Oruc və Düşüncə: Bədənin İstirahəti

Oruc, təkcə İslam mədəniyyətinə məxsus bir ibadət deyildir. Dünyanın müxtəlif qədim sivilizasiyalarında – Hindistan, Çin, Yaponiya kimi coğrafiyalarda da uzun əsrlərdir tətbiq olunan bir təcrübədir. Bu praktikada əsas məqsəd, insanın ruhu ilə bədəni arasında bir tarazlıq yaratmaq, bədəni idarə altına alaraq düşüncə və mənəviyyat üçün geniş bir sahə açmaqdır.

Oruc, bədənin istəklərindən geri çəkilməsi, ehtiraslardan, aqressiyadan uzaqlaşması və bir növ “sakit rejimi”nə keçməsi deməkdir. Bu da əxlaqi formalaşma və mənəvi təkamül baxımından olduqca önəmlidir. Peyğəmbərimizin (s.ə.s) “Oruc tutun, sağlamlıq tapın” (Təbərani) hədisi bu mənada zahiri (bədənə dair) və batini (daxili) qatlarda dəyərləndirilə bilər. Zahiri baxımdan az yemək bədən sağlamlığına fayda verir. Ənənəvi təbabət məktəblərinin də əsasında məhz düzgün və az qidalanma dayanır. Qədim yunan düşünürlərindən tutmuş Çin və Hind hikmətinə qədər qidalanma mədəniyyəti əsas rol oynamışdır.

Bu günümüzdə “sağlam ağıl sağlam bədəndə olar” fikri çox vaxt əzələli, fiziki cəhətdən güclü bir bədənlə əlaqələndirilir. Halbuki əsl məna bədənin tarazlıqda və ölçülü bir vəziyyətdə olmasıdır. Aşırı qidalanma və ya idmanla bədəni gücləndirmək mümkündür, lakin bu, çox vaxt zehni tarazlığı pozur. Tarazlanmış bir bədən – qədim dillə desək, "mizac" – nəfsani istəkləri də nəzarət altına alır. Bu isə düşüncə və duyğuların daha sağlam bir istiqamətə yönəlməsi ilə nəticələnir.

Bu məqamda, Asiyalı müdrik bir obrazın güclü bir xarici kəşfiyyat agentinə “çox zəifsən, bədənin sağlam deyil, bu səbəbdən diqqətin formalaşmır” deməsini nümunə olaraq xatırlamaq olar. Yəni, bədənin tarazlıqda olmaması insanın konsentrasiyasına da təsir edir. Bu baxımdan oruc, bədənin “təmkinləşməsi” ilə ruhun, düşüncənin və könül dünyasının sərbəstləşməsi üçün bir açar funksiyası daşıyır.

Əslində orucun əsas hədəfi, bədəni yüklənmədən azad edib düşüncəyə və ruhaniyyətə bir zəmindir yaratmaqdır. Həddindən artıq yemək, həm daxildən həzmlə, həm də yaranan enerjinin boşaldılması ehtiyacı ilə bədəni yorur. Yemək və içməyi azaltmaq isə bədənin hərəkətliliyini azaldır, insanı həyatın həqiqi ehtiyaclarını düşünməyə sövq edir. “Bu mənə həqiqətən lazımdırmı?”, “Bunu etməsəm də olarmı?” kimi suallar, insanın həyat prioritetlərini yenidən gözdən keçirməsinə şərait yaradır.

Müasir dövrün ən ciddi problemlərindən biri də, artan enerji istehlakı və bunun nəticəsində yaranan qeyri-faydalı məşğuliyyətlərdir. Günlük yalnız 2200 kalori ehtiyacı olan bir insanın 3000-4000 kalori alması, onu bu artıq enerjidən xilas olmaq üçün məcburən fəaliyyətə yönəldir. Bu da özünü sosial mediada vaxt itirmək, mənasız mübahisələr və ya gecəyə qədər televizor izləmək kimi hallarda göstərir. Nəticədə insan yorulur, fikirləşməkdən uzaqlaşır və mənasızlıq hissi ilə baş-başa qalır.

Oruc, bədəni "zəiflədərək", yəni nəfsani istəkləri azaldaraq, həyatdakı vacib olanlarla olmayanlar arasında sərhəd çəkməyə kömək edir. Tarix boyu heç bir müdrik insan “doğruya çatmaq üçün çox yeməlisən” deməmişdir. Əksinə, həmişə deyilib ki, az yeyərək və az danışaraq hikmətə çatmaq mümkündür. Həddindən artıq yemək daha çox hərəkət tələb edir, bu isə həm su ehtiyacını artırır, həm də həyatın öz axarından çıxmasına səbəb olur. Oruc isə bu ehtiyacları azaltmaqla insana ömrünün qısalığını və gerçək ehtiyaclarını düşündürür.

Bu baxımdan, orucla düşüncə arasında qurulan bu əlaqə, insanın daxili dünyasına bir aydınlıq, bir nəfəs verir. Hətta sahur və iftarın bolluğu belə bu məqsədi kölgədə qoymamalıdır. Peyğəmbərimizin (sav) təvazökar və ölçülü həyat tərzi burada bir örnək olaraq daim ön planda tutulmalıdır.

Oruc: Bir Təfəkkür İbadəti və Şəxsi Dəyişiklik

Ənənəvi düşüncəyə görə Ramazan ayı və oruc deyildikdə, çox zaman ağla gələn ilk anlayışlar həmrəylik, qardaşlıq və yardımlaşma olur. Halbuki, oruc bu cür kollektiv və xarici mənalarla məhdudlaşdırıla bilməz. Əksinə, bu ibadətin əsas mahiyyəti daha çox fərdi düşüncə, daxili səssizlik və ruhani yenilənmə ilə bağlıdır.

Oruc bir növ "təfəkkür ibadətidir". Yəni insanın öz dünyasına qayıtdığı, prioritetlərini, ehtiyac və arzularını yenidən gözdən keçirdiyi bir haldır. Hər günün sürətli axınında fərqinə varmadığımız bir çox “istəklərimizin” əslində nə qədər də bizə məxsus olmadığını, bizə yüklənmiş və cəmiyyət tərəfindən formalaşdırılmış olduğunu dərk edirik. Orucla birlikdə insan sanki öz içində bir səssiz inqilab yaşamağa başlayır – nəyi istədiyini, nədən uzaq durmalı olduğunu fərq edir.

Bu baxışla yanaşdıqda, oruc insanı tək qalmaqdan qoruyan səthi ünsiyyətlərdən deyil, daha dərin və əxlaqi bir insani sevgidən bəhs edir. Yəni məqsəd – xoş görünmək və başqalarının gözündə yaxşı təsir bağışlamaq deyil, daxili bir dönüş, öz varlığını daha şüurlu şəkildə tanımaqdır. Oruc insana “öz aləmini yenidən qurmaq” fürsəti təqdim edir.

Bəzən bu ibadətin “cəmiyyətə xidmət”, “yardımlaşma ayı”, “birlik və qardaşlıq ayı” kimi təqdim olunması ilə razılaşmaq çətindir, daha doğrusu bunlarla məhdudlaşdırılmamalıdır. Çünki bu anlayışlar orucun əsas fəlsəfəsini kölgədə qoyur. Yardımlaşma, əlbəttə ki, İslamın mühüm bir hissəsidir, lakin bu məsuliyyətlər sədəqə, zəkat, infaq kimi ayrı ibadətlər vasitəsilə icra edilir. Orucla birbaşa əlaqəsi olan yeganə mənəvi münasibət – dua etməkdir və o da fərdi bir haldır.

Orucun əsas özəlliklərindən biri də onun qeyri-görünən və “məchul” (bilinməz) xarakteridir. Bir insan oruc tutduğunu demədikcə, bunu kimsə anlaya bilməz. Bu xüsusiyyət də göstərir ki, orucun ictimai nümayiş və şüarlar çərçivəsində təqdim edilməsi, əslində bu ibadətin ruhuna ziddir.

Bu gün müsəlman cəmiyyətlərdə çox zaman hər bir dini məsələ ictimailəşdirilir, sanki fərdi ruhani həyat təkbaşına kifayət deyilmiş kimi, daha doğrusu sanki belə bir şey yox imiş kimi. Bu yanaşma ciddi şəkildə təhlil olunmalıdır. 

Orucla bağlı rəsmi qurumlar və şəxslər tərəfindən səsləndirilən kollektiv yönlü şərhlər kifayət qədər səthi və ticariləşmiş təsir bağışlayır. Sanki Ramazan, yalnız yardım aksiyaları, iftar proqramları, tədbir və kampaniyalarla yaşanmalıymış kimi təqdim edilir. Bu isə dinin iç dünyasını boşaldan, məna qatını zəiflədən bir yanaşmadır. Xristianlıqda baş verən bu “daxili məna boşalması” hadisəsinin İslamda təkrarlanmasına yol verməməliyik.

Oruc – sükutun, düşüncənin, təkliyin və təmiz niyyətin ibadətidir. Onu yenidən, daha çox fərdi bir baxışla anlamağın zamanı çoxdan gəlib.

Oruc: Gizli və Fərdi Bir İbadət

Oruc, zahirdə ibadətlərin içində daha sadə görünə bilər. Məsələn, namaz gündə beş dəfə qılınmalı, bəzən səfərdə, bəzən xəstəlik halında belə yerinə yetirilməlidir – bu baxımdan daha ağır və ciddi ibadət hesab olunur. Ancaq orucun xarakteri tamamilə fərqlidir. Namaz ictimai tərəfi daha çox ön plana çıxan bir ibadətkən, oruc daha çox daxili, fərdi və gizli bir ibadətdir. Orucda heç kəsin görmədiyi bir yerdə belə onu pozmamaq – bu, sadəcə aclıq deyil, eyni zamanda "sidk" – yəni, içdən gələn doğruluq və səmimiyyətin sınağıdır.

Təsəvvür edin, 14 yaşında bir uşaq evdə təkdir, qarşısında cazibədar yeməklər var, amma orucunu pozmur. Bu təkcə yeməkdən imtina deyil, eyni zamanda Allaha verilən sözü tutmaq, yalanla öz arasına sərhəd çəkmək deməkdir. Modern dövrdə kimsə oruc tutmasa belə, onu sorğulayan olmur. Amma buna baxmayaraq, milyonlarla insanın heç bir təzyiq olmadan, tam könüllü şəkildə oruc tutması, dinin insan üzərindəki tərbiyəedici gücünü göstərir.

Heç bir maddi mükafat və ya fiziki nəzarət gözləmədən, bir qurtum suya belə əl uzatmamaq, insan iradəsinin və vicdanının gəlib çıxdığı nadir bir zirvədir.

Orucun Cəmiyyət və Mədəniyyətlə Əlaqəsi

Orucun təsiri sadəcə fərdi səviyyədə qalmır. Bu ibadət zamanla bir mədəniyyətin, bir şəhər həyatının qurulmasında əsas rol oynamışdır. Əgər İslamda şəhəri formalaşdıran ibadət deyəndə ilk ağla gələn namaz və məscidlərdirsə, Osmanda isə, oruc bəzən daha ön plana çıxmış, daha çox sosial-mədəni bir mahiyyət qazanmışdır. Bu indi də həmən irsin davamlı olaraq Türkiyədə görünür. Ona görə də Türkiyədə oruc haqqında söhbətlər çox zaman dini məzmundan çıxıb mədəni sohbetlərə çevrilir.

Bəzi insanlar dinin cəmiyyətə təsiri məsələsində tərəddüd içində ola bilər, amma oruc bu təsirin bariz nümunəsidir – insanları dəyişdirən, birləşdirən və bir şəhər mədəniyyətini belə formalaşdıran güclü bir ibadət.

İftarı mümkün qədər ailə ilə açmaq çox dəyərli bir şeydir. Bu sadəcə ailə bağlarını gücləndirmək deyil, orucun bizə təlqin etdiyi bir dəyərin – paylaşmanın, minnətdarlığın – konkret bir ifadəsidir. Bundan əlavə, oruc ilə düşüncə arasında bir bağ var. Aclıq bəzən fikirləri daha aydınlaşdırır, insanın öz içinə dönməsinə şərait yaradır.

Orucun Ümumbəşəri Təbiəti

Qurani-Kərimdə keçmiş ümmətlərə də orucun fərz qılındığı vurğulanır. Bu, orucun sırf bu ümmətə məxsus olmadığını, demək olar ki, bütün mədəniyyətlərdə az-çox bənzər bir "oruc" (və ya pəhriz) anlayışının mövcud olduğunu göstərir. İnsanlıq tarixində oruc və ya ona bənzər tətbiqlər çox geniş yayılıb. Hətta dini olmayan gündəlik həyatda da biz çox şeydən könüllü şəkildə uzaqlaşaraq bir növ oruc tutmuş oluruq – məsələn, bir iş adamının qazanc ehtirasından qısa müddətlik əl çəkməsi, bir oxucunun kitabxananın ortasında kitab oxumağa fasilə verib düşünməsi... Bunlar da orucun həyatın müxtəlif sahələrindəki təzahürləridir.

Oruc sadəcə bir ibadət deyil, həm fərdi, həm ictimai, həm də fəlsəfi tərəfləri olan dərin bir həyat təcrübəsidir.

Oruc: Düşünməyə Zəmin Hazırlamaq

Oruc, təkcə İslam aləminə məxsus bir ibadət deyil, bəşəriyyətin formalaşdırdığı böyük mədəniyyətlərin və qədim düşüncə sistemlərinin bir çoxunda qarşılaşdığımız ortaq bir təcrübədir. Hindistandan Yaponiyaya, Çindən başqa qitələrə qədər müxtəlif formalarda tətbiq olunan bu təcrübə, insanın öz varlığı ilə bağlı əsaslı bir sual verməsinin vasitəsidir.

Orucun mahiyyəti, sadəcə yeməkdən və içməkdən uzaq durmaqdan ibarət deyil. Bu ibadət, insanın bədənini sakitləşdirməsi, ona hökm etməsi və nəticədə ruhuna və düşüncəsinə yer açması üçün bir vasitədir. Oruc, bədənlə ruh arasındakı tarazlığı bərpa etmək, nəfsi tərbiyə etmək və insanda əxlaqi bir intizam yaratmaq üçün tətbiq olunan bir yoldur.

Peyğəmbərimizin "Oruc tutun, sağlamlıq tapın" (Təbərani) hədisi yalnız fiziki sağlamlığı deyil, mənəvi və düşüncəvi tarazlığı da nəzərdə tutur. Klassik dövrlərdə bədənə dair düşüncə, bugünkü "güclü bədənlə güc qazanmaq" fikrindən fərqli olaraq, bədənin mütənasib, balanslı və ehtiyac qədər istifadə olunmasının üzərində dayanırdı. Çin və Hind təbabətində də oxşar bir xətt görürük: az yemək, az enerji sərf etmək, lakin daha dolğun düşünmək və hiss etmək.

Sağlam bir bədən, özünə hakim olan bədəndir - o bədən ki, nəfsin istəklərinə təslim olmur, öz sərhədlərini tanıyır. Bu sərhədlər müəyyənləşdikdə, insanın daxili tarazlığı – yəni mizacı – öz yerini tutur və düşüncə, iradə və duyğular daha sağlam bir məcrada hərəkət etməyə başlayır. Hər şeyin yerli-yerində olması, insanın özü ilə barış içində yaşamasının da əsas şərtidir.

Bu gün isə tam əks bir mənzərə ilə üz-üzəyik. Müasir insanın yaşadığı dövr, onu çox yeməyə, çox içməyə və bu səbəblə bədənini həddindən artıq işlətməyə məcbur edir. Bu isə həm fiziki, həm də zehni yorğunluq doğurur. Əslində, bizi düşünməkdən, təfəkkürdən və iç səssizliyə qulaq asmaqdan uzaqlaşdıran da məhz bu həddindən artıq enerji sərfidir. Davamlı olaraq nəsə etməyə məcbur hiss edirik özümüzü – çünki çox enerji var və bu enerjini boşaltmaq üçün mütəmadi fəaliyyətə ehtiyac duyuruq. Nəticədə isə qarmaqarışıq bir həyat və daxili təlatüm ortaya çıxır.

Oruc burada bir dirəniş nöqtəsi kimi meydana çıxır. O, bizə dayanmaq, nəfəs almaq və nəfsin səsindən bir qədər uzaqlaşaraq, ruhun, düşüncənin səsinə qulaq asmaq imkanı verir. Yediklərimizi və içdiklərimizi azaltmaq, zəruri ehtiyaclarımıza yenidən baxmağımıza səbəb olur. Həqiqətən də həyatımızda nə vacibdir, nə olmadan da yaşaya bilərik? Bu sualları vermək üçün oruc bir fürsətdir.

Oruc tutan insanın özünə verməli olduğu əsas sual – “Bunu etməsəm olmazmı?” (yəni bu yemək-içmək mənə doğurdan da lazımdırmı?) – sualıdır. Bu sual, həm cəmiyyətin, həm də öz nəfsimizin bizə hiss etdirdiyi “məcburiyyət” anlayışına etiraz etməyin açarıdır. Bir çox davranışımızı sorğulamağa başlayırıq: görəsən, bu həqiqətən də lazımdırmı?

Məsələn, bəzi sufilərin su içməyi belə artıq hərəkət kimi görməsi diqqətəlayiqdir. Çünki çox yemək, bədəni daha çox suya ehtiyaclı edir; nəticədə həm hərəkət, həm də düşüncə pozulur. Halbuki yemək azalanda suya, hərəkətə və səylərə də daha az ehtiyac qalır. Beləcə, həm bədən, həm də ruh rahat nəfəs almağa başlayır.

Oruc, bu baxımdan, sadəcə bir ibadət deyil — həyatla qurduğumuz əlaqəni yenidən qurmaq üçün bir çağırışdır.

Oruc: İradə və Məcburiyyət Dünyası

Oruc ibadəti çox zaman cəmiyyət içində bir sosiallaşma forması kimi təqdim olunsa da, əslində daha dərindən baxıldıqda müasir dünyanın insana zorla qəbul etdirdiyi həyat tərzinə qarşı bir etiraz, bir dirəniş aktı kimi çıxış edir. Həzrət Peyğəmbərin (sav) Ramazanın son on gününü etiqafda keçirməsi də orucun yalnız fiziki deyil, həm də zehni və mənəvi sağlamlıqla nə qədər bağlı olduğunu göstərir.

Oruc və “Məcburi” Dünya Düşüncəsi

Bugünkü kapitalist və texnoloji həyat tərzi insanı daima “mütləq etməliyəm” deyə düşündürən bir hala salıb. İnsanlar indi bir çox şeyi öz istəkləri ilə deyil, sanki məcbur olduqları üçün edirlər. Beləcə, həyat bir sıra məcburiyyətlər zəncirinə çevrilir. Bu vəziyyət, bizə dünyanın sanki “mümkün” yox, “məcburi” olduğu fikrini aşılayır. Halbuki İslam düşüncəsində yalnız Allah zəruridir (vacibül-vücuddur), Onun xaricindəki hər şey isə mümkündür, yəni ola da bilər, olmaya da bilər.

Oruc Bir Etirazdır: “Olmasa da Olar” Deməkdir

Oruc bu məcburiyyət düşüncəsinə qarşı bir duruş, bir mənəvi itaətsizlik formasıdır. Bizə “olmasa olmaz” kimi qəbul etdirilən bir çox şeyin əslində heç də mütləq olmadığını göstərir. Bu, orucun bizə öyrətdiyi əsas prinsiplərdəndir. Məsələn, yemək və içmək kimi insanın təməl ehtiyacları belə, oruc vasitəsilə bir müddət ərzində təxirə salınır və məlum olur ki, bunlar olmadan da yaşamaq mümkündür. Geyim, texnologiya, alış-veriş kimi gündəlik həyatın bir çox ünsürləri də əslində ehtiyacdan daha çox alışqanlıq və ya kütləyə qarışmaq istəyindən qaynaqlanır. Oruc bu “məcburi ilə mümkün” arasındakı fərqi yenidən düşünməyə bizi təşviq edir.

Dünyaya Baxışın Dəyişməsi: Mülkiyyətdən Emanətə

Oruc insanın dünyaya və ətrafındakı insanlara münasibətində əsaslı bir təfəkkür dəyişikliyi yaradır. Bizi narahat edən, bəzən hətta insani münasibətləri zədələyən “mülkiyyət” hissinə qarşı dinin göstərdiyi yol “əmanət” anlayışıdır. Bu, hər şeyi özümüzə aid görmək əvəzinə, bizə əmanət edilmiş bir vəzifə kimi qəbul etmə perspektividir. Belə bir yanaşma həm insanla insan, həm də insanla dünya arasındakı münasibətləri daha dərin və məsuliyyətli bir səviyyəyə qaldırır. Dünya artıq qalınacaq bir yerdən çox, qonaq kimi gəlinmiş bir məkan olur.

Hayatımızın mərkəzinə nəyi qoyduğumuz həyati əhəmiyyət daşıyır. Əgər həyat sistemimizin mərkəzində qorxularımız, ehtiraslarımız və zəifliklərimiz dayanırsa, nəticə olaraq bir həyat kabusu ilə qarşılaşırıq. Oruc bu baxımdan bizə bir məna dəyişikliyi təklif edir: “Olmazsa olmaz” dediklərimizin bir çoxu əslində “olmasa da olar”. Bu, təkcə düşüncə deyil, bütöv bir həyat fəlsəfəsinin bünövrəsidir.

Oruc: Fərdi Bir Təfəkkür İbadəti

Oruc ibadəti ilk növbədə fərdi bir təcrübədir. Bu ibadət insanın öz iç dünyasını yenidən qurmasına, həyatındakı dəyərləri və öncəlikləri gözdən keçirməsinə imkan yaradır. Orucluq, insanın "nə mütləq olmalıdır, nələr isə əslində o qədər də vacib deyil" suallarını özünə verməsinə şərait yaradır. Bu ibadət, insanın iç dünyasında bir növ təsnifat əməliyyatı kimidir. Ən önəmlisi isə budur ki, oruc tutan şəxsin həqiqətən oruclu olub-olmadığını kənardan heç kim bilə bilməz. Bu baxımdan orucun özündə bir gizlilik, bir “məchulluq” halı vardır. Məsələn, bir şəxs illərlə bir yerdə çalışdığı həmkarının oruclu olub-olmadığını bilmədən onunla işləyə bilər.

Orucu Toplumsallaşdırmaq Yanaşmasına Tənqid

Bəzən mənbələrdə və rəsmi çıxışlarda oruc "həmrəylik, birlik, qardaşlıq, yardımlaşma ayı" kimi şüarlarla təqdim olunur. Amma bu cür yanaşmanın orucun mahiyyəti ilə əlaqəsi çox da yoxdur. Hətta bu şüarların haradan çıxarıldığı sual doğurur. Oruc, mahiyyət etibarı ilə həmrəylik ibadəti deyil. Ramazan ayında verilən zəkat, sədəqə və ya infak orucun özü deyil, əlavə və fərqli əməllərdir.

İlahiyyatçılarımızın bu məsələdə çox da isabətli deyillər. Hər şeyi toplumsal forma salmaq, dini şüarlaşdırmaq onu daha təsirli və ya faydalı etmir. Əksinə, bu cür yanaşmalar İslamın mənəvi dərinliyini zəiflədir, şəxsin Allahla olan fərdi münasibətini kölgədə qoyur. Bir ilahiyyatçının vəzifəsi, tibbi və ya ekologiya ilə bağlı məsələlərə deyil, insanın Allahla bağını izah etməyə yönəlməlidir. Dini sferanın da öz sərhədləri olmalıdır, necə ki, bir həkim və ya memar öz sahəsini bilir və ondan kənara çıxmır.

Əgər bir din adamı bu sərhədləri aşaraq hər şeyə dair danışmağa çalışırsa, bu zaman onun sözləri mənasını itirir və nəticədə, xristianlığın tarixdə yaşadığı boşalma və mənəviyyat itkisi kimi bir aqibət bizi də gözləyə bilər.

Şəxsi Təfəkkürün Əhəmiyyəti

Orucun insana qazandırdığı ən dəyərli şeylərdən biri də şəxsi düşüncə bacarığını inkişaf etdirməsidir. Bu ibadət insana bir anlıq dayanıb öz həyatına kənardan baxma fürsəti verir. Modern dünyada öyrənməli olduğumuz ən mühüm mövzulardan biri də budur: fərdi düşünmək bacarığı. Orucluq ayı — Ramazan — insanın bu fürsəti dəyərləndirməli olduğu bir dövrdür.

Göydə parlayan hilal, sanki bizə "öz içinə bax, orada nə görürsənsə, onu yaz" deyir. Bu prosesin özü başlı-başına bir hekayədir. Orucluq bizə sadəcə nə yeyib-içməmək deyil, eyni zamanda içimizə dönüb özümüzlə üzləşmək fürsətidir. Bu, ibadətin ən dərin qatıdır.

Allah Qonağı: Əxlaqi Öndərliyin Təməl Daşı

“Allah qonağı” ifadəsi, sadəcə bir adət və ya folklor elementi deyil, dərin mənəvi köklərə malik, müsəlman toplumunun əxlaqi şüurunun zirvəsini təmsil edən bir anlayışdır. Hər nə qədər bu termin bu günlərdə gündəlik dildə nadir hallarda işlədilsə də, onun daşıdığı mənanın, xüsusilə müasir dünyada geniş şəkildə müzakirə olunan “digəri” (ötəki) anlayışı və insan hüquqları məsələlərinə işıq tuta biləcək potensialı vardır.

Allah Qonağı Kimdir?

Allah qonağı – kimliyi, dili, dini, milliyyəti, haradan gəldiyi və hara getdiyi bilinməyən, yəni haqqında heç bir məlumata sahib olmadığımız bir şəxsdir. Bu şəxs, adətən Allah tərəfindən göndərilmiş qonaq kimi qəbul edilir. Ona görə də, onun Allah adından qəbul olunması və Allaha layiq şəkildə qarşılanması, əslində əxlaqın ən yüksək mərtəbəsidir. Belə bir yanaşma, insanla münasibətdə ən ali əxlaqi mövqe olaraq qiymətləndirilə bilər.

Müsəlman Cəmiyyətinin “Digəri” ilə Təcrübəsi

Qərb dünyasında İkinci Dünya Müharibəsindən sonra ön plana çıxan “digəri kimdir?” və “digəri ilə münasibət necə qurulmalıdır?” kimi suallar, əslində müsəlman cəmiyyəti tərəfindən əsrlərdir praktik şəkildə cavablandırılmışdır. “Allah qonağı” praktikası bu təcrübənin canlı nümunəsidir. İslam, insana baxış bucağını belə ifadə etmişdir: “Hər insan xeyirlidir; çünki insandır və hər insan Allah qonağıdır.” Bu prinsip, fərq qoymadan insana yanaşmanı və onu mühakimə etmədən qəbul etməyi əxlaqi əsas halına gətirmişdir.

Hz. İbrahim (ə.s) Hekayəsi və Ruzinin Ümumbəşəri Mahiyyəti

Bu əxlaqi prinsipin ən tanınmış təcəssümlərindən biri Hz. İbrahimə aid edilən məşhur bir hekayədə öz əksini tapır. Rəvayətə görə, Hz. İbrahim, bir məcusi (zərdüşt) şəxsi evinə qonaq edərkən, onun Allah inancına malik olmamasını əsas gətirərək, yemək verməkdən imtina etmək istəyir. Bu zaman Allah ona xəbərdarlıq edir və buyurur: “Mən bu şəxsi yetmiş ildir ruziləndirirəm, sən isə bir yeməyi ona çox görürsən?” Bu hadisə, Kəbənin inşasından sonra Hz. İbrahimin etdiyi dua ilə də səsləşir. O, dua edərkən saleh övladlar və ruzi istəmiş, Allah isə “kafirlərə də ruzi veriləcəyini” bildirmişdir (Bəqərə, 124-126). Bu ayə, müsəlman və yəhudi düşüncəsində Tanrı təsəvvürünü fərqləndirən mühüm bir dönüş nöqtəsidir. Burada Allahın “ər-Rəhman” (ümumi mərhəmət və ruzi verən) və “ər-Rahim” (seçilmişlərə xüsusi bələdçilik edən) adları arasında fərq qoyulur. Cəmiyyətin kollektiv düşüncəsi bu ayəni məhz həmin hekayə vasitəsilə mənalandıraraq, Allahın ruzi və qonaqpərvərlik nemətinin heç bir inanc ayrımı olmadan hər kəsə şamil olduğunu qəbul etmişdir.

Müasir Dünyaya Bu Təcrübənin Teorik Tətbiqi

Bu gün İslamofobiya və bənzər hadisələr qarşısında müsəlman cəmiyyətinin “digəri” ilə bağlı bu dəyərli təcrübəsini yalnız bir həyat tərzi kimi deyil, həm də hüquqi, siyasi və fəlsəfi baxımdan mükəmməl şəkildə izah edə biləcək nəzəri və əməli bazaya çevirmək mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Çünki əgər bu təcrübə müvafiq düşüncə və təhlillərlə müşayiət olunmazsa, zamanla unudularaq mənasızlaşa bilər. Bu baxımdan, müsəlmanların öz dəyərlərinə inamla sahib çıxmaları üçün elmi və fəlsəfi dilə ehtiyac vardır.

Əxlaqi Liderlik və Qlobal Düşüncə Tələbi

Müsəlman ziyalıları və mütəfəkkirləri öz daxili tənqidlərini apararaq, bu gün hətta Amerika siyasətində belə müzakirə edilən “əxlaqi liderliyin itirilməsi” məsələsində söz sahibi olmalıdırlar. Qurani-Kərimdə “yer üzünə varis olmaq” (Ənbiya, 105; Qasas, 5) və “insanlara şahidlik etmək” (Bəqərə, 143) kimi ayələr, müsəlmanlara yalnız bir bölgənin deyil, bütün dünyanın məsuliyyətini daşıma şüuru aşılayır. Bu isə lokalizmdən çıxaraq, qlobal düşüncəyə sahib olmağı zəruri edir. “Hər insan Allah qonağıdır və əslində, yer üzündə biz hamımız Allah qonaqlarıyıq” fikri, insanın özünü yalnız öz cəmiyyəti üçün deyil, bütün bəşəriyyət üçün məsuliyyət daşıyan bir varlıq kimi anlaması baxımından böyük dəyər daşıyır. Bu düşüncə, İslamın insan anlayışının müasir dünyaya təqdim edə biləcəyi ən mühüm töhfələrdən biridir.