İslami Əxlaq və Cəmiyyətdəki Yansımaları

Əxlaqın əsası: Allah şüuru

Əxlaq insan davranışlarının və həyat tərzinin Yaradan qarşısında məsuliyyət hissi ilə tənzimlənməsidir. Bu məsuliyyət yalnız Rəbbimizə deyil, həm də digər insanlara qarşı olan haqları və öhdəlikləri də əhatə edir. Halbuki, sırf etik yanaşma insanlar arasında qarşılıqlı maraqların və gözləntilərin tarazlanması kimi daha nisbidir. Əsl əxlaqın kökündə insanın Allahı tanıması və Onun qarşısında məsuliyyət hiss etməsi dayanır. Əgər bir insan Allahı görməzdən gələrək “yaxşılıq” edirsə, bu yaxşılıq yalnız şərtlər mövcud olduqca qalır, o şərtlər dəyişəndə isə itib gedir. Məsələn, valideyninə hörmətsiz olan birinin başqa insanlara qarşı “hörmətli” davranışı şübhə doğurur, çünki bu davranışın arxasında maraq ola bilər və maraq bitəndə yaxşılıq da yox olar. Hər bir nemətin Allahdan gəldiyini anlamaq, əxlaqın başlanğıc nöqtəsini imanla bağlayır. Allahı tanımayan bir insanın yaxşılığı isə, əslində, müvəqqətidir. Məsələn, kamera yoxdursa qırmızı işıqda keçən və ya qanunda boşluq görəndə haram mala əl uzadan biri, Allah qorxusu olmadıqda əxlaqi məsuliyyət hiss etməz.

Əxlaqi dəyərlər və Qurandakı əksləri
Qurani-Kərimdə Allah bəndələrini davamlı olaraq Öz razılığını qazanmağa dəvət edir. “Rəbbinizin məğfirətinə və genişliyi göylər və yer qədər olan cənnətə tələsin” (Ali İmran, 133) ayəsi bunu çox gözəl ifadə edir. Bu yarış əsasən təqva sahiblərinə məxsusdur. Təqva əhli Allahın qoyduğu qadağalardan çəkinir və əbədi, yox olmayan bir nəzarətə – Allahın görüb-bilməsinə inanır.

Quranda təqva sahiblərinin bir neçə əxlaqi xüsusiyyəti xüsusilə vurğulanır:

• İnfaq (Səxavət): Təqvalılar varlılıqda da, çətinlikdə də Allah yolunda xərcləyirlər. Bu, sadəcə pul verməklə məhdudlaşmır – kiməsə bacarıq öyrətmək, yükünü yüngülləşdirmək, zülm etməkdən əl çəkmək, hətta bir gülümsəmə belə infaq sayılır. Bu səxavət mal sevgisinə baxmayaraq, Allah sevgisi naminə ediləndə məna qazanır. Sekulyar baxışda isə insanın malını başqası üçün qarşılıqsız xərcləməsini izah edəcək bir dəyərləndirmə yoxdur.

• Qəzəbi udmaq: Təqva əhli qəzəbini udur. Dünyəvi etikada qəzəbə nəzarət adətən şəxsi fayda və ya cəmiyyət balansı üçün əsaslandırılır. Amma Quranda bu, birbaşa Allahın məğfirətinə bağlanır. Hz. Əbu Bəkr (r.a.) qızı Hz. Aişəyə böhtan atan Mistahı bağışlamadıqda nazil olan ayə açıqca göstərir: “Allahın sizi bağışlamasını istəmirsinizmi?” (Nur, 22). Hz. Əbu Bəkr də Allah rızası üçün Mistahı yenə də himayəyə alır.

• Pisliyi yaxşılıqla dəf etmək: Qurana görə mömin pisliyi yaxşılıqla dəf edər. Pisliyə yaxşılıqla cavab veriləndə bəzən düşmən səmimi bir dosta çevrilə bilir. Tarixdə buna aid çoxlu nümunələr var.

Peyğəmbər əxlaqı və Quran
Hz. Aişəyə (r.a.) Rəsulullahın (sav) əxlaqı haqqında soruşulduqda, “Onun əxlaqı Quran idi” (Müslim, Nəsai) deyib. Quranda “əxlaq” sözü yalnız bir dəfə işlənib və bu da Peyğəmbərimiz (sav) üçün istifadə olunub: “Həqiqətən sən böyük əxlaq üzrəsən” (Qələm, 4). Bu, Allahın Peyğəmbərimizin (sav) ortaya qoyduğu həyat tərzini bəyəndiyini göstərir. Peyğəmbərimiz insanlarla münasibətdə həlim və mehriban idi, lakin Allahın əmr və qadağaları məsələsində əsla güzəştə getməzdi. Bu, insanın Yaradan qarşısında tam məsuliyyətini dərk etməsinin nümunəsidir.

İnsan fitrəti və nəfsi tərbiyə etmək
Quran insanın yaradılışındakı zəif cəhətləri gizlətmir: “Həqiqətən insan tələsik və səbirsiz yaradılıb. Ona zərər toxunsa, ah-nalə edir, xeyir gəlsə xəsislik edir” (Məaric, 19-21). Bu instinktiv zəiflikləri yalnız Allah qarşısında məsuliyyət şüuru ilə idarə etmək mümkündür.

Allah insana bu zəiflikləri aşmaq üçün yollar göstərib:

• Namaz: Namaz insanı çirkin və pis işlərdən çəkindirən əsas ibadətdir. Namaz həm Yaradanla görüşmək, həm də məsuliyyəti təzələmək imkanıdır.

• Zəkat və İnfaq: Mal-dövlətin müəyyən hissəsini ayırmaq, ehtiyacı olana vermək insanın öz nəfsinə hakim olmasının göstəricisidir.

• Axirət inancı: Hesab gününə inanmaq insanı davranışlarına görə məsuliyyət daşımağa sövq edir.

• Ölümü xatırlamaq: Şəhvət və ehtirası cilovlamaq üçün ölümü yaddan çıxarmamaq güclü vasitədir.

• Dəstəmaz: Mənəvi təmizliklə yanaşı, ruhi nəzarətin də vasitəsidir.

Həyatda əxlaqın tətbiqi və çətinliklərə münasibət

• Başqalarının əxlaqsızlığına qarşı mövqe: Quran, əxlaqsız davranış edənlərlə oturmamağı tövsiyə edir. Amma bu, onlardan tamamilə uzaqlaşmaq anlamına gəlmir. Məqsəd hikmətlə və gözəl sözlə nəsihət etməkdir.

• Qəzəbi udmağın çətinliyi: Zülmə məruz qalan haqlı olaraq haqqını tələb edə bilər. Əgər dünyada haqq yerinə yetməzsə, axirətdə Allah onun zəmanətçisidir. Ən təhlükəlisi zülmə uğramaq deyil, zülm edən olmaqdır. Allah heç bir bəndəni gücü çatmayacaq bir vəziyyətə salmaz.

• Əxlaqı hər yerdə yaşatmaq: Namazın vaxtında qılınması insanı harada olursa-olsun öz əxlaqı ilə ortama daşıyır və pisliklərdən qoruyur. Əxlaqı yaşatmaq üçün Allahın əmr və qadağalarına bütövlükdə riayət etmək şərtdir.

• Düşmənə qarşı mövqe: İslam əxlaqı müsəlmanlara tarix boyunca güc və mədəniyyət qazandırıb. Bu günki işğal və istismarların kökü, müsəlmanların öz dəyərlərindən uzaqlaşmasındadır. Düşmənin planlarına qarşı durmaq öz milli-mənəvi dəyərlərimizə sahib çıxmaqla mümkündür.

• Ailə məsuliyyəti: Övlad, valideyn məsuliyyətini yerinə yetirməsə belə, övlad öz məsuliyyətindən yayınmamalıdır. Allah rızası üçün axtarıb soruşmağa davam etməlidir. Qarşı tərəfin məsuliyyətsizliyi insanı öz borcundan azad etmir.

İslam Mədəniyyətində Ailə

İnsan, əslində zəif bir varlıqdır. Onun güc, sərvət, məqam kimi dün­yəvi dəyərləri bu zəiflik qarşısında əslində heç bir həqiqi dəyərə sahib deyil. Hər şey, ancaq insanla bağlı olduqda bir məna qazanır. Xüsusilə də, XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəlində geniş yayılan “həqiqət yoxdur, yalnız güclülərin maraqları var” iddiasının necə əsassız və dayanıqsız olduğunu 2020-ci ildə bir virus belə göz önünə sərdi. Bu zəiflik təkcə fərdin acizliyini göstərmir, həm də ailə anlayışının nə üçün bu qədər əhəmiyyətli olduğunu aydın şəkildə ortaya qoyur.

İnsanın İlk Yuvası: Ana Bətni

İnsan dünyaya gəldiyi andan etibarən digər canlılarla müqayisədə ən zəif vəziyyətdə olur. Bir quş belə insandan daha tez öz ayaqları üstündə dura bilir. İnsan övladının yeriməsi üçün təxminən bir il, danışması üçün ən azı bir-iki il, öz ehtiyaclarını aydın şəkildə ifadə edə bilməsi üçün bir neçə il, bir peşə öyrənib icra etməsi üçün isə on illərlə vaxt lazımdır. Bu zəifliyə qarşı Allah Təala insanı yaradarkən onun üçün bir sığınacaq – bir yurd hazırlayıb. Bu yurdun ilk qapısı “Rəhim”, yəni ana bətnidir. İnsan dünyaya gəldikdən sonra isə ətrafındakı mühit – ailə və qohumlar “siləyi rəhim” adlanır. Bu bağ, insanın orqanik olaraq bağlı olduğu qohum dairəsini əhatə edir.

Təbii Bağların Qorunması və Geniş Ailə

Ən güclü “siləyi rəhim” bağı ana ilə uşaq arasındadır. Bu, sadəcə insana deyil, bütün canlılara məxsus olan təbii bir instinktdir. İslam dini, insanda fitri olaraq mövcud olan bu qoruma instinktini qaydaya salır, sistemə oturdur. Beləcə, qan bağı ilə bağlı insanlar sadəcə bir-birini qorumaqla kifayətlənmir, eyni zamanda cəmiyyətin daha geniş bir dayanışma şəbəkəsinin üzvünə çevrilir. Bu şəbəkə təkcə ata, ana, uşaqla bitmir; qohumlar, qonşular, məhəllələr, kəndlər və şəhərlər bir-birini qoruyan geniş bir ailə modelinə çevrilir.

Ailə və İslamın Əsas Məqsədləri

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) bütün aləmlərə rəhmət olaraq göndərilib. Onun gətirdiyi şəriətin məqsədlərindən biri də canın, malın, ağlın, dinin və nəsilin qorunmasıdır. Nəsilin sağlam və məqbul şəkildə davamı isə ailə mühiti vasitəsilə mümkündür. İnsanı sadəcə bir bioloji varlıq kimi qorumaq deyil, onun Allahla bağını, həyatdakı məqsədini anlamasına, başqa insanlarla münasibətlərini düzgün qurmasına imkan verən yeganə mühit məhz ailədir.

Ailənin Təməli: Nikah, Sevgi və Mərhəmət

İslam mədəniyyətində ailənin əsası bir qadınla bir kişi arasında bağlanan nikah müqaviləsidir. Qurani-Kərimdə Rum surəsinin 21-ci ayəsində Allahın möcüzələrindən biri olaraq insanların öz növlərindən yoldaşlar yaratması qeyd olunur. Bu yoldaşlıqda insanlar bir-birində rahatlıq tapır, aralarındakı münasibət isə sevgi (məvəddət) və mərhəmət (rəhmət) üzərində qurulur. Müasir dünyada bu həqiqət tez-tez gözardı edilsə də, insanın kişi və qadından ibarət olduğu gerçəyi dəyişmir. Bu sevgi və mərhəmət nikah vasitəsilə qanuni və ibadət sayılan birgə yaşayış formasına çevrilir.

Yuva: Maddi və Mənəvi Bir Qorunacaq

Ailə yuvası həm fiziki (ev, məkan), həm hüquqi (nikah qaydaları) və həm də mənəvi (sevgi, hörmət) tərəfləri olan bir sığınacaqdır. Fiqh kitablarında ailənin necə qurulacağı, tərəflərin hüquq və vəzifələri geniş şəkildə izah olunur. Nikahın əsas şərtlərindən biri də elan edilməsidir. Əksər hallarda bu, toy mərasimləri ilə həyata keçirilir ki, ailənin qurulduğu ictimaiyyətə açıq şəkildə bildirilsin.

Övladlar: Sevgi və Mərhəmətin Meyvəsi

Ər-arvad arasındakı sevgi və mərhəmətin ən gözəl bəhrəsi övladlardır. Uşaqlar ailə içində tam təhlükəsiz bir mühitdə dünyaya gəlir, əsl insana məxsus dəyərləri burada öyrənir. Azanın körpənin qulağına oxunması, ilahilər və duaların öyrədilməsi uşağın dini şüurla böyüməsinə zəmin yaradır.

Geniş Ailə və Miras Əlaqəsi

İslamda ailə anlayışı yalnız nüvə ailə ilə (ata, ana və övlad) məhdudlaşmır. Əksinə, babalar, nənələr, dayılar, əmilər, xalalar, bibilər və onların övladları da bu geniş ailəyə daxildir. İslam hüququndakı miras (fəraiz) qaydaları da bu geniş ailə bağlarına əsaslanır. Miras məsələləri qohumlar arasında nizamı təmin edir və insan dünyadan köçdükdən sonra belə ailə üzvlərinin bir-biri ilə əlaqəsini gücləndirir. Müasir dünyada işçi sinifinə məhdudlaşdırılan nüvə ailə modeli aristokrat təbəqələr tərəfindən əslində tətbiq olunmur; onlar geniş ailə bağlarını qoruyurlar.

Ailə və İmtahan: Fitnə Anlayışı

Qurani-Kərimdə övladların və yoldaşların “fitnə” (imtahan) adlandırılması onların insan üçün bir sınaq vasitəsi olduğunu göstərir. Bu, mənfi bir mənzərə deyil; əksinə, insanın intizamlı və saleh bir həyat qurması üçün bir fürsətdir. İnsanın ətrafında nə qədər çox insan olarsa, imtahanı da bir o qədər rəngarəng və dəyərli olar. Bu sınağı uğurla keçənlər başqalarına nümunə və yol göstərici olur. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) həyatı da bunun ən gözəl sübutudur.

Modern Dünyada Ailə

Cəmiyyətin Dəyişməsi və Qadın-Kişi Münasibətləri

Əgər bir cəmiyyətin baxış bucağını dəyişmək istəyirlərsə, əslində qadın-kişi münasibətlərini dəyişmək kifayət edir. İslam dünyasında da dönüşüm çox vaxt qadın üzərindən həyata keçirilir. Qadın-kişi münasibətləri bütün dinlər üçün sınaq nöqtəsidir. Azərbaycanda müsəlman qadınlar feminizm, kişilər isə kapitalizmin təsiri altına düşmüş vəziyyətdədirlər.

Tarixə Baxış və Bərabərlik Tələbi

Müsəlman qadınlar tarixi hadisələrə bu günün dünyagörüşü ilə yanaşdıqları üçün ədalətsizlik axtarırlar. Halbuki, keçmişə baxış ancaq inanılan dinin prizması ilə ola bilər. İslamın əsasında bərabərlik deyil, ədalət durur. Məsələn, Fransız İnqilabından sonra dünyaya yayılan "bərabərlik" anlayışının İslamda yeri yoxdur. Ona görə də kiminsə hüququnu necə qorumaq və ədaləti necə bərqərar etmək lazım olduğunu yaxşı bilmək vacibdir.

Qadının Yeri

İslamda qadının savabı, kişilərin cihadı kimi, uşağa hamilə qalmaq və ərini razı salmaqla qazanılır. Əgər bərabərlik məntiqinə görə yanaşsaq, qadın da kişi ilə birgə cihada getməlidir, amma İslamda ədalət fərqli və ontoloji əsaslı bir tərifə sahibdir.

Müasir Qərb Təsiri

Bu gün bir çox Qərb praktikası, məsələn, uşağa ata soyadının verilməsi kimi ənənələr əslində İslam mədəniyyətdə olmayıb. İslamda sabitlik sevilmir, çünki hər şeyin fani olduğuna inanılır. Bugünkü dünyada isə “zalıma çevrilmiş kişi tipi” yaradılaraq qadın-kişi münasibətləri zədələnir.

Ailə Quruluşu və Qərb Təsiri

Ailə Qərb cəmiyyətindəki ictimai-özəl sahə ayrımı içində xüsusiyyətini itirib. Halbuki, tarix boyu ailə özəl məkan olub. Bu gün isə dövlət ailəyə müdaxilə edir, onu tənzimləməyə çalışır.

Ailə anlayışına gəlincə, ərəb dilində “ailə” həm ehtiyacların ödənildiyi sevgi məkanı, həm də fərqli yaş və cinsdən insanların birliyi deməkdir. Qərbdə isə “family” sözü Latınca “valideyn və uşaqlar” mənasına gəlir və əsasən ata və valideynlik üzərindən izah olunur. İslamda isə daha məcazi və mənəvi məna daşıyır.

Patriarxiya Tənqidi

Patriarxiya - bu anlayış Qərb sosiologiyasında mənfi çalar daşıyır. Çünki Qərbdə ata obrazı kilsə, Tanrı və zülmlə əlaqələndirilib. Amma İslamda “kişi hökmranlığı” deyil, “kişinin məsuliyyəti” prinsipini əsasdır. Ona görə də ailədə əsas məsuliyyət kişiyə aiddir.

Qərb Ailə Modeli və Hegemoniyası

Bu gün bir çox cəmiyyətlərdə Qərb ailə modeli nümunə götürülür və bu, mədəni hegemoniyanın nəticəsidir. Qərbdə əsas prioritet ailədən çox ümumi nizamın saxlanmasıdır, Şərqdə isə ailə nizamı cəmiyyətin nizamına təsir edir.

Tarixə baxanda, 1600-1750-ci illərdə aristokrat və kəndli ailə modelləri vardı. Aristokrat ailədə qadının uşağa baxmaq vəzifəsi belə yox idi. Sənaye inqilabı ilə burjuaziya və işçi ailəsi modelləri formalaşdı. Məhz bu burjuaziya ailəsi bu gün bütün dünyaya yayıldı.

Bu prosesdə qadın təkcə rolu ilə yox, gözəllik meyarı ilə də təkrar formalaşdırıldı. Qərb qadını gözəllik simvoluna çevrildi. Lakin artıq bu anlayışın da zəiflədiyini görürük.

Burjuaziya Ailəsi və Doğum Nəzarəti

Burjuaziya ailəsi aristokrat ailəni əxlaqsız hesab edib yeni bir model yaratdı. Bunun üçün dini fiqurlar nümunə götürüldü. İlk dəfə ailə planlaşdırması gündəmə gəldi və doğum nəzarəti vasitələri ilə həyata keçdi. Burada Giddens-in “qədərdən seçimə keçid” anlayışını yada düşür təbii ki.

Təhsil və Valideynlik

Uşaqları yaxşı məktəblərdə oxutmaq məqsəd deyil. Əsas odur ki, onlar əvvəlcə yaxşı ata-ana kimi yetişsinlər. Çünki başqalarının qadın-kişi modeli ilə müsəlmanların gələcəyə dair iddiaları davam edə bilməz.

İslamda Həyat Tərzi

Müsəlmanlar kapitalizm və digər Qərb ideologiyalarına qarşı alternativ olaraq bir “həyat tərzi” təqdim etməlidirlər. Bu tərz Hz. Peyğəmbərin (sav) sünnətinə əsaslanmalıdır. Nə geyinib, nə istehlak edəcəyinə insan özü qərar verməlidir. Bu yolla reklam və istehlak dünyasının əsarətindən qurtulmaq olar. Ailə bağlarının güclü saxlanması da vacib məsələdir, çünki Qərbdəki yadlaşma və bədbəxtliyin bir səbəbi də bu bağların qırılmasıdır.

Dini Elmlərin Bugünkü Vəziyyəti və “Donmuşluq” Problemi

Bu gün dini elmlərin, xüsusilə İlahiyyat fakültələrində tədris olunan biliklərin əksəriyyəti, bəzi istisnalar olmaqla, daha çox “kitab bilikləri” səviyyəsində qalır. Yəni əsasən əvvəllər yazılmış mətnlər üzərindən öyrədilir. Əlbəttə, bu mətnlərin özləri pis deyil, amma nəzərə almaq lazımdır ki, onlar müəyyən bir tarixi və mədəni kontekstdə meydana gəlib və hətta Quran ayələrinin anlaşılması belə dövrün reallığı ilə sıx bağlıdır. Məsələn, Ənfüs və Əfak ayələrinin təfsiri tarix boyu coğrafi, elmi və mədəni mühitdən asılı olaraq dəyişib.

Əsas problem ondan ibarətdir ki, dinin dəyişməz prinsipləri ilə mövcud həyat reallığı arasında əlaqə daim canlı saxlanılmır. Halbuki həyat özü dinamikdir, şərtlər durmadan dəyişir və buna görə də bu boşluğu daim yeni şərhlərlə, təfsir və təvillərlə bağlamaq vacibdir. Amma unutmaq olmaz ki, bu cür şərhlər dinin dəyişməz təməl prinsiplərinin yerinə keçməməli, yalnız insan əqli məhsulu kimi bir fəaliyyət olaraq qalmalıdır.

Yenilənmə və “Fəal olmaq” Zərurəti

Dinin özünün təməl həqiqətləri səviyyəsində yenilənməyə ehtiyacı yoxdur – əks halda din olmaqdan çıxar. Amma o təməldən qaynaqlanan və tarixi şərtlərlə formalaşan şərhlər, məzhəblər və yanaşmalar dəyişməlidir. Bugünkü əsas problem odur ki, müəyyən dövrlərdə formalaşmış nəzəri şərhləri dəyişməz həqiqət kimi dondurub saxlayırıq. Bu, sadə insanlar üçün praktik asanlıq yaratsa da, elmi baxımdan ciddi problem doğurur.

Məsələn, Şəmsəttin Səmərqəndinin XIV əsrdə insanı mərkəzə qoyaraq “Əfak və Ənfüs elmi” kimi bir sahə qurması göstərir ki, dini elmlər necə dinamik ola bilər. Belə yanaşmalar bu gün də reallığı, müasir elmi biliyi nəzərə alaraq əsas prinsiplərlə aradakı boşluğu doldura biləcək yeni şərhlər tələb edir. Yeni bir kəlam kitabı yaza bilmək, yeni bir Maturidilik, Əşarilik və ya İbn Sina fəlsəfəsini inkişaf etdirə bilmək bu dinamizmin göstəricisidir. Əks halda, “dondurulmuş” bir qəfəsdə yaşamağa məcbur qalırıq və dinin dili reallıqla əlaqəsini itirir.

Fikir ifadə formalarının, anlayış çərçivələrinin və ümumiyyətlə düşüncə tərzinin yenilənməsi vacibdir. Bu isə yalnız yenidən düşünməyə başlamaqla mümkündür. Öz yolunu, öz intellektual xəritəsini yarada bilməyən bir cəmiyyət təkcə tərcümə ilə irəli gedə bilməz.

Nəticə

Nəticə olaraq, tarixi təcrübəmizi kənara atmadan, tənqidi baxışla öz mədəniyyətimizi düşüncənin mövzusuna çevirmək və təməl prinsipləri müasir reallıqla əlaqələndirərək yeni metafizik sistemlər qurmaq zəruridir. İslam mədəniyyəti əslində epistemoloji baxımdan çoğuldur – yəni tək bir “doğru” əvəzinə müəyyən metod çərçivəsində fərqli düşüncə formalarının mümkünlüyünü qəbul edir. Əsas məsələ, bilik istehsalında metod və üsulun şəffaf və yoxlanıla bilən olmasıdır.

Bugünkü vəziyyət o qədər ağırdır ki, cəmiyyətimizin dini dünyagörüşü hələ də 150 il əvvəlki nənələrimizin inanc səviyyəsində qalıb. Məsələn, Məvaqif kimi klassik kəlam kitablarının strukturu göstərir ki, düşüncə, anlayış istehsalı, məntiqi nəticələr çıxarmaq, varlıq və ontologiya kimi əsas anlayışlar müasir şərtlərə uyğun şəkildə yenidən işlənməlidir.

Bizim bəşəriyyətin ortaq biliyi ilə problemimiz yoxdur. Əsas məsələ odur ki, biz “fəal” – yəni özümüzü aktor, subyekt kimi ortaya qoyaq. Əgər fəal deyilsək, bu fərq etməz – istər dini elmlər, istər təbiət elmləri, istər humanitar sahələr, hətta idman sahəsi belə – heç birində özümüzə aid yeni bir dəyər, məktəb və ya sistem qura bilmərik. Təəssüf ki, bu gün dini elmlərin vəziyyəti də, digər sahələr kimi, hələ də əsasən tarixi mətnlər üzərində dövr edir.

Hz. Adəmə İsimlərin Öyrədilməsi və Rəbb Əsması

İslamın metafizik düşüncə ənənəsi Qurani-Kərimdəki "Allah Adəmə bütün adları öyrətdi" (Bəqərə, 31) ayəsini yalnız zahiri bir bilgi kimi deyil, həm də dərin mənəvi və varlıq səviyyəsində məna daşıyan bir hadisə kimi təfsir edir. Burada söhbət sadəcə varlıqların adlarının öyrədilməsindən getmir, əslində bu, Allahın Öz isimlərini – yəni "Əsmaül-Hüsna"nı – Adəmə tanıtmasından ibarətdir. Allahın Rəhman, Rəhim, Kərim və s. kimi adlarını Adəmə öyrətməsi, Onun Özünü insana açması deməkdir. Bu hadisə, Allahın bir "gizli xəzinə" olaraq tanınmaq istəyinin, başqa sözlə, tanınmağa yönəlmiş iradəsinin bir təcəssümüdür. Həmin iradə ilə adların öyrədilməsi arasında tam bir uyğunluq mövcuddur. Beləliklə, Adəmə adların öyrədilməsi – əslində Allahın insana Özünü tanıtmasıdır. Bu, müəyyən zamanla məhdudlaşan tamamlanmış bir hadisə deyil, yaşadıqca davam edən və varlıqla birgə axan bir öyrənmə prosesidir. İnsanlıq bu adları tanımağa davam edir.

Bu öyrənmə prosesi İslam metafizik ənənəsində varlığın bir məktəb, bir dərs yeri – bir növ "mədrəsə" – kimi qəbul edilməsi ilə tamamlanır. Burada varlıq bir dərs mühiti, Allah müəllim, dərslər isə Onun adları – əsma – hesab edilir. Və bu dərslər nəzəri deyil, əksinə, həyatın içində, təcrübə yolu ilə öyrənilir. İnsan xəstəlik, zəiflik, tək qalmaq, zənginlik, güclənmək və digər həyat halları ilə qarşılaşdıqca bu adları tanımağa başlayır. Bu öyrənmə halı insanın həyatı daha dərindən anlamasına, Allah qarşısında hörmət və təqvanın artmasına, həm də Allahın sonsuzluğuna qarşı bir heyranlıq və təəccüb hissinin formalaşmasına səbəb olur.

"Rəbb" adının çoxqatlı mənası: Mürəbbi, Malik və Muslih

Allahın "Rəbb" adı bəzi ad siyahılarında xüsusi bir ad kimi çəkilməsə də, "rububiyyət" anlayışı çərçivəsində əsas kateqorial adlardan biri kimi qəbul edilir. "Rəbb" sözü çox vaxt izafətlə – yəni aidlik şəkilində işlənir: məsələn, "Rəbbül-aləmin" (aləmlərin Rəbbi), "Rabbənə" (bizim Rəbbimiz) kimi. Bu ifadə təkcə aidlik bildirmir, eyni zamanda hakimiyyət və nəzarət mənasını da daşıyır.

"Rəbb" adının əsas üç mənası vardır:

1. Mürəbbi (Tərbiyə edən, yetkinləşdirən):
Bu mənada Allahın varlıqları yaratmaq, ruziləndirmək, onlara ağıl və bilgi vermək, davranışlarını islah etmək və onları potensial haldan kamilliyə doğru yönəltmək fəaliyyəti nəzərdə tutulur. "Əl-Həmdu lilləhi Rabbil-aləmin" dedikdə, bütün aləmləri tərbiyə edən, yönləndirən və inkişaf etdirən Allah nəzərdə tutulur. Rəbb – hər kəsə xeyir diləyən, yaxşılığı çatdıran və mərhəmətlə istiqamətləndirəndir. Bu məna insana dayaq verir və onu azadlaşdırır. Çünki insanın qoruyucu bir varlığa aid olduğunu bilməsi, onun başqalarına və ya dünyaya olan asılılığını azaldır.

2. Malik (Sahib, mülkiyyət sahibi):
Bu ad göstərir ki, kainatda hər şeyin bir sahibi var və heç bir şey sahibsiz deyil. "Rəbbül-aləmin" deyərkən, bütün varlığın Allahın malikiyyəti altında olduğu ifadə olunur. Bu ad insana aidlik və mülkiyyət anlayışını yenidən düşündürür. Həyata gəldikdə, artıq sahib olunmuş bir dünyanı görürük. Lakin "Malik" adı bu aidiyyətlərin hamısını kökündən sarsıdır və insanın təkcə Allaha məxsus olduğunu göstərir. Bəzi müasir düşüncələrin əksinə olaraq, Allahın Malik olması idarəçilərə, krallara və ya sistemlərə haqq qazandırmaq üçün deyil, əksinə, onların da məhdud və məsuliyyətli olduğunu xatırlatmaq üçündür.
Bu ad eyni zamanda bir paradoksu da içində daşıyır:
– Sərhədləndiricidir, çünki insanların bir-biri üzərindəki hökmranlığını məhdudlaşdırır.
– Azadlaşdırıcıdır, çünki insanları və münasibətləri Allaha bağlayaraq qarşılıqlı asılılıqlardan azad edir.
Azadlıq tək tərəfli deyil – istər işçi-işəgötürən, istər idarə edən-idarə olunan, istər ata-övlad münasibətlərində olsun – hər iki tərəfin bir-birindən asılı olduğu unudulmamalıdır. Bu əlaqələr əslində bir əmanətdir. Yalnız güclü və üstün tərəfin azadlığa ehtiyac duyduğu düşüncəsi yanlış və səthi bir yanaşmadır. Allahın Malik olması bu qarşılıqlı asılılığın hər iki ucunu azadlığa doğru yönəldir.

3. Muslih (İslah edən, yaxşılığı istəyən):
Bu məna mürəbbi adının tamamlayıcısı kimi çıxış edir. Allah yalnız tərbiyə edən deyil, eyni zamanda bizim üçün nəyin yaxşı olduğunu bilən və onu bizə rəva görəndir. Bu mənaya iman etmək təvəkkül ruhunu gücləndirir və razılığa – yəni Allahın hər şeydə bizim xeyrimizə qərar verdiyinə inamla təslimiyyətə – aparır. Nəticə etibarilə insan həyatın hər halına təşəkkür və şükür ruhu ilə yanaşmağa başlayır.

Bu baxışlar, Allah ilə insan arasındakı əlaqənin nə qədər dərindən və çoxşaxəli bir şəkildə qurulduğunu göstərir. İnsanın bu əlaqə içində tədrici şəkildə formalaşması və Allahın adlarını yaşantı içində tanıması, onun həm mənəvi yüksəlişinə, həm də varlığı daha dolğun şəkildə anlamasına xidmət edir.

Əsmaül-Hüsna: Allah'ı İsimleri İlə Tanımaq

Allahı Onun gözəl adları — Əsmaül-Hüsna ilə tanımaq, mənəvi inkişaf və dini düşüncənin ən əsas istiqamətlərindən biridir. Bu yol təkcə Allahın adlarını əzbərləməkdən ibarət deyil; əsas məqsəd, kainatda baş verən bütün hadisələrin arxasında tək və mütləq bir iradənin – Allahın – olduğunu dərk etməkdir. Bu tanıma prosesi, həm insanın özünü, həm də ətraf aləmi dərk etməsində bir istiqamətləndirici rol oynayır.

Əsmaül-Hüsna və Mələklər haqqında Bəzi Yanlış Anlayışlar

Əzrail "əl-Mümit", Cəbrail "ər-Rəhman" və ya "əl-Alim", Mikail isə "ər-Rəzzaq" və ya "əl-Muhyi" adlarının təcəllisi olaraq qəbul edilir. Başqa sözlə, mələklər Allahın adlarının bir növ "xidmətçisi"dir, yəni həmin adlar vasitəsilə fəaliyyət göstərirlər. Elə insan da daxil olmaqla hər bir varlıq, bir şəkildə Allahın adlarının təzahürünə xidmət edir və bu əlaqə daxilində öz rolunu oynayır.

İslam inancında mələklərə iman, Allahdan sonra iman əsaslarının ikinci pilləsində dayanır. İslam cəmiyyəti mələklərlə bağlı geniş bir nəzəri baza – mələk nəzəriyyəsi (angelologiya) – formalaşdırmışdır. Bununla belə, İslam inancları heç vaxt qədim toplumlarda olduğu kimi mələkləri Allahla yanaşı ikinci dərəcəli güc mərkəzləri kimi qəbul etməmişdir. Mələklər Allahın əmrlərini icra edən varlıqlardır və özbaşına bir gücə və ya təşəbbüs sahəsinə malik deyillər. Bu inanc sayəsində İslamda Allah anlayışı təkliyin içində qərar tutmuş və çoxtanrılı dünya görüşünün qarşısı qəti şəkildə alınmışdır.

Həqiqi Fail: Yeganə Öznə olan Allahdır

İnancın əsasında duran əsas prinsip budur: kainatda hər şeyin arxasında dayanan həqiqi və tək fail Allahdır. İslamın özünəməxsusluğu ondadır ki, bu kainatda baş verən hər şeyin – istisnasız – Allahın iradəsinə bağlı olduğunu vurğulayır. Bu məsələ, müsəlman üçün keçilə bilməyəcək bir sərhəddir – bir növ “qırmızı xətt”dir.

Dinlər, Tanrının passiv, kənardan baxan, müdaxilə etməyən bir varlıq olduğu fikrini – istər köhnə dillə "tətil", istərsə də müasir dillə "deizm" anlayışı ilə – qəti şəkildə rədd edir. Dini baxış, Allahın daim kainatda fəaliyyət göstərdiyini və insan həyatına müdaxilə etdiyini qəbul edir. Elmi nəzəriyyələrdə, məsələn Big Bang vasitəsilə kainatın başlanğıcı təsdiqlənsə də, daha sonra sistemin öz-özünə işləməsi fikri dini baxımdan qəbul edilmir (yəni həm kainatı başladan, həm də idarə edən də Allahdır). İslam inancı, insanın etdiyi hər bir əməldə, yaşadığı hər bir hadisədə Allahın mütləq iştirakını zəruri hesab edir.

Burada əsas məsələ kainatı yaradan bir Allahdan çox, insanın gündəlik həyatında Allahı harada tapmasıdır. Qorxularımızda, sevinclərimizdə, düşüncələrimizdə, tərəddüdlərimizdə və axtarışlarımızda Allahı hiss etməyə çalışmaq, dinin bizdən istədiyi əsas məsuliyyətdir. Din, insanın özü, cəmiyyət, dünya və tarixlə qurduğu münasibətlərdə öz yerini tapır. Ən real olan da məhz bu münasibətlərdir.

Din və İnsan Münasibətləri: Yaxın Ailə Nümunəsi

Qurani-Kərimdə Peyğəmbərə (sav) ilk olaraq “ən yaxın qohumlarını xəbərdar et” (Şuəra, 214) əmrinin verilməsi, dini həyatın ən çətin məqamından – ailə münasibətlərindən başlanmalı olduğunu göstərir. Bu, heç də nepotizm deyil. Çünki ailədaxili münasibətlər, zahirən birgəlik və dəstək kimi görünsə də, əslində ən çox gərginlik yaşanan sahələrdən biridir.

Psixologiyada “Oedipal kompleks” kimi terminlərlə ifadə olunan bu gərginliklər, uşağın azadlıq istəyinin valideyn tərəfindən təzyiq kimi qəbul olunması ilə ortaya çıxır. Məhz bu yerdə din insanı bioloji və instinktiv bağlılıqlardan çıxararaq, mənəvi və əxlaqi bir duruş sərgiləməyə dəvət edir. Quranda Yəhya və İsa peyğəmbərlərin (salam olsun ikisinə də) valideynlərinə yaxşılıq etmələri vurğulanır; çünki təbii meyil sadəcə bağlılıq yaradır, yaxşılıq və mərhəmət isə şüurlu seçimlə baş verir.

Əslində din, bu çətin və daxili ziddiyyətlərlə dolu sahədə – insanın ən yaxınları ilə münasibətində – sınağa çəkilir və orada dəyər qazanır. Ən böyük iman və əxlaq mübarizəsi də məhz burada başlayır.

İnsan ve Aləm: Paradoks və Rəhmət

İslam düşüncəsi, tarix boyunca cəmiyyətlərdə formalaşmış bir çox ənənəvi inanc və mifoloji anlayışları tədricən dəyişdirərək, insana və yerdəki həyata yönələn tamamilə yeni bir baxış formalaşdırmışdır. Xüsusilə göy üzü ilə əlaqələndirilən hakimiyyət, gözəllik və mənəviyyat anlayışlarının yerini, insanı və yeri mərkəzə qoyan bir anlayış almışdır. Bu baxış bucağında, insan təkcə yer üzündə var olan bir canlı deyil, eyni zamanda mənəvi anlamda da varlığın mərkəzinə çevrilir.

Göyün Hakimiyyətinin Dağılması və İnsanın Ucaldılması

Ənənəvi mif və dinlərdə gözəllik, yaxşılıq və həqiqət göylərdə axtarılırdı; Günəş, Ay və ulduzlar ideal obrazlar kimi təqdim olunurdu. Bu göy cisimlərinə oxşarlıq gözəllik əlaməti sayılırdı. Lakin İslam düşüncəsi bu qəlibləri sındırır. Məsələn, Hz. Yusif (ə.s) haqqında Quranda danışılan qissədə onun qarşısında göy cisimlərinin səcdə etməsi bu baxımdan dönüş nöqtəsi sayılır. Bu motiv, göyün hökmranlığının insana tabe olduğunu və əslində kainatın insan üçün yaradıldığını simvolizə edir. Hz. Adəmə (ə.s) mələklərin səcdə etməsi ilə başlayan bu metafizik zəncir, Hz. Yusifin timsalında yer üzündəki gözəlliyin və dəyərin insana endiyini göstərir. Bu baxış “Əhsəni-təqvim” – insanın ən gözəl şəkildə yaradıldığı anlayışı ilə də üst-üstə düşür.

İnsan: Yer Üzünün Qibləgahı və İlahi Adların Daşıyıcısı

İslamda insanın yerdəki mövqeyi sadəcə fiziki varlıqla məhdudlaşmır. Hz. Adəmin xəlifə olaraq yaradılması və Allahın ona adları öyrətməsi, insanın elmə, dərkə və yaradılışın mahiyyətinə çatmasına yol açır. İnsana adların öyrədilməsi, onun mənəvi və əqli imkanlarını ortaya qoyur və kainatla bağlı bilik sisteminin əsasını təşkil edir. Beləcə, insanın özü yerin qibləsinə çevrilir – diqqət mərkəzinə. Lakin bu dəyər insana üstünlük iddiası və ya başqa varlıqlar üzərində hökmranlıq haqqı vermir. Əksinə, bu məsuliyyət – yer üzünə qarşı əmanətçilik və bütün varlıqlarla harmoniyada yaşamaq öhdəliyidir.

İnsanlararası Münasibətlər və Əxlaq: "Mömin Möminin Aynasıdır"

İnsan özü-özlüyündə ziddiyyətlərlə dolu bir varlıqdır. Bu ziddiyyətlər ilahi təcəllilərin insan üzərindəki əksidir. Bu mənada insan, Allahın yer üzündəki ən açıq dəlilidir. “Mömin möminin aynasıdır” (Əbu Davud) fikri, burada əsas açarlardan biridir. Ayna təmiz və şəffaf olduqda, orada əks olunan hər şey daha doğru və gözəl görünər. Hər bir insan başqa bir insan üçün aynadır. Əgər bu aynalar arasındakı münasibət sağlamdırsa, dilimiz, düşüncəmiz və əxlaqımız da inkişaf edər. İnsanın əxlaqi formalaşması fərdi deyil, qarşılıqlı münasibətlər çərçivəsində baş verir.

Mərhəmət Anlayışına Yenidən Baxış

Əxlaqi anlayışları daha dərindən dərk etmək üçün, Allahın adlarına və onların mahiyyətinə nəzər salmaq vacibdir. Məsələn, “rəhmət” anlayışı çox zaman sadəcə acımaqla eyniləşdirilir. Halbuki bu, mərhəmətin əsl mənasını kölgədə qoyur. Rəhmət – var etmə, yaşatma və əhatə etmə ilə bağlıdır. Allahın “Rəhman” ismi, Onun yaradıcı və əhatəedici təcəllisini ifadə edir. Hətta Peyğəmbərimizin (sav) “nəfəsi Rəhman” ifadəsi, bütün varlığın bu ilahi nəfəsin bir təzahürü olduğunu göstərir.

Allahın “Rəhman” ismini öz baxış bucağımıza çevirməliyik. Həqiqi mərhəmət, ağlın və ruhun birlikdə dərk etdiyi bir məsuliyyətdir.