İnsan Niyə İslamdan (Dindən) Uzaqlaşır?

İnsanla din arasındakı əlaqə, tarix boyunca bir çox fərqli şəkildə izah olunub. Kimisi üçün din, mənəvi bir ehtiyacın cavabıdır, kimisi üçünsə artıq geridə qalmış bir anlayış. Son dövrlərdə bu münasibət daha çox dünyəviləşmə, dindən uzaqlaşma və peyğəmbərlik sisteminin artıq bitdiyi fikirləri ətrafında müzakirə olunur. Bu yazıda, insanın niyə dindən uzaqlaşdığını, dinin əslində nə qədər ümumbəşəri bir həqiqət olduğunu və peyğəmbərlik anlayışının düşündüyümüz kimi tamamlanmadığını izah etməyə çalışacağıq.

İnsan Niyə Dindən Uzaqlaşır?

İslam düşüncəsinə görə, insan fitrət etibarilə iman və həqiqətə açıq doğulur. Lakin zamanla bəzi amillər onu bu təbiiliyindən uzaqlaşdırır. Əsas iki səbəb ön plana çıxır:

• Dünya Mərkəzli Yaşama Tərzi (Dünyapərəstlik): İnsan bəzən həyatını sırf bu dünyanın zövq və maraqları üzərində qurur. Bu hal, sadəcə dünyəvilik deyil, eyni zamanda öz istəklərini ilahiləşdirmək deməkdir. Beləliklə, insan mənəvi olandan uzaqlaşır.
• Dinin Gerçək Olmadığı Təəssüratı: Əgər insan yaşadığı dinin onu Allaha yaxınlaşdırmadığını, mənəvi olaraq heç bir dərinlik vermədiyini hiss edirsə, onda bu dini saxta və boş hesab etməyə başlayır.

Dinin Həqiqiliyi və Bəşəri Təbiəti

Din, tək bir cəmiyyətin deyil, bütün insanlığın ortaq dəyəridir. Əldə olan məlumatlar və tarixi təcrübələr bunu aydın şəkildə göstərir:

• Mənəviliyin Ümumbəşəri Olması: Din və mənəviyyat yalnız İslamla məhdud deyil. Dünyanın ən uzaq künclərində, kiçik qəbilələrdə belə dini təcrübələrə rast gəlmək mümkündür. Bu, insanın təbiətində olan bir ehtiyacın əlamətidir.
• Dinin Davamlılığı: Min illərlə davam edən bir anlayışın yalan və boş üzərində qurulması məntiqli deyil. Təməllərində həqiqət olmalıdır.
• Dinə Ehtiyac Bəşəri Bir Həqiqətdir: Dünyada elə bir xalq yoxdur ki, tamamilə dinsiz olsun. Harada bir insan qrupu varsa, orada bir dini və ya mənəvi inanc sistemi də vardır.
• Ateizmin Zorla Yayılmasının Nəticəsizliyi: Tarixdə Sovetlər və Çin kimi böyük sistemlər insanları dindən uzaqlaşdırmağa çalışsalar da, nəticədə buna nail ola bilmədilər. Bu da göstərir ki, insan zehnini və ruhunu zorla mənəviyyatdan uzaqlaşdırmaq mümkün deyil.

Peyğəmbərlik Bitibmi?

Peyğəmbərlik sisteminin yalnız keçmişdə qaldığı və artıq sona çatdığı fikri tam olaraq həqiqəti əks etdirmir:

• Hər Ümmətə Elçi Göndərilməsi: Qurana və bir çox mənbəyə görə, Allah yalnız bir bölgəyə deyil, müxtəlif dövrlərdə və coğrafiyalarda minlərlə peyğəmbər göndərmişdir. Onlar hər yerdə eyni adla tanınmasa da, mahiyyət eyni olub.
• Niyə Artıq Yeni Peyğəmbər Gəlmir?: Bu, insanlığın artıq hər şeyi kamil şəkildə bildiyindən deyil. Əksinə, son peyğəmbərlə birlikdə ilahi mesaj yazıya keçmiş və qorunmuş şəkildə hər kəsə çatdırıla biləcək formaya gəlmişdir.

Peyğəmbərliyin Davam Edən Tərəfləri:

• İctihat: Peyğəmbərliklə bağlı hüquqi və ictimai yönlər, müctəhidlər vasitəsilə davam edir.
• Vəlayət: Peyğəmbərin mənəvi mirası və həyat tərzi isə, onu təqlid edənlər vasitəsilə yaşamağa davam edir. Bu mənada peyğəmbərlik bir formada cəmiyyət içində yaşayır.
• “Peyğəmbər Ölmədi” Deyimi: Bu ifadə, Peyğəmbərin bədəni ölsə də, ruhən və təlimləri ilə hələ də diri olduğu anlamına gəlir. Onun mesajı hələ də canlıdır və həyatımızda yer alır. Əslində, yeni bir peyğəmbər gəlməməsi, Peyğəmbərin hələ də aramızda olması kimidir.

Gənclərin Evliliyə Hazırlığı

Evlilik bir gəncin həyatında ən mühüm mərhələlərdən biridir. Bu, sadəcə müəyyən adət-ənənələri yerinə yetirmək deyil, əslində yeni bir həyat qurmaq, məsuliyyət daşımaq və öz ailənin təməlini atmaq deməkdir. İnsan bu yola çıxarkən artıq təkcə özü üçün yox, quracağı ailə üçün də cavabdeh olur. Buna görə də evlilik ciddi hazırlıq tələb edir. Hazırlıqsız atılan addım sonradan insanı çətinlik qarşısında qoya bilər. Evliliyə hazırlaşan bir gənc bir neçə əsas məqama xüsusi diqqət etməlidir.

Birincisi, evliliyin mənasını düzgün anlamaq lazımdır. Evlilik sadə bir birlik deyil, həm mənəvi, həm də hüquqi məsuliyyət daşıyan bir bağdır. İnsan evliliyin mahiyyətini, əxlaqi tərəflərini və dini baxımdan məsuliyyətlərini öyrənməlidir. Çünki evlilik də bir növ ibadət kimidir – onun da öz qaydaları, haqq və vəzifələri var. Kim nəyi etməlidir, harada məsuliyyət başlayır, harada bitir – bunları bilmək sağlam ailənin təməlidir.

İkincisi, təkcə fiziki yetkinlik kifayət etmir. Əsas məsələ ağıl və xarakter baxımından yetkin olmaqdır. Evlilik uşaq oyunu deyil. İnsan özünü tanımalı, zəif tərəflərini bilməli, qəzəbini idarə etməyi bacarmalı, məsuliyyət götürməyə hazır olmalıdır. Öz üzərində işləmədən qurulan ailə uzunömürlü olmaya bilər.

Üçüncüsü, açıq və səmimi ünsiyyət çox vacibdir. Evlənməyi düşünən tərəflər gələcəklə bağlı gözləntilərini gizlətməməlidirlər. İş həyatı, maddi planlar, uşaqların sayı, yaşayış yeri kimi mövzular əvvəldən açıq danışılmalıdır. “Sonra həll edərik” düşüncəsi gələcəkdə ciddi problemlər yarada bilər.

Dördüncüsü, maddi məsələni düzgün planlamaq lazımdır. Müasir dövrdə ailə qurmaq müəyyən maliyyə yükü tələb edir. Borcla başlayan ailələrdə stress daha çox olur. Buna görə də büdcə planlaması, qənaət vərdişi və maddi vəziyyətlə bağlı dürüstlük çox önəmlidir. Tərəflər bir-birindən heç nə gizlətməməlidir.

Beşincisi, düzgün insanı tapmaq məsələsində sosial mühitin rolu böyükdür. İnsan elə bir çevrədə olmalıdır ki, onu tanıyan, xasiyyətini bilən və lazım gəldikdə zəmanət verə bilən insanlar olsun. Sağlam sosial əlaqələr həm uyğun həyat yoldaşı tapmağa kömək edir, həm də ailənin möhkəm təməl üzərində qurulmasına şərait yaradır.

Altıncısı, ailələr arasındakı uyğunluq da nəzərə alınmalıdır. Bizim cəmiyyətdə evlilik təkcə iki insan arasında deyil, iki ailə arasında qurulan bağdır. Dəyərlər, həyat tərzi və baxış bucaqları arasında ciddi uçurum olarsa, bu sonradan problemlərə səbəb ola bilər. Ailələr arasında balansın qorunması uzunmüddətli sabitlik üçün vacibdir.

Yeddincisi isə gözləntiləri real saxlamaqdır. Həyatı ideal səviyyədə təsəvvür etmək və qarşı tərəfdən mükəmməllik gözləmək düzgün deyil. Hər insanın zəif və güclü tərəfi var. Daha məntiqli və real gözləntilərlə evlilik qərarı vermək həm insanı məyusluqdan qoruyur, həm də ailə münasibətlərini daha sağlam edir.

Qısası, evlilik ciddi məsuliyyətdir və bu məsuliyyətə hazır olmaq üçün həm mənəvi, həm psixoloji, həm də maddi baxımdan hazırlıq lazımdır. Düşünülmüş addım atıldıqda isə evlilik insanın həyatında ən gözəl və bərəkətli mərhələlərdən birinə çevrilə bilər. 

İnsanın Əmanəti Üstlənməsi: Qorxu və Ümid

İnsanın “əmanəti öz üzərinə götürməsi” anlayışı, çağdaş dünyada insan təbiətini yenidən anlamağa imkan verən, eyni zamanda düşüncəmizin əsas dayaqlarından birinə çevrilən dərin mənalı bir baxış bucağı yaradır. Bu yanaşma bizə göstərir ki, qorxuya əsaslanan davranışlar – məsələn, riyakarlıq, təkəbbür və s. – insan həyatını ciddi şəkildə daraldır. Halbuki din bizə sevgi, mərhəmət və ümid tərəfdarı olmağı təklif edir. Allaha iman gətirmək – əslində – ümidi seçmək deməkdir.

İnsan Təbiəti və Üsyan Etmək Yönümlü Fitrət

Bunu da qəbul etməliyik ki, insan təbiəti etibarı ilə itaətkar varlıq deyil. Əksinə, insan varlığında bir növ qarşı çıxma, özünü müdafiə etmə ehtiyacı daşıyır. Onun üsyanı bəzən qaydaların özünə yox, qaydanı qoyanın başqa biri olmasına qarşı yönəlir. İnsan bu vəziyyətdə varlığını təhlükədə hiss edir və bu daxili narahatlıq onun təbii bir hissəsidir. Lakin bu xüsusiyyət ilahi bir imkan, bir lütf kimi də qiymətləndirilə bilər. Məsələn, uşağın valideynlərinə, ya da şagirdin təhsil sisteminə qarşı çıxması – bu daxili başqaldırının normal təzahürləridir. Bunları tamamilə yanlış yox, insanın formalaşma mərhələsinin bir hissəsi kimi qəbul etməliyik.

Uzlaşmaq və Sosiallaşmaq Prosesi

İnsan yaradılış etibarilə nə qədər üsyankar olsa da, Allah ona ağıl nemətini də verib. Məhz bu ağıl insanın içindəki qarşıdurmanı idarə etməyə, uzlaşma yollarını axtarmağa imkan verir. Üsyanın gətirdiyi təcrid və tənhalıq hissi insana sosiallaşmaqdan başqa yol buraxmır. Beləcə, insan öz içindəki asi yönünü öz iradəsi ilə nəzarət altına alır və bu məcburiyyətlə başqaları ilə razılaşmağa çalışır. Bu sosial razılaşma isə zamanla dilin inkişafına, mədəniyyətin formalaşmasına və insani dəyərlərin qazanılmasına zəmin yaradır. El arasında deyilən "insan insanın müəllimidir", "insan insanın aynasıdır", "insan insanın qapısıdır", "insan insana körpüdür" kimi ifadələr məhz bu həqiqəti ifadə edir. Əgər bəziləri “insan insanın qurdu” deyərsə, biz də deyərik: “İlk qurd özümüz olmamalıyıq.”

"Ləhul-Əsmaül-Hüsna" və Yeni Düşüncə Tələbi

Düşüncə sistemimizin təməlində “Ləhul-Əsmaul-Hüsna” – yəni "ən gözəl adlar Allaha məxsusdur" prinsipi dayanmalıdır. Bu anlayışın bizə dediyi budur: “Həyat dəyərlidir”, “Həyat həqiqətdir”, “İnsan yaxşıdır” və “İnsan özü bir həqiqətdir”. Quranda Hz. Yusifin (ə.s) “ucuz qiymətə satılması” nümunəsi bizə göstərir ki, insanın maddi ölçülə bilməz, yəni maddi bir dəyəri yoxdur az qala, fəqət onun mənəvi dəyəri isə heç bir qiymətlə ifadə oluna bilməz.

Müsəlmanların Yeni Səsi: Qorxusuz və Ümidlə

Artıq zamanıdır ki, müsəlmanlar ötən əsrdəki qorxuya, susqunluğa və müdafiə vəziyyətinə son qoyaraq öz fikirlərini açıq və cəsarətli şəkildə ifadə etsinlər. "Nə baş verirsə versin, qorxmuruq, utanmırıq və həyat tərəfdarıyıq" deməyin vaxtıdır. İnsanlar yaşamaqdan vaz keçsə belə, biz həyatdan, insandan və var olmaqdan yana mövqe tutmalıyıq. Bu, “Ləhul-Əsməu-l-Hüsna” prinsipini müasir dövrdə yaşayan, danışan və düşünən insanlar kimi təcəssüm etdirməyimizin bir borcudur. Dünya, içindən yeni və orijinal bir söz doğuracaq güclü bir idrak axtarır. Müsəlmanca düşünmək – insanın gözəlliyindən, həyatın yaxşılığından, varlığın mənəviyyat və estetik dəyərindən imtina etmədən danışmaq deməkdir.

Həyat, Yaxşılıq və Allahın İsimləri

İslam düşüncəsinin əsasını təşkil edən mühüm prinsiplərdən biri budur ki, həyat özü dəyərli bir nemətdir və varlıq yoxluğa üstün tutulmalıdır. Bu yanaşma, müsəlman təfəkkürünün ayrılmaz hissəsi olaraq, insanın hansı şəraitdə olursa-olsun həyatı müdafiə etməsini və sevgini qorxuya üstün tutmasını zəruri sayır. Dinimizin təməlini təşkil edən mərhəmət və məhəbbət kimi anlayışlar, əgər fikri əsas prinsipə çevrilərsə, insanın dünyaya və digər varlıqlara baxış tərzini kökündən dəyişər.

Həyat və Varlığın Üstünlüyü

İslam təliminə görə, yaşamaq yox olmaqdan, var olmaq isə yoxluqdan üstündür. Həm insanın, həm də təbiətin — məsələn, bir ağacın belə — həyatda qalması onun məhvindən daha qiymətlidir. Bu əsas prinsip göstərir ki, bir müsəlmanın əlindən ölüm gətirən davranış yalnız istisnai və zəruri hallarda baş verə bilər. Quranda Habilin Qabili öldürməməyə qərar verməsi bu yanaşmanın arxasındakı əxlaqi mövqeyi nümayiş etdirir: müsəlman üçün qatillik heç vaxt seçim olmamalıdır, hətta özü risklə üz-üzə qalsa belə.

Müasir dövrdə “önləyici tədbir” adı altında hələ həyata keçməmiş ehtimallar əsasında insanların öldürülməsi, İslamın yanaşmasına görə yalnız barbarlıqla izah edilə bilər. Bu cür təcavüzkar və dağıdıcı düşüncənin kökü isə bəzi qaynaqlarda Amerikanın “kəşfi” adı ilə təqdim edilən, əslində isə işğal və talan tarixinə bağlanır. İslam baxımından isə “talançılıq” kimi bir ideologiyanın mövcudluğu belə qeyri-mümkündür.

“Hüsn” Anlayışının Üç Mənası: Əxlaq, Həqiqət və Gözəllik

İslam təlimində Allahın gözəl adlarını ifadə edən “Əsmaül-Hüsna” ifadəsindəki “hüsn” kəlməsi əslində üç təməl mənanı daşıyır:

1. Əxlaqi Yaxşılıq (Əxlaqi mənada gözəllik):

Allahın adları əxlaqın əsas qaynağıdır və onların hər biri xeyirlidir. Hətta “Qahhar” (əzab verən) və ya “Müntəqim” (intiqam alan) kimi adlar belə, içində mərhəmət daşıyır. Rahmətdən məhrum bir “Qahhar” və ya “Müntəqim” təsəvvür edilə bilməz. Quranda Zəkəriyyə peyğəmbərlə (ə.s) bağlı ayədə "Bu sənin Rəbbinin öz qulu Zəkəriyyaya olan mərhəmətinin xatırlanmasıdır!" (Məryəm, 2) göstərilir ki, bir bəndənin həyatında baş verən hadisələr Allahın mərhəməti ilə bağlıdır.

Bu mənada, Allahın adlarını anlamada gündəlik dildəki anlayışlara deyil, daha çox metafizik dəyərlərə əsaslanmaq lazımdır. Çünki Allahın “Mənim mərhəmətim qəzəbimi keçmişdir” (Buxari, Müslim) ifadəsi də bunu təsdiqləyir. Odur ki, Allahın hər adını izah edərkən, mərkəzdə rəhməti görmək zəruridir.

2. Məntiqi Doğruluq (Həqiqətə uyğunluq):

“Hüsn” həm də məntiqi baxımdan düzgün olan deməkdir. Allahın adları O’na tam uyğun gəlir, yəni bu adlar nə insanın təsəvvür məhsuludur, nə də təxəyyülün nəticəsi. Allah bizim düşüncəmizdən və təsəvvürlərimizdən tamamilə müstəqil olan həqiqi bir varlıqdır.

Bu, “İxlas” surəsindəki “Ləm yəlid və ləm yuləd” ayəsi ilə də əlaqələndirilir. Elmalılı Hamdi Yazır bu ifadəni belə yozur: “Biz Allahı yaratmamışıq, O bizi yaradıb.” Beləliklə, bəzi müasir psixoloji yanaşmalarda iddia olunduğu kimi, Tanrı anlayışı qorxuya əsaslanan bir uydurma deyil; əksinə, Allah əbədi və real varlıqdır.

3. Estetik Dəyər (Gözəllik):

İnsan təbiətcə gözəlliyə meyillidir — məsələn, çiçəyi tikanlı bitkidən, axar suyu quru torpaqdan, yaşıllığı çılpaq torpaqdan üstün tutur. Bu cür estetik seçimlər son nəticədə “doğru” və “yaxşı” olanla birləşir. Peyğəmbərin (sav) “Allah gözəldir, gözəli sevər” (Müslim) kəlamı da bu anlayışa dəlalət edir.

Allahın sevmədiyi şeylər Quranda və hədislərdə daha çox əxlaqi problemlər kimi qeyd olunur: zülm, təkəbbür, səbirsizlik, xəsislik və s. Bu isə göstərir ki, “hüsn” eyni zamanda həm əxlaqi, həm də estetik bir anlayış daşıyır. Gözəllik təkcə fərdi yox, ümumi olmalıdır — Hz. Yusifin (ə.s) gözəlliyi yalnız özünə aid deyil, ətrafındakı gözəlliyi də artırmışdır.

İnsan və Hüsn: Üç Baza Fikrə Dayanan Dəyərləndirmə

“Hüsn” anlayışının bu üç mənası insana da şamil olunur və belə bir nəticə ortaya çıxır:

• İnsan yaxşıdır (əxlaqi baxımdan),

• İnsan həqiqi varlıqdır (fəlsəfi baxımdan),

• İnsan gözəldir (estetik baxımdan).

Müsəlman cəmiyyəti bu üç əsas ideyanı qoruyacaq və müdafiə edəcək gücə sahib olmalıdır.  İnsanın fitrətən yaxşıdır, lakin zamanla bu keyfiyyətləri itirə də bilir.

Qorxunun Aşılması və Metafizik Düşüncə

Tarixdə yazılmış fəlsəfi risalələrdə qəm-qüssəni aşmaq yolları axtarılıb və bu kədərin kökündə ölüm qorxusunun dayandığı vurğulanıb. Ağılın tərbiyəsi də əslində bu qorxulara qalib gəlmək üzərində qurulub. Metafizik düşüncə tərzi, klassik İslam elmi məktəbinin əsasını təşkil edib. Bu sayədə həm dil problemləri, həm də dini və fəlsəfi mətnlər daha doğru anlaşılır və insan dünyanı sağlam şəkildə dərk edə bilir.

Dünyanı insansız təsəvvür etdikdə hər şeyin gözəllik içində olduğunu görmək olur; problemlər isə əslində insanın mənəvi boşluğu ilə bağlıdır. Ona görə də, Allahın “rəhmətim qəzəbimi keçmişdir” anlayışını əsas tutaraq, qorxuları sevgi və mərhəmət ilə aşmaq və həyata ümid və şövqlə yanaşmaq İslam düşüncəsinin əsas qayəsi olmalıdır.

Nəfs Muhasəbəsi və Dəyərin Qaynağı

Dini yaşantının və mənəvi inkişafın əsasında dayanan ən mühüm məsələlərdən biri “nəfsin muhasəbəsi, mühakiməsi” anlayışıdır. Amma bu anlayış çox zaman yanlış başa düşülür. Nəfsin mühakiməsi təkcə bir günah-savab hesabı deyil. O daha çox insanın daxilində baş verən proseslərə, Allahın bizə verdiyi işarələrə, ilhamlara diqqət kəsmək və bu səssiz, amma dərin çağırışlara qarşı həssas olmaq deməkdir.

Əslində bu, insanın öz daxilinə dönüb orada Allahla qarşılaşması, Onun bizə nələri göstərdiyini, nələrdən çəkindirdiyini sezə bilməsi kimi bir haldır. Sufi ənənəsində bu, “muraqibə” və ya “ilahi vəridatlar” kimi tanınır. Yəni Allah bizə bəzən bir hiss, bəzən bir narahatlıq, bəzən də bir təfəkkür vasitəsilə nələrsə demək istəyir. Biz də bu səsləri eşitmək üçün dayanmadan özümüzlə üz-üzə qalmalı, içimizdə nə baş verdiyinə baxmalı və bu prosesə qarşı səmimi olmalıyıq.

Din Harada Ortaya Çıxır?

Din yalnız uzaq məfhumlarda, idealist təsəvvürlərdə və ya mistik hallarda deyil, əksinə, bizim gündəlik, ən real münasibətlərimizdə üzə çıxmalıdır. Əsl iman, uzaqlarda axtardığımız deyil, bizimlə ən yaxın olan insanlarla — ailə üzvlərimiz, dostlarımız, qonşularımız, bəlkə də ən çox zədələndiyimiz şəxslərlə qurduğumuz münasibətlərdə ölçülür. Məsələn, bağışlamaq dedikdə, yad birini bağışlamaq o qədər də çətin deyil. Amma bizə zərər vermiş, haqqımıza girmiş, bizi incitmiş yaxınlarımızı bağışlamaq — bax, burada dinin çəkisi ölçülür.

Bu mənada din bizdən "ən çətin yeri" — yəni "bizə ən yaxın olanı" düzəltməyi istəyir. Həzrət İbrahimin (ə.s) atasına (və ya əmisinə) qarşı duruşu bu məsələyə klassik bir örnəkdir. Atasının onu bütlərə sitayiş etməyə məcbur etməsi, onu tərk etməsi, bəlkə də qurban etməyə hazır olması — bütün bunlar İbrahimin iman yolunda ilk böyük sınaqları idi. Maraqlıdır ki, Quranda İbrahimin atasına qarşı münasibətində mərhəmət vurğulansa da, nəticə etibarilə o, atasından ayrılır. Bu, inancın bəzən ən yaxın bağları belə qopara biləcək qədər ciddi bir məsələ olduğunu göstərir.

İlahi İsimlər və Kainata Baxış

Allahın isimləri — Əsmaül Hüsna — yalnız dua və zikr vasitəsi deyil, həm də kainata və insan varlığına necə baxmalı olduğumuzun açarıdır. “Hər isimdə yerində ismi-əzəmdir” fikri çox təsir edicidir. Məsələn, bir xəstə üçün “əş-Şafi” — şəfa verən — ismi onun dünyasının mərkəzinə çevrilir. Bu da onu göstərir ki, Allahın adları yalnız metafizik bir gerçəklik deyil, həm də bizim gündəlik həyatımızda, ehtiyaclarımızda və duyğularımızda öz yerini tutan canlı mənalardır.

Qədər anlayışı da sırf gələcəklə bağlı bir plan kimi deyil, əşyanın və varlığın dəyərini tanımaq anlamında da başa düşülməlidir. Qədərə inanmaq — Allahın hər bir şeyi, o cümlədən insanı və kainatı müəyyən bir dəyər üzərində yaratdığına inanmaq deməkdir.

İnsanın Dəyəri və Tarixi Ziddiyyətlər

Tarix boyu insanın dəyəri zaman-zaman unudulub, ayaq altına atılıb. Misal üçün, Roma dövründə qladiyatorlar yalnız əyləncə vasitəsi kimi görülürdü. Eyni şəkildə, Misir piramidalarının inşasında minlərlə insanın həyatının heçə sayılması — bu da tarixin acı həqiqətlərindəndir. Əli Şəriəti bu hadisələri sadəcə bir mədəniyyətin yüksəlişi kimi deyil, əksinə, “insanlığın tələf edilməsi” kimi qiymətləndirir.

Modern dövrdə isə insanın dəyəri çox vaxt onun nə qədər məhsuldar, nə qədər "yararlı" olduğuna görə ölçülür. Xəstəliyə belə bu çərçivədə “istehsal gücünü azaldan amil” kimi baxılır. Amma həqiqətdə bir insanın dəyəri heç vaxt onun fiziki gücü, sosial statusu və ya istehsal qabiliyyəti ilə ölçülə bilməz. Bu dəyəri yalnız Allah verir. Yəni biz bir insanın əsl dəyərini anlamaq istəyiriksə, onu Yaradanın gözü ilə baxmağı öyrənməliyik.

İbadətlər: Məna və Məqsədləri - Oruc Nümunəsində

Zaman keçdikcə ibadət anlayışımızda müəyyən dəyişikliklər baş verir. Müasir dünyada bir çox insan ibadətləri daha çox elmi və ya dünyəvi faydalarla əlaqələndirməyə meyillidir. Məsələn, oruc pəhriz və sağlamlıq vasitəsi, namaz fiziki hərəkətlərdən ibarət bir məşq, Həcc və Ümrə isə sadəcə mənəvi atmosferli bir səyahət kimi görülür. Halbuki, İslamın orijinal qaynaqları bizə göstərir ki, bu yanaşmalar ibadətlərin əsas hədəfini gözdən qaçırır və onları sanki “bədənimizə xitab edən” rituallar kimi səciyyələndirir.

Oruc: Ağıla və Ruha Yönəlmiş Bir İbadət

Oruc, İslam ibadətləri içərisində xüsusi məqamda dayanır. Bu ibadət yalnız müsəlmanlara xas deyil – demək olar ki, bütün mədəniyyətlərdə az yemək və aclıq bir dəyər kimi qəbul olunmuşdur. Qurani-Kərimdə də “sizdən əvvəlkilərə də fərz qılındığı kimi” ifadəsi ilə orucun insanlıq tarixi boyunca mövcud bir ibadət olduğu bildirilir.

Çox yemək heç bir mədəniyyətdə təriflənmir, əksinə aclıq və qənaət insanın özünə dönüşü üçün vasitə kimi qəbul olunur. Bəli, orucun bədənə faydası var – amma bu, onun əsas məqsədi deyil. Əsas fayda – ağıla yönəlikdir. Çünki bədən fasiləsiz işlədikcə enerjini tükədir, amma bədən sakitləşdikcə, zehnin gücü artır. Məhz bu səbəbdən, oruc insana daha çox düşünmək, dərk etmək və öz daxilinə yönəlmək fürsəti verir. Hətta Peyğəmbərimizin (sav) “Oruc tutun ki, sağlam olasınız” buyuruşu, bu gün artıq piylənmənin və qeyri-sağlam həyat tərzinin hökm sürdüyü dövrdə daha dərin məna kəsb edir.

İbadətin “Tələsi” və Əsl Məqsədi

İbadətlərin bəzi dünyəvi, sosial və fiziki faydaları ola bilər. Zəkat cəmiyyətə fayda verir, Həcc insanları tanış edir, namaz isə ruhi rahatlıq gətirir. Lakin bu faydalar bəzən bir "məkr", yəni bir tələ ola bilər. Əgər diqqət bu faydalarda qalırsa, ibadətin əsl ruhu unudula bilər. İbadət yalnız və yalnız “Allah üçün” ediləndə ibadət olur. Əsas məsələ də budur.

Digər İbadətlər və Onların Bəşəri Dəyərləri

• Zəkat – yardımsevərlik dünyanın hər yerində uca tutulan dəyərdir. Məşhur “Həyy ibn Yəqzan” əsərində İbn Tufeyl səxavəti günəşin dünyaya nur verməsinə bənzədir. Bu – kamillik əlamətidir.

• Həcc – səyahət və mənəvi yolçuluq anlamı daşıyır, bu da bir çox mədəniyyətdə yüksək qiymətləndirilir.

• Namaz – insanın ruhi yönünü qidalandıran və Allahla rabitəsini gücləndirən universal bir ibadət formasıdır.

İbadətlərin Asanlığı və Ümumi Əhatəliliyi

İslam ibadətləri, xüsusilə oruc, elə müəyyənləşdirilib ki, hər kəs tərəfindən yerinə yetirilə bilsin. İslamda elitizmə, seçkiliyə, “xüsusi təbəqə” anlayışına yer yoxdur. İbadətlərin mümkün qədər sadə olması bu prinsiplə bağlıdır. Bədənən sağlam olan bir insan üçün 12-14 saatlıq oruc heç də ağır sayılmır. Xəstələr, hamilələr və digər üzrlü şəxslər istisnadır.

Din, bütün qullarını ibadət müstəvisində birləşdirmək istəyir. Məhz buna görə, iftar yalnız yemək vaxtı deyil, Allahın qulları üçün nəzərdə tutulmuş mənəvi bir bayramdır.

İbadətlərin Düşüncə Yaratma Tərəfi

İbadətlərin, xüsusilə orucun bəlkə də ən mühüm məqsədi – insanı düşünməyə təşviq etməsidir. Hər bir insan oruc vasitəsilə öz həyatına aid dərslər çıxara bilər. Bu fərdi düşüncələr bir yerə toplandıqda isə ümumi bir “ümmət ağılı” formalaşar.

Oruc – yalnız ac qalmaq deyil. Bu, “buğdayla aramıza məsafə qoyub üzümü xatırlamaq” – yəni, maddiyyatdan sıyrılıb ruhu yenidən hiss etməkdir. Bu bir təcərrüddür, xəlvətdir – insanın özünə dönməsi, sükutun içində Allahı tapmasıdır.

İbadətlərin məğzi yalnız hərəkət və vərdişlərdə deyil – niyyət, təfəkkür və ruhani istiqamətdə gizlidir. Hər ibadət, əslində bir çağırışdır: “Bədənini bir anlıq sakitləşdir ki, ruhun danışa bilsin...”

Oruc və Düşüncə: Bədənin İstirahəti

Oruc, təkcə İslam mədəniyyətinə məxsus bir ibadət deyildir. Dünyanın müxtəlif qədim sivilizasiyalarında – Hindistan, Çin, Yaponiya kimi coğrafiyalarda da uzun əsrlərdir tətbiq olunan bir təcrübədir. Bu praktikada əsas məqsəd, insanın ruhu ilə bədəni arasında bir tarazlıq yaratmaq, bədəni idarə altına alaraq düşüncə və mənəviyyat üçün geniş bir sahə açmaqdır.

Oruc, bədənin istəklərindən geri çəkilməsi, ehtiraslardan, aqressiyadan uzaqlaşması və bir növ “sakit rejimi”nə keçməsi deməkdir. Bu da əxlaqi formalaşma və mənəvi təkamül baxımından olduqca önəmlidir. Peyğəmbərimizin (s.ə.s) “Oruc tutun, sağlamlıq tapın” (Təbərani) hədisi bu mənada zahiri (bədənə dair) və batini (daxili) qatlarda dəyərləndirilə bilər. Zahiri baxımdan az yemək bədən sağlamlığına fayda verir. Ənənəvi təbabət məktəblərinin də əsasında məhz düzgün və az qidalanma dayanır. Qədim yunan düşünürlərindən tutmuş Çin və Hind hikmətinə qədər qidalanma mədəniyyəti əsas rol oynamışdır.

Bu günümüzdə “sağlam ağıl sağlam bədəndə olar” fikri çox vaxt əzələli, fiziki cəhətdən güclü bir bədənlə əlaqələndirilir. Halbuki əsl məna bədənin tarazlıqda və ölçülü bir vəziyyətdə olmasıdır. Aşırı qidalanma və ya idmanla bədəni gücləndirmək mümkündür, lakin bu, çox vaxt zehni tarazlığı pozur. Tarazlanmış bir bədən – qədim dillə desək, "mizac" – nəfsani istəkləri də nəzarət altına alır. Bu isə düşüncə və duyğuların daha sağlam bir istiqamətə yönəlməsi ilə nəticələnir.

Bu məqamda, Asiyalı müdrik bir obrazın güclü bir xarici kəşfiyyat agentinə “çox zəifsən, bədənin sağlam deyil, bu səbəbdən diqqətin formalaşmır” deməsini nümunə olaraq xatırlamaq olar. Yəni, bədənin tarazlıqda olmaması insanın konsentrasiyasına da təsir edir. Bu baxımdan oruc, bədənin “təmkinləşməsi” ilə ruhun, düşüncənin və könül dünyasının sərbəstləşməsi üçün bir açar funksiyası daşıyır.

Əslində orucun əsas hədəfi, bədəni yüklənmədən azad edib düşüncəyə və ruhaniyyətə bir zəmindir yaratmaqdır. Həddindən artıq yemək, həm daxildən həzmlə, həm də yaranan enerjinin boşaldılması ehtiyacı ilə bədəni yorur. Yemək və içməyi azaltmaq isə bədənin hərəkətliliyini azaldır, insanı həyatın həqiqi ehtiyaclarını düşünməyə sövq edir. “Bu mənə həqiqətən lazımdırmı?”, “Bunu etməsəm də olarmı?” kimi suallar, insanın həyat prioritetlərini yenidən gözdən keçirməsinə şərait yaradır.

Müasir dövrün ən ciddi problemlərindən biri də, artan enerji istehlakı və bunun nəticəsində yaranan qeyri-faydalı məşğuliyyətlərdir. Günlük yalnız 2200 kalori ehtiyacı olan bir insanın 3000-4000 kalori alması, onu bu artıq enerjidən xilas olmaq üçün məcburən fəaliyyətə yönəldir. Bu da özünü sosial mediada vaxt itirmək, mənasız mübahisələr və ya gecəyə qədər televizor izləmək kimi hallarda göstərir. Nəticədə insan yorulur, fikirləşməkdən uzaqlaşır və mənasızlıq hissi ilə baş-başa qalır.

Oruc, bədəni "zəiflədərək", yəni nəfsani istəkləri azaldaraq, həyatdakı vacib olanlarla olmayanlar arasında sərhəd çəkməyə kömək edir. Tarix boyu heç bir müdrik insan “doğruya çatmaq üçün çox yeməlisən” deməmişdir. Əksinə, həmişə deyilib ki, az yeyərək və az danışaraq hikmətə çatmaq mümkündür. Həddindən artıq yemək daha çox hərəkət tələb edir, bu isə həm su ehtiyacını artırır, həm də həyatın öz axarından çıxmasına səbəb olur. Oruc isə bu ehtiyacları azaltmaqla insana ömrünün qısalığını və gerçək ehtiyaclarını düşündürür.

Bu baxımdan, orucla düşüncə arasında qurulan bu əlaqə, insanın daxili dünyasına bir aydınlıq, bir nəfəs verir. Hətta sahur və iftarın bolluğu belə bu məqsədi kölgədə qoymamalıdır. Peyğəmbərimizin (sav) təvazökar və ölçülü həyat tərzi burada bir örnək olaraq daim ön planda tutulmalıdır.