahda seyr” anlayışı bu həqiqəti bizə xatırladır. İnsanın mənəvi yolçuluğu heç vaxt sona çatmaz, çünki qarşısında sonsuz bir Zat vardır. Bu mənada, "getdim və tapdım" demək əslində mümkün deyil — çünki axtarılanın sonu yoxdur.

Ruhun Sonsuzluğa Açıq Təbii Meyili

İnsanın ruhunda əbədi olanı axtarmaq kimi fitri bir meyil var. Bu meyil onu daim hərəkətdə saxlayır. Bu günümüzdə isbatı çətin olsa da, insanın durmadan yeni üfüqlərə yönəlməsi, sabitlikdən çox dəyişkənliyə açıq olması, bu fikri təsdiqləyən əlamətlərdəndir. Qurani-Kərimdə insan hekayəsi ölüm, hesab və axirətlə bitmir; bu hekayənin sonrası qeyri-müəyyəndir (yəni əbədidir, əbədi yaşam), açıqdır. Bu qeyri-müəyyənlik isə yolun sonsuzluğuna işarə edir. Hətta Peyğəmbərimizə (sav) dua etməyimizin səbəbi də budur: çünki Onun belə Allah qatındakı seyr və tərəqqisi davam edir. Axı sonsuz olan yalnız Allahdır.

“Tapmaq Bitirməkdirmi?” Sualına Bir Cavab

Dini həyatı "tapdım və bitirdim" deyə bir mərhələ ilə yekunlaşdırmaq mümkün deyil. Belə bir yanaşma — dini həyatı zehni bir təqaüd, bir rahatlanma və durğunluq mərhələsi kimi görmək — əslində bir illüziyadır. Bu, nəinki reallıqdan uzaqdır, hətta insanın şəxsi tənbəlliyini və bacarıqsızlığını ilahiləşdirməsidir.

“Kamil İnsan” Xətası

Ədəbiyyatda və kinematoqrafiyada biz tez-tez "kamil insan" obrazı ilə qarşılaşırıq — dəyişməyən üz ifadələri, sabit baxışlar və hərəkətsiz bir duruş. Ancaq bu, reallıqla uzlaşmır. Peyğəmbərin (s.ə.s) həyatı belə sabit deyil, əksinə "haldən hala" keçən, bəzən sıxıcı (qabz), bəzən genişlənən (bast) mərhələlərlə doludur, yəni dinamikdir. Həqiqi kamillik sabitlikdə deyil, davam edən dəyişiklik və inkişafdadır.

İbadətlərin Dinamizmi

Həyat özü kimi ibadətlər də dinamiktir. İnsan da bu axına görə formalaşır. Məsələn, oruc ibadəti “imsak” və “iftar” arasında sıxılma və açılma hərəkətləri ilə, kainatın genişlənməsi və daralmasını metafizik olaraq hiss etdirməyi hədəfləyir. İbadətlərin əsas məqsədi insanın həyatla, varlıqla və özlüyü ilə münasibət qurmasıdır.

Mövlana'nın Buğda və Üzüm Analogiyası

Bu ideyanı Mövlana Cəlaləddin Ruminin buğda və üzüm metaforası ilə daha da dərindən başa düşmək olar:

• Buğda — cismani tələbatı, maddi yönü simvolizə edir. Yalnız buğdaya söykənən bir həyat insanı sıxar, məhdudlaşdırar, azadlığını əlindən alar. Həqiqi insan həyatı təkcə buğdaya — yəni fiziki ehtiyaclara — əsaslana bilməz.

• Üzüm — ruhun, zehni zövqlərin və dərin mənəvi səfərlərin simvoludur. Rumi həyatın tərəzisini üzümdən yana ağır qoyur; çünki həqiqi azadlıq və genişlik ancaq ruhun ehtiyaclarını önə çəkərək mümkündür.

Müasir Dindarlıq və Gözləntilər

Müasir dövrdə dindarların bu məsələləri ciddi müzakirə etməsi vacibdir. Dindarlıq "mən artıq çatdım" deyə bir vəziyyət ola bilməz. İnsan, dini təcrübəsində sürətli doyuma çatmaq istəyindən imtina etməlidir. İlahiyyatçılar, din adamları və yazıçılar böyük hekayələr danışmaq, böyük ideyalar ortaya atmaq borcundadır. Gözləntilər sıfırdan yuxarıda olmalı deyil, əksinə çox böyük olmalıdır.

Muhəmməd İqbal və Sonsuzluq Fikri

Muhəmməd İqbal, insan ruhunun ölüm sonrası statik olmayacağı və arzularının sonsuz olduğu fikrini irəli sürür. Lakin onun fikri sadəcə arzu olaraq qalır və analitik bir dəlilə dayanmir. Bu sonsuzluq arayışına ən güclü cavabı təqva və təsəvvüf verir — həm Peyğəmbərin (s.ə.s) timsalında, həm də İslam ümmətinin dərin mənəvi təcrübəsi ilə. Bu bizə göstərir ki, din və insan, Allah və bəndə münasibəti — qısa bir qarşılaşma deyil, sonsuz bir səfərdir. Və bu səfər, hətta axirətdə belə davam etməlidir.

Ağıl və İmanın Dönüşdürücü Təsiri

Bir insan Allah'a iman etməmişsə, onun dünyayla qurduğu əlaqə əsasən yaşamaq instinkti, yemək, içmək, qorunmaq kimi ehtiyaclar üzərindən formalaşır. Bu münasibətlər də adətən “zərər və fayda” dəyərləndirmələri ilə tənzimlənir və buna bir növ “ağıl” deyirik. Lakin bir dəfə insanın zehnində "Allah var" fikri yerləşdikdə, o baxış dəyişməyə başlayır. Çünki Allah, zehnə yalnız bir məlumat kimi deyil, mövcudluğun yönünü dəyişdirən prinsip kimi daxil olur.

Təsəvvür edin: Yupiterin var olduğunu bilmək gündəlik davranışlarımıza təsir etməz. Amma biri "mən Yupiterdən gəlmişəm və ora dönəcəyəm" desə, onun davranışları kökündən dəyişər. Eynilə də, Allah inancı, sadəcə bir fikrin əlavə olunması deyil, bütün münasibət formasını dəyişdirən güclü bir inamdır.

Allah: Təsir edən və Dəyişdirən Varlıq

Allahın varlığı, hər hansı bir cismin varlığına bənzəmir. O, öz zatı ilə təsir edən, dəyişdirən, yön verən bir varlıqdır. Allah inancı, ağılı da dəyişdirir. Artıq ağıl, Allahı qəbul etdikdə “qəlb”ə çevrilir. Bu dönüşüm, sadəcə rasional paylaşım və fayda-zərər hesabından ibarət olmur. Allah'a iman edildikdə, sanki insanın həyatına görünməyən, amma hər şeyi yönləndirən bir ortaq daxil olur. Ticari münasibətlərdə “üçüncü, dördüncü, beşinci şərik” kimi yox, tamamilə hər şeyə nüfuz edən bir qüvvə kimi.

Allah, zehnə yerləşən passiv bir anlayış deyil. O, dəyişdirən və hərəkətə gətirən bir mənbədir.

Müsəlmanca Düşünmək və Yaşamaq

Allah zehnə bu cür yerləşdikdə, insan artıq hər məsələyə, hər anlayışa fərqli bir prizmadan baxmağa başlayır. Bu baxışda artıq düşünmək, dəyərləndirmək, davranmaq – hər biri müsəlmanca bir çalarlıq qazanır. Lakin bu, klassik mənada “müqəddəs və qeyri-müqəddəs” qarşıdurması deyil. Əksinə, bu hal iman prinsipinin insan düşüncəsinə və davranışına yansımasıdır. Belə bir vəziyyətdə artıq söhbət “hər şeyi İslamiləşdirmək”dən getmir; daha doğru desək, iman insanın dünyaya baxışını və onunla olan təmasını təbii şəkildə dəyişir.

Nəfsimiz Pisliyi Əmr Etməz

İnsan nəfsi haqqında danışarkən çox zaman səthi və yanlış yanaşmalara rast gəlirik. Məsələn, Qurani-Kərimdə keçən "Nəfs, insana pisliyi əmr edər" ifadəsi (Yusuf, 53) bəzi çevrələrdə nəfsin büsbütün pis bir varlıq kimi təqdim olunmasına səbəb olub. Xüsusilə "nəfs-i əmmarə" ifadəsi ilə nəfsin ilk mərhələsi daim şər istəklərlə dolu bir düşmən kimi görülür. Halbuki bu, ayənin ruhuna və İslamın nəfsə baxışına uyğun olmayan bir şərhdir.

Əgər nəfs yalnız və daim pisliyi əmr edirsə, bu onu bütünlüklə pis bir varlıq halına gətirərdi. Amma Qurani-Kərim və İslam düşüncəsi nəfsi bu şəkildə qara-bəyaz kateqoriyalara sığışdırmaz. Əksinə, nəfs insanın varlığının ayrılmaz hissəsidir və onun mahiyyəti daha mürəkkəbdir.

Pisliyin Mənşəyi və Nəfsin Qatlar Halında Quruluşu

Pislik birbaşa nəfsin özündən qaynaqlanmır. Əslində pislik, insan ağlının nəfsin istək və ehtiraslarına tabe olması ilə meydana gəlir. Yəni nəfsin işi istəməkdir – o sadəcə arzulayır, tələb edir. Nəfsin məqsədi nə yaxşılıq etməkdir, nə də pislik. O, məqsədsiz istəyin mənbəyidir. Pisliyi əmələ gətirən isə, ağlın bu istəklərə qeydsiz-şərtsiz boyun əyməsidir.

Əgər bizdə ağıl olmasa, bu zaman ehtiraslarımızın da pisliklə əlaqəsi olmazdı, çünki onlar onsuz da yaşamaq üçün vacib olan mexanizmlərdir. Bu baxımdan, İslamı insan təbiətinə zidd bir sistem kimi qavramaq böyük yanlış olar. Qurandakı ayə geniş çərçivədə dəyərləndirilsə, orada tənqid edilən nəfsin arzusu yox, insanın bu arzuya sərhədsiz tabe olmasıdır.

Varlıqda nəfsin müxtəlif səviyyələri və mərhələləri var:

• Cəmadat (Mineral səviyyə): Bədənimizdəki minerallar kimi, onlar da davranışlarımıza təsir edən müəyyən xüsusiyyətlərə malikdir.

• Nəbatat (Bitki səviyyəsi): Bitkilər kimi böyümə və inkişaf xüsusiyyətimiz buraya aiddir. Bir ağac necə inkişaf edirsə, insan da bu mərhələdə fiziki və bioloji cəhətdən böyüyür.

• Heyvaniyyət (Heyvani səviyyə): Burada hərəkət və yaşamaq ehtiyacı ön plana çıxır. Əsas məqsəd varlığı qorumaq və əsas tələbatları ödəməkdir (məsələn, yemək). Bu mərhələdə yaxşılıq və pislik anlayışı yoxdur. Məsələn, aslanın ceyranı yeməsi pislik deyil – bu, sadəcə təbiidir.

• Natiq nəfs (Ağıl və düşüncə səviyyəsi): Məhz bu mərhələdə yaxşılıq və pislik kimi anlayışlar ortaya çıxır. İnsan ancaq düşünə biləndə əxlaqdan danışmaq mümkündür.

İnsan Əxlaqı ilə Təbiətin Dəyişdirilməsi

İnsan qəribə varlıqdır. O, öz əxlaqi meyarlarını təkcə insanlar üçün deyil, heyvanlara da tətbiq edir. Məsələn:

• İtə "sadiq" deməyimiz, əslində onun deyil, bizim insani dəyərlərimizdən irəli gələn bir etiketdir. İt sadəcə davranışlarını instinktlə həyata keçirir.

• Pişiyə "nankor" deməyimiz də eyni xətalı yanaşmadır. Heyvanda nankorluq və ya minnətdarlıq olmaz – bu, bizim öz baxış bucağımızdır.

Bu, əslində təbiətin neytral sahəsini öz əxlaqi kodlarımızla rəngləmək kimi bir yanılmadır. Halbuki heyvan, heyvandır. Onun səsi nə gözəldir, nə də çirkin; nə yaxşıdır, nə də pis. O, sadəcə mövcuddur.

“Eşşəyin Səsi” Ayəsi və Faydacılıq Tənqidi

Qurani-Kərimdə "Səslərin ən çirkini eşşəyin səsidir" (Loğman, 19) ayəsi də bu kontekstdə dəyərləndirilməlidir. Eşşəyin səsi, çox vaxt aclıq, cütləşmə istəyi kimi fiziki tələbatlardan qaynaqlanır. Ayə bizi təbiətimizə qarşı çıxmağa deyil, həyatın yalnız bu cür instinktlər üzərində qurulmasının mənasızlığına yönəldir.

Əgər insanın bütün həyatı yalnız qazanmaq, ehtiyacları ödəmək, fayda əldə etmək üzərində qurulursa – yəni bir növ “24 saatlıq buğda hesabatı”na çevrilibsə – bu, bəşərə yaraşan bir həyat tərzi deyil. Halbuki heyvanlar üçün bu tamamilə normal və kifayət qədərdir. Onlar ehtiyacları qədər yeyər, doyduqdan sonra artıq istəməzlər.

İnsana yaraşan isə bu deyil. İnsan ağlı və mənəviyyatı olan bir varlıqdır. İslam da məhz bu səbəbdən ehtirasları yox, bu ehtiraslara münasibətdə ağlın tutumunu və ölçüsünü əsas götürür. Yəni İslam insan təbiətini inkar etmir – onu tənzimləməyi və daha yüksək bir əxlaqi çərçivəyə yerləşdirməyi söyləyir.

Allah Qorxusu və İman Münasibəti

İnancımıza görə, Allah (azzə və cəllə) yaxşı əməllərin qarşılığını Cənnətlə, pis əməllərin cavabını isə Cəhənnəmlə verir. Lakin burada diqqətəlayiq bir məqam var: Ətaullah İskəndərinin “Allah nağd ibadətə nisyə Cənnət vəd etməkdən münəzzəhdir” fikri, Sünni düşüncənin ibadət anlayışındakı prinsipial mövqeyini əks etdirir.

Din insanın faydayönümlü təbiətinə toxunaraq onu təkamülə dəvət edir. Bu inkişaf həm dünyəvi sahədə (məsələn, halal-haram sərhədlərinin insana fayda verməsi) özünü göstərir, həm də axirət perspektivində (axirət yönümlü həyat tərzi) insana dəyərlər qazandırır. Amma dindarlığın təməl motivasiyası yalnız Cənnət sevgisi və ya Cəhənnəm qorxusu ola bilməz. Çünki insan təbiəti çox uzunmüddətli və abstrakt vədlərlə nəzarətdə saxlanıla biləcək qədər sadə deyil. Qorxu ilə ya da ümidlə davamlı motivasiya mümkün deyil.

Əsl Təyinedici Güc: Allah İnancı və Təqva

İnsanı günahdan çəkindirən və ya yaxşılığa yönəldən əsas qüvvə — Allah inancıdır. Dini həyatın təməlində duran təqva anlayışı burada mühüm yer tutur. Əgər möminin əsl niyyəti sorğulanacaqsa, bu niyyətin mərkəzində Allah sevgisi və Ona olan iman dayanır. İnsanla Allah arasında elə bir bağ var ki, o bağ sadəcə Cənnətə getmək və ya Cəhənnəmdən qorxmaq kimi sadə motivlərlə izah edilə bilməz. Bu ifadələr bəzən dildə yer alsa da, onların arxasında duran duyğular daha dərin, daha ilahi bir yönə malikdir.

Təqva anlayışı sadəcə günahdan uzaq durmaq deyil. Bu, eyni zamanda Allahdan çəkinmək, Onu nəzərə almaq, Ona yönəlmək və Ona sığınmaq mənalarını da özündə ehtiva edir. Bu səbəbdən də “Allah qorxusu” dedikdə yalnız cəza qorxusu nəzərdə tutulmamalıdır. O, əslində, Allahın böyüklüyü və əzəməti qarşısında hiss edilən dərin ehtiram və məsuliyyət hissidir. Eləcə də “Allah arzusu”, Cənnət arzusu ilə müqayisəyəgəlməz bir dəyərə sahibdir.

Namaz qılarkən və ya hər hansı bir savab iş görərkən “Allah rızası üçün” ifadəsinin dilimizdə bu qədər yer tutması təsadüfi deyil. Bu cümlə, niyyətin təmizliyini və Allahla olan rabitənin səmimiliyini göstərən ən saf nümunələrdən biridir.

Təsəvvüf Tənqidi və Daxili Axtarışın Davamlılığı

Bəzi təsəvvüf nümayəndələrinin — məsələn, Yunus Əmrənin “İstəyənə ver onları, mənə səni gərək, səni” misrasındakı kimi — möminləri “mənfəət yönümlü” ibadətini tənqid etməsi bir qədər mübaliğəlidir. Çox az insan Cənnəti yalnız maddi vəd kimi düşünür. Hər bir möminin iç dünyasında əslində Allahla yaxınlıq arzusu, Onun rızasına çatmaq istəyi yatır.

İnsanın səfəri nə dünyada, nə də axirətdə tamamlana biləcək bir yol deyil. Bu yolçuluq davamlıdır. Və bu yolda ən əsas anlayışlardan biri də Allahla olan əlaqənin yalnız insanın təşəbbüsü ilə deyil, həm də Allahın bir lütfü ilə qurulmasıdır. Bu ünsiyyəti heç vaxt “yarımçıq” və ya “qüsurlu” saymaq olmaz. “Rəhman” surəsindəki “Rəbbinin məqamından qorxan kimsəyə iki Cənnət vardır” (Rəhman, 46) ayəsi də bu iki mərhələli — dünyəvi və axirəvi — ilahi yaxınlığın ifadəsi kimi izah edilə bilər.

İman özü bir vətəndir, bir yurd yeridir. İslam isə yalnız gələcək Cənnətin deyil, artıq bu dünyadakı Cənnət təcrübəsinin adıdır. Həqiqi dini həyat — Allahla birlikdə yaşanan, qorxu və ümidin ötəsinə keçən bir haldır.

Bilgi, Zənginlik və Həyatın Məqsədi

Yoxsulluğun yaratdığı çətinliklər çox vaxt aydındır, lakin var-dövlətin bəzən insana yükə çevrilməsi isə daha dərindən izaha ehtiyac duyur. Yaşadığımız dövr bolluğun, istehsalın və maddi rifahın artdığı bir dövrdür. Amma bu rifaha çatmaq asan deyil – ardıcıl səy, məqsədyönlü fəaliyyət və ən əsası, düzgün bilgi tələb edir.

Bilik: Hər Nailiyyətin Təməli

Nə ilə məşğul oluruqsa olaq – istər maddi, istərsə də mənəvi sahədə – bilik olmadan sabit və davamlı bir uğurdan danışmaq mümkün deyil. Hər hansı bir sənətdə ustalaşmaq, istər dəmirçilik, istərsə də media və ya siyasətçilik sahəsində olsun, həmin sahəyə ciddi zaman və enerji sərf etməyi, prosesi başdan sona izləməyi və idarəetmə qabiliyyəti əldə etməyi tələb edir. Maddi rifaha çatmaq istəyən şəxs, sadəcə pul qazanmağı yox, həmin sahənin bütün mexanizmlərinə bələd olmağı qarşısına məqsəd qoymalıdır.

Zənginlik: Qədərdənmi Asılıdır, Yoxsa Əməydənmi?

Həm maddi, həm də mənəvi zənginlik bir tərəfdən Allahın nəsibi olsa da, digər tərəfdən buna çatmaq üçün insanın iradəsi, səyi və istəyi həlledici rol oynayır. Amma bu "istək" səthi bir arzu deyil, içdən gələn bir bağlılıq, ciddi əmək və zaman sərmayəsi tələb edən bir yönəlmədir.

Mənəvi Dəyərlər və Onların Dəyəri

Bəzən elə məqsədlər olur ki, onların qarşılığını pul və ya digər maddi vasitələrlə ölçmək mümkün deyil. Məsələn, fəlsəfə ilə məşğul olan bir insanın əsas motivasiyası nadir hallarda pul olur. Allah rızası, cənnət arzusu və ya saf ibadət kimi ali məqsədlər isə heç bir maddi dəyər qarşılığında əldə edilə bilməz. Qədim Yunanın əbədi xoşbəxtlik anlayışı da bu qəbildəndir – onu almaq mümkün deyil, amma onun uğrunda yaşamaq mümkündür.

Lakin bu cür ali məqsədlərin də bir "dəyəri" var – bu dəyər, insanın özünü tam şəkildə həmin məqsədə həsr etməsidir. Yəni ruhun, şüurun və davranışların bütövlükdə o məqsəd ətrafında formalaşması. İslamda dindarlıq anlayışları üzərində aparılan müqayisələr də bunu göstərir: insan özünü tam şəkildə vermədiyi heç bir məqsəddən tam nəticə ala bilməz.

Varlıq, Yoxluq və Cəmiyyətin Ərdəmləri

Bu gün bir çox insan üçün qənaətkarlıq, təvazökarlıq və səmimiyyət kimi klassik dəyərlər ya mənasız görünür, ya da sadəlövhlük kimi qiymətləndirilir. Halbuki, bu dəyərlərin dövrü keçməyib; sadəcə dövrün ruhuna uyğun şəkildə yenidən dərk olunmağa ehtiyac var. Cəmiyyətlərin geriləməsinin səbəbini daim xarici qüvvələrdə axtarmaq, bəlkə də, öz daxili halımıza baxmamaq üçün bir bəhanədir. Əslində bizi geri salan, bəzən içimizdəki dərk əksikliyi və iradə zəifliyidir.

Uzun müddət maddi rifahdan uzaq qalan cəmiyyətlər zamanla xoşbəxtlik meyarlarını dəyişdirir və rifahın gətirdiyi təcrübədən məhrum olduqları üçün o təcrübəyə bağlı əxlaqi həssaslıqlarını da itirməyə başlayırlar. Dərin yoxsulluq, bəzən başa düşməkdə çətinlik çəkdiyimiz bir düşüncə tərzi və mədəniyyət formalaşdırır. Məsələn, çox yoxsul cəmiyyətlərdə çirkin və antisanitar mühitlərin adi qəbul edilməsi müşahidə olunur. Halbuki, maddi çirkliliklə yoxsulluq arasında məcburi bir bağ yoxdur; insan az imkanla da təmiz və nizamlı yaşaya bilər. Bu isə göstərir ki, uzunmüddətli yoxsulluq cəmiyyətin bəzi əxlaqi sütunlarını aşındırır, dəyərlərin mənasını dəyişdirir.

Zənginlik, İstehsal və Sömürgəçilik

Bir cəmiyyətin rifaha qovuşması üçün yalnız sərvət yox, bu sərvəti formalaşdıracaq bilik, əməyin təşkili və istehsal vasitələri lazımdır. Tarix boyu böyük sivilizasiya sıçrayışlarının arxasında artıq əmək və bu əmək vasitələrinin cəmləşməsi dayanır. Lakin Sənaye İnqilabı və Coğrafi Kəşflərdən sonra sömürgəçiliyin xarakteri dəyişdi. Artıq məsələ yalnız fiziki zənginliyin ələ keçirilməsi deyildi; insanların zehninin də mənimsənilməsi bu prosesə daxil oldu. Bir xalqın üstünlük qazanması üçün digərlərinin insanlıqdan uzaqlaşdırılmasına ehtiyac yoxdur. Bir cəmiyyətin rifahı mütləq şəkildə başqa bir cəmiyyətin fəlakəti üzərində qurulmalı deyil. Daha ədalətli bölüşmə modelləri mümkündür və insanlar bu istiqamətdə düşünməlidirlər.

Zənginlik və Dindarlıq Arasında Əlaqə

İslam baxımından nə zənginlik, nə də yoxsulluq təriflənmir. Əsas məsələ insanın Allahla olan bağını qorumasıdır. Həm zənginlik, həm də yoxsulluq insanı dindən uzaqlaşdıra bilər. Bu baxımdan əxlaqi zəifliklər var-dövlətlə və ya onun yoxluğuyla deyil, insanın iç dünyasıyla bağlıdır. Məsələn, təkəbbür təkcə varlılara və rəhbərlərə xas deyil; ən sadə insan da bəzən daha yüksək mövqe sahibi olanlardan daha təkəbbürlü ola bilər.

Yaxşılıq və yardım isə miqyasla ölçülmür. Peyğəmbərin buyurduğu kimi, bir insana təbəssüm etmək, yolda maneə olan bir daşı götürmək, həyat yoldaşına sevgi ilə bir tikə vermək – bunların hamısı sadə, amma mənəvi baxımdan dəyərli əməllərdir. Bunlar “yoxsul təsəllisi” deyil, çünki təbəssüm ehtiyacı və mehribanlıq istəyi və ya sünnədə olan digər məsələrlər, məsləhətlər yoxsulluqla bağlı deyil. 

Xoşbəxtlik, Rifah və Cəmiyyətin Daxili Tarazlığı

Bəli, xoşbəxtlik müəyyən qədər rifahla bağlı ola bilər. Ancaq bu, bir qayda deyil. Bəzən rifah artdıqca gözləntilər də artır və bu, insanı daha da narazı və narahat edə bilər. Cəmiyyətdə rifahın ümumi yayılması xoşbəxtlik göstəricilərinə təsir etsə də, bu rifah ədalətli bölüşdürülməzsə, daxili narazılıqlar qaçılmaz olar. Amma bu da dəyişməz qanun deyil; çox şey cəmiyyətin dəyərləri və yönəldiyi mənəvi mərkəzdən asılıdır.

Siyasi Hakimiyyət və Müasir Dünya Nizamı

Siyasi güc çox zaman maddi güc üzərindən qurulur. Müasir dövrdə isə “özünüidarə” anlayışı belə, bir seçim və ya təbii haqq kimi deyil, müəyyən tarixlərin və güc münasibətlərinin nəticəsi kimi dəyərləndirilir. İnsanların dillərinin, mədəniyyətlərinin sıradan çıxarılması, iqtisadi imkanlarının məhdudlaşdırılması və əməyə kimliyinin itirilməsi, yad olması – bunların hamısı müasir dünyanın reallıqlarıdır. Halbuki insanlar daha yaxşı yaşamaq üçün bir-birilərinə bu qədər sərt və qəddar davranmaq məcburiyyətində deyillər.

Bugünkü dünyanın quruluş mərhələsi əsasən Coğrafi Kəşflərlə başlayıb. Bu dövrdə pulun istiqaməti dəyişdi, sərvəti və gücü formalaşdıran vasitələr yeniləndi. Qərb bu dəyişikliklərdən faydalanaraq rifahı öz içində yaydı, digərləri isə bu yeni nizamın çarxlarında ya məğlub oldu, ya da sömürülməklə qarşılaşdı. Ona görə də, zənginliyin formalaşma mərhələlərini və onun bir cəmiyyətdə yaratdığı dəyişiklikləri başa düşmədən müasir dünyanın necə qurulduğunu anlamaq mümkün deyil.