Şiə və İmamiyyə inancının tarixi, etiqadı və Əhli-Sünnə ilə ixtilafları

İslam tarixində Şiəlik yalnız siyasi bir ayrılığın nəticəsi kimi başa düşülə bilməz. Zaman keçdikcə bu cərəyan özünəməxsus etiqadi prinsiplər, fiqh anlayışı və dini-siyasi düşüncə sistemi formalaşdırmışdır. Xüsusilə İmamiyyə-İsnəəşəriyyə ənənəsində imamət məsələsi sırf siyasi rəhbərlik deyil, dinin əsas etiqadi məsələlərindən biri kimi qəbul edilmişdir.

“Şiə” sözü lüğəvi baxımdan tərəfdar, bir şəxsin ətrafında toplaşan dəstə və tərəf mənalarını ifadə edir. Bu anlayışın İslam tarixində xüsusi siyasi məna qazanması isə Hz. Osman’ın (r.a.) şəhid edilməsindən, daha sonra Cəməl və Siffeyn hadisələrindən sonrakı qarışıqlıq dövründən başlayır. İlk dövrlərdə bir tərəfdən Hz. Osman’ın (r.a.) qatillərindən qisas tələb edənlər, digər tərəfdən Hz. Əlinin (r.a.) ətrafında toplaşanlar vardı. Sonrakı mərhələlərdə isə Hz. Əli və onun nəslinə bağlılıq müəyyən qruplarda tədricən siyasi mövqedən çıxaraq etiqadi prinsipə çevrildi. Bu gün şiəlik xüsusilə İran, İraq, Azərbaycan, Livan və Yəmən kimi müxtəlif bölgələrdə geniş yayılmışdır. Müasir dövrdə İran İslam Respublikasının şiəliklə bağlı dini-siyasi siyasəti də bu məzhəbin yalnız dini deyil, siyasi və dövlətçilik baxımından da mühüm bir amilə çevrilməsinə səbəb olmuşdur.

Şiəliyin formalaşması və Abdullah ibn Səbə məsələsi

Şiəliyin tarixi kökləri haqqında danışarkən Abdullah ibn Səbə məsələsinə də toxunmaq lazımdır. Klassik İslam tarixində Abdullah ibn Səbə fitnə dövründə adı çəkilən ən mübahisəli şəxslərdən biridir. Bəzi mənbələr onu Yəmən mənşəli yəhudi əsilli biri kimi təqdim edir və Hz. Osman dövründə müsəlmanlar arasında ixtilafların dərinləşməsində onun rolundan bəhs edirlər. Rəvayətlərdə onun Hz. Əliyə (r.a.) həddindən artıq münasibət göstərərək, hətta ilahi xüsusiyyətlər nisbət etdiyi bildirilir. Hz. Əlinin (r.a.) isə bu cür fikirləri qəbul etmədiyi və buna qarşı sərt mövqe göstərdiyi nəql olunur. Bununla belə, Abdullah ibn Səbə məsələsinə yanaşarkən bir məqamı da nəzərə almaq lazımdır: onun tarixi rolu və hətta bəzi rəvayətlərdə haqqında deyilənlərin nə dərəcədə etibarlı olduğu həm sünni, həm də şiə tədqiqatlarında mübahisə mövzusudur. Buna görə də Şiəliyin bütün tarixini yalnız bir şəxsin fəaliyyəti ilə izah etmək düzgün olmaz. Burada əsas məsələ həmin şəxsin kimliyindən daha çox, sonrakı dövrlərdə formalaşan imamət və dini rəhbərlik anlayışlarının necə sistemləşdiyidir.

İmamət inancı və Qədir-Xum məsələsi

İmamiyyə şiəliyinin ən əsas xüsusiyyətlərindən biri imamət inancıdır. Əhli-Sünnə anlayışında xəlifəlik və rəhbərlik məsələsi ilə İmamiyyə anlayışındakı imamət eyni məna daşımır. İmamiyyə etiqadına görə imamlar Allah tərəfindən müəyyən edilmiş şəxslərdir. Onların təyin olunması insanların seçimindən asılı deyil və imamların məsum olduqları qəbul edilir. Buna görə də imamət məsələsi sadəcə dövlət rəhbərliyi deyil, etiqadın əsaslarından biri hesab olunur. Bu məsələdə ən çox istinad edilən hadisələrdən biri Qədir-Xum hadisəsidir. Şiə ənənəsində Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) Hz. Əlini (r.a.) özündən sonra rəhbər və imam təyin etdiyi iddia olunur. Əhli-Sünnə alimləri isə Qədir-Xum hədisini qəbul etsələr də, oradakı “mövla” ifadəsinin Hz. Əlinin (r.a.) Peyğəmbərdən sonra siyasi və ilahi təyin olunmuş xəlifə olması mənasında başa düşülməsinə etiraz etmişlər. Burada əsas fikir ayrılığı hadisənin özünün mövcud olub-olmamasından daha çox, onun necə şərh edilməsidir. Əhli-Sünnə Qədir-Xum hadisəsini Hz. Əlinin (r.a.) fəzilətini və ona olan sevgini göstərən mühüm hadisə kimi qəbul edir, lakin bunu açıq şəkildə xəlifəlik təyinatı kimi qiymətləndirmir. Bizim üçün burada əsas məsələ budur ki, Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) vəfatından sonra səhabələrin böyük əksəriyyətinin imamət məsələsini İmamiyyənin sonrakı formasında anlamaması tarixi baxımdan ciddi şəkildə nəzərə alınmalıdır.

On iki imam anlayışı və Kərbəla

İmamiyyə şiəliyində imamət Hz. Əlidən (r.a.) başlayaraq onun nəslindən gələn on iki imamla davam edir. Bu silsilədə xüsusilə Hz. Hüseynin (r.a.) nəslinə böyük əhəmiyyət verilir. Kərbəla hadisəsi isə şiə kimliyinin formalaşmasında xüsusi yer tutur. Hz. Hüseynin (r.a.) Kərbəlada şəhid edilməsi İslam tarixinin ən ağrılı hadisələrindən biridir. Əhli-Sünnə də Hz. Hüseynin (r.a.) şəhadətini böyük bir müsibət və zülm kimi qəbul edir. Lakin sonrakı əsrlərdə Kərbəla hadisəsinin şiə dini kimliyində çox daha mərkəzi mövqeyə gətirilməsi diqqət çəkir. Matəm mərasimləri, aşura mərasimləri və Kərbəla hadisəsinin xüsusi dini-siyasi simvola çevrilməsi bunun göstəricisidir. Burada diqqət edilməli olan məsələ Hz. Hüseynə (r.a.) olan məhəbbətin özünün deyil, bu hadisənin sonrakı dövrlərdə digər səhabələrə münasibəti müəyyən edən əsas siyasi və etiqadi çərçivəyə çevrilməsidir.

Bəda məsələsi

Şiə teologiyasında müzakirə edilən mühüm məsələlərdən biri də “bəda” anlayışıdır. Bu məsələ xüsusilə imamət silsiləsinin tarixində müəyyən problemlərin ortaya çıxması ilə əlaqəlidir. İmam Cəfər əs-Sadiqin böyük oğlu İsmayılın atasından əvvəl vəfat etməsi imamət məsələsində ciddi problem yaratmışdı. Çünki bəzi qruplar İsmayılın imam olacağını gözləyirdilər. Daha sonra imamət Musa Kazıma keçdi. Bəzi şiə izahlarında bu dəyişiklik “bəda” anlayışı ilə açıqlanır. Əhli-Sünnə baxımından isə burada ciddi etiqadi problem ortaya çıxır. Çünki Allahın elmində əvvəlcədən məlum olan bir şeyin sonradan dəyişməsi və ya Allah üçün yeni bir məlumatın ortaya çıxması düşüncəsi Allahın əzəli və kamil elmi ilə uyğun gəlmir. Əlbəttə, şiə alimləri “bəda” anlayışını Allahın elmində dəyişiklik kimi başa düşmədiklərini bildirirlər. Onların izahında dəyişən Allahın elmi deyil, insanlara hadisənin necə görünməsidir. Lakin bu anlayışın tarix boyunca müxtəlif formalarda izah edilməsi məsələnin nə qədər problemli olduğunu göstərir.

Qeyb və Mehdi inancı

İmamiyyə şiəliyində on ikinci imam Məhəmməd ibn Həsən əl-Mehdi xüsusi mövqeyə malikdir. Şiə etiqadına görə o, kiçik yaşında qeybə çəkilmiş və qiyamətə yaxın zühur edəcək. Əhli-Sünnə ilə əsas fərqlərdən biri məhz burada ortaya çıxır. Əhli-Sünnə mənbələrində Mehdi gələcəkdə ortaya çıxacaq saleh və ədalətli rəhbər kimi təsvir edilir. İmamiyyə inancında isə Mehdi artıq dünyaya gəlmiş, lakin uzun müddətdir qeybətdə olan on ikinci imamdır. Şiə mənbələrində Mehdi zühur etdikdən sonra ədaləti bərpa edəcək və zülmü aradan qaldıracaq şəxs kimi təqdim edilir. Bununla yanaşı, bəzi radikal rəvayətlərdə səhabələrə və Əhli-Sünnəyə qarşı çox sərt məzmunlu ifadələrə də rast gəlinir. Bu cür rəvayətlər şiə ənənəsinin bütün nümayəndələrini eyni şəkildə xarakterizə etmək üçün istifadə edilməməlidir, lakin onların mövcudluğu da görməzlikdən gəlinməməlidir.

Səhabələrə münasibət və Hz. Aişə məsələsi

Əhli-Sünnə ilə İmamiyyə arasındakı ən ciddi fikir ayrılıqlarından biri səhabələrə münasibət məsələsidir. Əhli-Sünnə səhabələri ümumi olaraq ədalətli və etibarlı nəsil kimi qəbul edir, xüsusilə də Əbu Bəkr, Ömər, Osman və Əlinin (r.a.) xilafətini haqlı hesab edir. İmamiyyə şiəliyində isə ilk üç xəlifənin xilafəti qəbul edilmir və bəzi səhabələrə qarşı çox sərt münasibət mövcuddur. Bəzi şiə rəvayətlərində səhabələrin bir hissəsi haqqında təhqiramiz və ağır ifadələrə rast gəlinir. Hz. Aişəyə (r.a.) münasibət də bu fikir ayrılığının mühüm hissəsidir. Əhli-Sünnə Hz. Aişənin (r.a.) iffətinin Qurani-Kərimdə müdafiə olunduğuna inanır və Nur surəsindəki bəraət ayələrinin onunla bağlı nazil olduğunu qəbul edir. Bəzi şiə mənbələrində isə bu ayələrin Hz. Aişə ilə əlaqəsi fərqli şəkildə izah edilir. Burada ən mühüm məsələ Qurani-Kərimin Hz. Aişənin (r.a.) iffətini müdafiə edən ayələrinin açıq kontekstidir. Bu məsələdə Əhli-Sünnənin mövqeyi həm Quranın zahiri mənası, həm də klassik təfsir ənənəsi ilə doğru gəlir.

Quranın qorunması məsələsi

Şiə və Əhli-Sünnə arasında digər ciddi müzakirə mövzusu Quranın təhrif olunması məsələsidir. Əhli-Sünnənin etiqadına görə Qurani-Kərim Allah tərəfindən qorunmuşdur və bu gün əlimizdə olan Quran Hz. Peyğəmbərə (s.ə.s.) nazil olan Qurandır. Qurandan hər hansı bir ayənin çıxarıldığı və ya əlavə edildiyi iddiası qəbul edilmir. Şiə tarixində isə Quranın təhrif edilməsi ilə bağlı bəzi rəvayətlərin mövcud olduğu məlumdur. Xüsusilə bəzi qədim mənbələrdə Quranın əslində daha çox ayədən ibarət olduğu barədə rəvayətlərə rast gəlinir. Digər tərəfdən, müasir İmamiyyə alimlərinin böyük əksəriyyəti Quranın təhrif olunmadığını açıq şəkildə müdafiə edir. Bu səbəbdən burada diqqətli olmaq lazımdır. Bəzi qədim rəvayətləri bütün müasir şiələrin etiqadı kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Bununla belə, həmin rəvayətlərin şiə ədəbiyyatında tarixən mövcud olması da ayrıca diqqətəalınması lazım olan məsələdir.

Fars təsiri, Səfəvilər və şiəliyin siyasi formalaşması

Şiəliyin tarixində Səfəvilər dövrü xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra On iki İmam şiəliyi İranda dövlət məzhəbinə çevrildi və bu, bölgənin dini və siyasi quruluşunu köklü şəkildə dəyişdirdi. Bu proses nəticəsində İranın dini kimliyi əvvəlki sünni dominantlığından ciddi şəkildə uzaqlaşdı. Şiəlik artıq yalnız müəyyən dini qrupların etiqadı deyil, dövlət siyasətinin də əsas dayaqlarından biri oldu. Bəzi şiə ənənələrində İranın qədim Sasani keçmişi ilə imamət silsiləsi arasında əlaqə qurmağa çalışan rəvayətlər də mövcuddur. Məsələn, Hz. Hüseynin (r.a.) Sasani şahzadəsi Şəhribanu ilə evliliyi haqqında rəvayətlər buna nümunədir. Bu rəvayətlər üzərindən şiə imamlarının həm Sasani sülaləsi ilə bağının olduğu təsəvvürü yaradılır. Bundan başqa, Əbu Lü’lüə kimi şəxslərin bəzi İran mədəni çevrələrində xüsusi şəkildə yad edilməsi də tarix boyu dini və milli kimliklərin bir-birinə necə qarışa bildiyini göstərən maraqlı nümunədir.

Təqiyyə və Vəlayəti-Fəqih

Şiə etiqadında “təqiyyə” anlayışı da mühüm yer tutur. Təqiyyə insanın öz inancını təhlükə qarşısında gizlətməsi və özünü qoruması mənasında izah olunur. Əhli-Sünnədə də zərurət halında insanın canını qorumaq üçün inancını gizlətməsi müəyyən çərçivədə qəbul edilir. Fərq onun şiə hüquq və etiqad sistemində daha sistemli şəkildə işlənməsidir. Müasir İran siyasi sistemi baxımından isə “Vəlayəti-Fəqih” nəzəriyyəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ayətullah Ruhullah Xomeyni bu nəzəriyyə əsasında fəqihin dövlət hakimiyyətinə rəhbərlik etməsini müdafiə etmiş və 1979-cu il İran İslam İnqilabından sonra bu prinsip dövlət sisteminin əsaslarından birinə çevrilmişdir. Burada maraqlı məqam odur ki, şiə fiqhində qeyb dövründə siyasi hakimiyyət məsələsinə tarix boyu müxtəlif yanaşmalar olmuşdur. Müasir İran modeli isə bu məsələyə daha aktiv siyasi yanaşma gətirmişdir.

Nəticə

Şiəlik və Əhli-Sünnə arasındakı fərqlər yalnız bəzi fiqhi məsələlərdən ibarət deyil. Xüsusilə İmamiyyə şiəliyində imamət, imamların məsumluğu, Qədir-Xum hadisəsinin şərhi, səhabələrə münasibət, Quranın qorunması, qeyb və Mehdi inancı kimi məsələlər iki düşüncə sistemi arasındakı əsas etiqadi fərqləri təşkil edir. Bu məsələləri müzakirə edərkən emosional yanaşmadan çox, hər iki tərəfin öz mənbələrinə və tarix boyu formalaşmış düşüncəsinə baxmaq lazımdır. Şiəliyi də yalnız siyasi hadisə kimi, yaxud yalnız bir neçə tarixi şəxsiyyətin fəaliyyəti ilə izah etmək kifayət etmir. Onun əsrlər ərzində formalaşmış geniş bir etiqadi, fiqhi və siyasi sistemi vardır. Əhli-Sünnə baxımından isə əsas məsələ Qurani-Kərimin, Peyğəmbər sünnəsinin, səhabə nəslinin və İslamın ilk nəsillərindən gələn etiqadi mirasın qorunmasıdır. Buna görə də şiəliklə Əhli-Sünnə arasındakı fikir ayrılıqlarını düzgün başa düşmək üçün yalnız siyasi tarixə deyil, həm də hər iki tərəfin etiqadının əsaslarına baxmaq lazımdır. Bu mövzuda ən sağlam yanaşma hər hansı bir qrupu ümumi şəkildə ittiham etmək deyil, konkret etiqadları, mənbələri və tarixi inkişafı ayrı-ayrılıqda araşdırmaqdır. Çünki əsrlər ərzində formalaşmış böyük bir dini ənənəni yalnız bir neçə rəvayət və ya siyasi hadisə üzərindən qiymətləndirmək həm tarixi, həm də elmi baxımdan kifayət qədər düzgün yanaşma olmaz.

Müasir Sələfilik və Vəhhabilik Hərəkatının Kökləri

Sələf-i Salehin anlayışı və məsələnin mahiyyəti

İslam düşüncəsində dini həqiqətin və düzgün metodun əsas istinad nöqtələrindən biri Sələf-i Salehin anlayışıdır. Burada söhbət sadəcə müəyyən bir tarixi dövrdən getmir. Sələf-i Salehin dedikdə İslamın ilk və ən fəzilətli nəsilləri nəzərdə tutulur. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) “İnsanların ən xeyirlisi mənim əsrimdə yaşayanlardır. Sonra onların ardınca gələnlər, sonra da onların ardınca gələnlərdir” məzmunundakı hədisi də bu nəsillərin xüsusi mövqeyini göstərir. Bu baxımdan Sələf-i Salehin üç əsas nəsildən ibarətdir:

• Səhabələr: Vəhyin nazil olmasına şahid olan, Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) yanında yetişən və dini birbaşa ondan öyrənən nəsil.
• Tabiin: Səhabələrlə görüşən, onların elm və əməl mirasını mənimsəyərək sonrakı nəsillərə ötürən nəsil.
• Təbəi-tabiin: Tabiin nəslindən elm öyrənən və İslam elmlərinin sistemləşdirilməsi, təsnif edilməsi və yazıya alınması prosesində mühüm rol oynayan nəsil.

Burada əsas məsələ budur ki, İslamın ilk dövrlərində formalaşan elm ənənəsi sonrakı əsrlərdə birdən-birə ortaya çıxmış bir sistem deyil. Əksinə, nəsildən-nəslə ötürülən, alimlərin süzgəcindən keçən və müəyyən metodologiya üzərində qurulan bir elmi mirasdır.

Əhli-Sünnənin Sələflə əlaqəsi və məzhəblər məsələsi

Əhli-Sünnə vəl-Camaatın əsasını təşkil edən məzhəblər İslam tarixində sonradan meydana çıxmış bir qopuşu deyil, əvvəlki nəsillərlə davam edən elmi və metodoloji silsiləni ifadə edir. Bu baxımdan həqiqəti yalnız birbaşa mətnə baxmaqla deyil, həmin mətnin necə başa düşüldüyünü, səhabələrin və sonrakı alimlərin onu necə tətbiq etdiyini də nəzərə alaraq anlamaq lazımdır.

Əməli baxımdan, dörd böyük fiqh məzhəbi – Hənəfi, Maliki, Şafii və Hənbəli məzhəbləri – öz imamları və alimləri vasitəsilə əvvəlki nəsillərə bağlanır. Məsələn, Hənəfi fiqh ənənəsinin İmam Əbu Hənifə vasitəsilə səhabələrdən gələn elm ənənəsi ilə ciddi əlaqəsi vardır. Xüsusilə Abdullah ibn Məsudun (r.a.) Kufədəki fiqh məktəbinə təsiri burada xüsusi qeyd edilməlidir.

Etiqadi baxımdan isə Maturidilik və Əşarilik də özlərini əvvəlki nəsillərin etiqadını qoruyan və sistemləşdirən elmi məktəblər kimi təqdim etmişlər. İmam Maturidinin elmi ənənəsi Əbu Hənifənin məktəbinə bağlanır. İmam Əşari isə özünü Əhli-Sünnənin etiqadi mövqeyini müdafiə edən alimlər sırasında görür və xüsusilə İmam Şafei kimi erkən dövr alimlərinin mövqelərindən istifadə edir. Deməli, Əhli-Sünnə məzhəblərini Sələfdən ayrı və sonradan yaranmış tamamilə yeni sistemlər kimi təqdim etmək tarixi prosesin mürəkkəbliyini nəzərə almamaq olar.

Vəhhabilik hərəkatının ortaya çıxması

Müasir vəhhabi hərəkatının əsas tarixi formalaşma mərhələsi XVIII əsrdə Nəcd bölgəsində Məhəmməd ibn Əbdülvahhabın fəaliyyəti ilə əlaqəlidir. Bu hərəkat müəyyən dini anlayışları və praktikaları kəskin şəkildə tənqid etməsi ilə seçilmişdir. Sonrakı dövrlərdə bu hərəkatın təsiri yalnız Ərəbistan yarımadası ilə məhdudlaşmamış, müxtəlif siyasi, iqtisadi və tarixi proseslərin nəticəsində daha geniş coğrafiyaya yayılmışdır. Burada bir neçə amili nəzərə almaq lazımdır.

Birincisi, “sələfilik” anlayışının istifadəsi məsələsidir. “Sələf” və “Sələf-i Salehin” ifadələri İslam tarixində çox qədim anlayışlar olsa da, müasir dövrdə müxtəlif qruplar özlərini bu adla təqdim etmişlər. Buna görə də “sələfilik” sözünün hər istifadə edildiyi yerdə eyni dini və metodoloji məzmunun nəzərdə tutulduğunu düşünmək düzgün olmaz.

İkincisi, maddi və siyasi imkanlar məsələsidir. XX əsrdə Ərəbistan yarımadasında neft gəlirlərinin artması ilə müəyyən dini qurumların və təbliğat fəaliyyətlərinin böyük maliyyə imkanları əldə etməsi bu düşüncənin dünyanın müxtəlif bölgələrinə yayılmasını asanlaşdırdı.

Üçüncüsü, tarixi-siyasi amillərdir. Osmanlı imperiyasının zəifləməsi, ərəb bölgələrində baş verən siyasi dəyişikliklər və sonrakı beynəlxalq münasibətlər bu hərəkatın inkişaf etdiyi mühiti ciddi şəkildə dəyişdirdi.

Buna görə də vəhhabilik məsələsini yalnız teoloji mübahisə kimi deyil, eyni zamanda siyasi, sosial və tarixi kontekstdə də araşdırmaq lazımdır.

İbn Teymiyyə ilə Məhəmməd ibn Əbdülvahhab arasında fərqlər

Vəhhabi düşüncəsinin özünü İbn Teymiyyənin əsərlərinə və fikirlərinə bağlaması məlum məsələdir. Lakin İbn Teymiyyənin bütün fikirlərini sonrakı vəhhabi hərəkatının mövqeləri ilə eyniləşdirmək də düzgün olmaz. Xüsusilə məzhəb təqlidi və təkfir məsələsində mühüm fərqlər mövcuddur.

Məzhəb məsələsi

İbn Teymiyyə məzhəblərin mövcudluğunu tamamilə rədd edən bir mövqedə deyildi. İctihad etmək imkanına malik olmayan insanın alimə müraciət etməsinin və müəyyən məzhəbin fiqhi görüşlərindən istifadə etməsinin öz yeri olduğunu qəbul edirdi. Sonrakı vəhhabi yanaşmasında isə məzhəblərə münasibət daha sərt formada ortaya çıxmışdır. Bəzi vəhhabi alimləri məzhəbə bağlılığı tənqid etmiş və müsəlmanların birbaşa Quran və hədislərə müraciət etməsini ön plana çıxarmışlar. Burada əsas problem “Quran və hədisə tabe olmaq” prinsipinin özündə deyil. Heç bir müsəlman Quran və Sünnədən uzaqlaşmağı müdafiə etmir. Problem ondan ibarətdir ki, Quran və hədisi kim, hansı elmi üsulla və hansı prinsiplərlə şərh edəcək? Fiqh məzhəblərinin əsas funksiyalarından biri də məhz budur.

Təkfir məsələsi

İbn Teymiyyənin əsərlərində təkfir məsələsinə münasibət kifayət qədər mürəkkəbdir və onu sadəcə “hamını təkfir edən alim” kimi təqdim etmək doğru olmaz. O, Əhli-qiblənin təkfirində ehtiyatlı olmağın vacibliyindən danışırdı. Məhəmməd ibn Əbdülvahhabın hərəkatında isə şirk, küfr və təkfir anlayışları daha mərkəzi mövqe qazandı. Onun bəzi yazılarında müəyyən dini praktikaları şirk hesab edən və bu praktikaları edən insanlara qarşı çox sərt hökmlər verən yanaşmalar görünür. Bu səbəbdən İbn Teymiyyə ilə sonrakı vəhhabi hərəkatı arasında müəyyən fikir əlaqəsi olsa da, onları tamamilə eyni şey kimi təqdim etmək elmi baxımdan düzgün deyil.

Məhəmməd ibn Əbdülvahhab və “yenidən İslam” anlayışı

Məhəmməd ibn Əbdülvahhabın düşüncəsində cəmiyyətin böyük hissəsinin tövhiddən uzaqlaşdığı və İslamın əsas mahiyyətinin yenidən bərpa edilməli olduğu fikri mühüm yer tutur. Onun bəzi mətnlərində öz dövründən əvvəlki müsəlman cəmiyyətlərinə və alimlərə qarşı çox sərt ifadələrə rast gəlinir. Bu yanaşmanın ən mübahisəli tərəflərindən biri də odur ki, müəyyən dini praktikaları şirk hesab edən anlayış nəticədə həmin praktikaları edən müsəlmanların da dini statusunun şübhə altına alınmasına gətirib çıxara bilir. Bu məsələdə çox ehtiyatlı olmaq lazımdır. Çünki İslam tarixində əsrlərlə yaşayan müsəlman cəmiyyətlərini, alimlərini və dini ənənələri bütövlükdə “şirk” və ya “küfr” çərçivəsinə salmaq ciddi nəticələr doğuran yanaşmadır. Məhz buna görə də bu düşüncənin tarixini araşdırarkən yalnız onun “tövhidə çağırış” tərəfinə deyil, təkfir anlayışına, müxaliflərə münasibətinə və fiqhi ənənə ilə əlaqəsinə də baxmaq lazımdır.

Müasir sələfi-vəhhabi yanaşmanın əsas xüsusiyyətləri

Müasir sələfi adlandırılan qrupların hamısını eyni düşüncəyə sahib hesab etmək düzgün deyil. Bununla belə, bəzi cərəyanlarda müəyyən ortaq xüsusiyyətlər müşahidə olunur.

1. Bidət, şirk və küfr anlayışlarının geniş istifadəsi

Bəzi qruplarda dini mübahisələrin əsas terminləri tez-tez “bidət”, “şirk” və “küfr” üzərindən qurulur. Bu terminlərin həqiqi dini və fiqhi mənaları olsa da, onları həddindən artıq genişləndirmək müsəlmanlar arasında qarşıdurmanı dərinləşdirə bilər.

2. “Dəvət” anlayışına yanaşma

Normal halda müsəlmanın başqa bir müsəlmana nəsihət etməsi və onu yaxşılığa çağırması İslamın təbliğ və irşad ənənəsinin bir hissəsidir. Lakin bir müsəlmanı əvvəlcə müəyyən dini məsələlərə görə İslamın xaricində görüb, daha sonra ona “İslama dəvət” etmək tamamilə başqa bir məna daşıyır. Burada əsas məsələ müsəlmanlar arasındakı ixtilafın hansı nöqtədə etiqadi ayrılıq kimi qəbul edilməsidir.

3. Təsəvvüfə münasibət

Vəhhabi və bəzi sələfi cərəyanlarının təsəvvüfə qarşı ciddi tənqidləri vardır. Onlar xüsusilə türbə ziyarəti, övliyalardan yardım istəmək, təvəssül və buna bənzər praktikaların bir qismini şirk və ya bidət hesab edirlər. Əhli-Sünnə daxilində isə bu məsələlərin hər biri tarix boyu müxtəlif alimlər tərəfindən fərqli şəkildə müzakirə edilmişdir. Buna görə bütün təsəvvüf ənənəsini yalnız müəyyən ifrat nümunələrə əsasən qiymətləndirmək də düzgün olmaz.

4. Mətnlərin zahiri mənasına üstünlük verilməsi

Bu cərəyanların bir hissəsi Quran və hədis mətnlərinin zahiri mənasına böyük əhəmiyyət verir. Xüsusilə Allahın sifətləri ilə bağlı mütəşabih mətnlərdə onların təvil edilməsinə qarşı çıxan yanaşmalar mövcuddur. Əhli-Sünnə daxilində isə həm təfviz, həm də müəyyən şərtlərlə təvil kimi metodlar inkişaf etmişdir. Maturidi və Əşari alimləri bu məsələləri geniş şəkildə müzakirə etmişlər.

5. Xarici görünüşə xüsusi əhəmiyyət verilməsi

Saqqalın forması, geyim, şalvarın topuqdan yuxarı olması və digər zahiri məsələlər bəzi sələfi qruplarında çox ciddi şəkildə vurğulanır. Əlbəttə, İslamda zahiri əməllərin də öz yeri vardır. Ancaq dini həyatın bütövlüyünü yalnız bu məsələlər üzərində qurmaq, iman, əxlaq, fiqh, ibadət və mənəviyyat kimi digər sahələri arxa plana keçirmək təhlükəli yanaşmadır.

6. Hənbəli məzhəbi ilə eyniləşdirmə problemi

Müasir dövrdə bəzi vəhhabi və sələfi qrupların özlərini “Hənbəli” kimi təqdim etməsi də müzakirə olunan məsələlərdəndir. Burada mühüm fərqi qorumaq lazımdır: Hənbəli məzhəbi Əhli-Sünnənin dörd böyük fiqh məzhəbindən biridir və bütün Hənbəliləri vəhhabi hesab etmək düzgün deyil. Vəhhabilik isə XVIII əsrdə müəyyən tarixi şəraitdə meydana çıxmış ayrıca dini-siyasi hərəkatdır. Bu iki anlayışın tamamilə eyniləşdirilməsi həm Hənbəli məzhəbinin tarixini, həm də vəhhabi hərəkatının özünəməxsusluğunu düzgün göstərmir.

Müasir dövrdə sələfilik və vəhhabilik: sosial nəticələr

Bu mövzunun yalnız nəzəri tərəfi yoxdur. Dini fikirlərin cəmiyyətə təsiri də mühüm məsələdir. Əgər bir dini yanaşma müsəlmanların böyük hissəsini davamlı şəkildə “bidətçi”, “müşrik” və ya “kafir” kimi təqdim edirsə, bunun sosial münasibətlərə təsir göstərməsi təbiidir. Xüsusilə Avropada və digər qeyri-müsəlman ölkələrdə dini yeni öyrənməyə başlayan bəzi gənclərin son dərəcə sərt və qütbləşdirici dini təbliğatla qarşılaşması ailə və sosial münasibətlərdə problemlərə səbəb ola bilər. Nikah məsələsində də burada çox ciddi fiqhi nüanslar var. Bir insanın digərini təkfir etməsi avtomatik olaraq nikahın pozulması demək deyil. Belə məsələlərdə hökm vermək üçün şəxsin konkret etiqadı, dediyi sözün mənası, niyyəti və fiqhi vəziyyəti araşdırılmalıdır. Buna görə belə həssas məsələlərdə fərdi şəxslərin özbaşına hökm verməsi ciddi yanlışlıqlara gətirib çıxara bilər.

Radikallaşma və təhlükəsizlik məsələsi

Müasir dövrdə dini radikallaşma məsələsi də bu mövzunun mühüm hissəsidir. İŞİD və Əl-Qaidə kimi terror təşkilatlarının öz ideoloji əsaslandırmalarında müəyyən sələfi-cihadi mətnlərdən və anlayışlardan istifadə etdikləri məlumdur. Lakin burada mühüm bir fərq qoymaq lazımdır: bütün sələfiləri və ya bütün vəhhabiləri avtomatik şəkildə terror təşkilatları ilə eyniləşdirmək düzgün deyil. Sələfilik daxilində müxtəlif istiqamətlər mövcuddur və onların hamısı siyasi zorakılığı müdafiə etmir. Bununla belə, təkfirçi düşüncənin radikallaşma prosesində necə istifadə oluna bilməsi ayrıca araşdırılmalı məsələdir. Çünki “biz və onlar” düşüncəsinin dini müstəvidə həddindən artıq sərtləşməsi müəyyən hallarda daha təhlükəli ideoloji mərhələlərə keçid üçün zəmin yarada bilər. Bu səbəbdən radikallaşma ilə mübarizəni yalnız hüquq-mühafizə tədbirlərinə bağlamaq kifayət deyil. Dini savad, sağlam fiqhi metodologiya və düzgün etiqad təhsili də burada mühüm rol oynayır.

Nəticə: Məsələnin həlli elmi və metodoloji dərinlikdədir

Müasir sələfi və vəhhabi düşüncəsi ilə mübarizənin ən sağlam yolu yalnız onları tənqid etmək deyil, müsəlmanlara Əhli-Sünnə elmi ənənəsinin necə işlədiyini göstərməkdir. Çünki bu gün bir gəncə, məsələn, Buxaridəki bir hədis göstərilərək “bax, Peyğəmbər belə edib, deməli məsələ bitdi” demək çox asandır. Amma fiqh bundan daha mürəkkəb bir elmdir. Məsələn, Abdullah ibn Ömər (r.a.) bir hədisi rəvayət etdiyi halda həmin hədisin zahiri formasına hər vəziyyətdə eyni şəkildə əməl etməyibsə, bunun səbəbini araşdırmaq lazımdır. Burada hədisin hansı şəraitdə deyilməsi, başqa rəvayətlərlə əlaqəsi, nəsx məsələsi, səhabənin həmin hədisi necə başa düşməsi və digər fiqhi prinsiplər nəzərə alınır. Məhz burada hədis ilə fiqh arasındakı fərq ortaya çıxır. Hədis bizə ilkin məlumatı, yəni mətni və rəvayəti verir. Fiqh isə həmin məlumatların bütünlükdə qiymətləndirilməsi, digər dəlillərlə əlaqələndirilməsi və əməli hökmə çevrilməsi prosesidir. Ona görə də “mən yalnız Quran və hədisə tabe oluram” ifadəsi zahirən çox gözəl səslənsə də, əslində əsas sual bundan sonra başlayır: Quran və hədisi hansı üsulla başa düşəcəyik? Məhz fiqh üsulu, hədis elmi, ərəb dili, nəsx-mənsux, ümum-xüsus, mütləq-müqəyyəd, səhabələrin anlayışı və əsrlər boyu formalaşmış elmi ənənə bu sualın cavabını müəyyənləşdirir. Bu baxımdan, dini radikallaşma və ifrat təkfirçiliklə mübarizənin əsas yolu yalnız inzibati və hüquqi tədbirlər deyil. Bununla yanaşı, gənclərə İslam elmlərinin dərinliyini, məzhəblərin niyə yarandığını, alimlərin hansı metodlarla hökm çıxardığını və Əhli-Sünnə ənənəsinin əsrlər boyu necə formalaşdığını düzgün şəkildə öyrətmək lazımdır. Çünki səthi şüarlar qarşısında ən güclü müdafiə daha güclü şüar deyil, daha dərin elmdir. Əhli-Sünnənin fiqh və etiqad məktəblərinin əsas xüsusiyyəti də məhz budur: dini bir neçə şüara sıxışdırmaq əvəzinə, onu nəsildən-nəslə ötürülmüş elmi metodologiya daxilində anlamaq. Bu səbəbdən bizim üçün əsas məsələ “kim özünü sələfi adlandırır, kim vəhhabi adlandırır?” sualından daha çox, hansı metodun İslamın ilk nəsillərindən gələn elmi ənənə ilə nə dərəcədə uyğun olduğu sualıdır. Dini məsələlərdə sağlam mövqe emosional etiketlərdən deyil, elm, metodologiya, tarix və insafdan çıxış etməyi tələb edir.

Əhli-Sünnə Ənənəsi və Sələfilik/Vəhhabilik Məsələsi

Tarixi dərinlik və İslam anlayışının əsasları

İslamın yayılmasından etibarən əsrlər boyu Əhli-Sünnə ənənəsi əsas dini xətt kimi formalaşmışdır. Bu ənənə etiqadda əsasən Əşəri və ya Maturidi, fiqhdə isə Hənəfi, Şafii Maliki və Hənbəli məzhəbləri ilə təmsil olunmuşdur. Bununla yanaşı, cəmiyyətin böyük bir hissəsi təsəvvüf mədəniyyəti ilə də yaxın münasibətdə olmuşdur. Beləliklə, İslam tarixi və mədəni kimliyinin əsas sütunlarını Əhli-Sünnə etiqadı, məzhəb ənənəsi və təsəvvüf mədəniyyəti təşkil etmişdir. Lakin müasir dövrdə bu tarixi ənənənin yanında fərqli dini istiqamətlər də meydana çıxmışdır. Bunlardan biri modernist və islahatçı İslam yanaşmaları, digəri isə xüsusilə son dövrlərdə daha çox yayılan Sələfilik iddiasıdır. Burada diqqət edilməli məqam budur ki, bugünkü mənada Sələfilik adı ilə tanınan bəzi dini cərəyanların bu coğrafiyadakı tarixi mövcudluğu çox qədim dövrlərə gedib çıxmır. Bu düşüncə daha çox İslam dünyasının başqa bölgələrində meydana gəlmiş tarixi proseslərdən təsirlənərək sonrakı dövrlərdə yerli müsəlman cəmiyyətinə daxil olmuşdur.

“Sələf əqidəsi” ilə “Vəhhabilik” anlayışının qarışdırılması

Bu mövzuda ən çox diqqət çəkən məsələlərdən biri terminlərin bir-birinə qarışdırılmasıdır. Tarixi baxımdan müasir Vəhhabilik hərəkatının əsas başlanğıcı XVIII əsrdə Məhəmməd ibn Əbdül-Vəhhabın Səud ailəsi ilə qurduğu ittifaqla əlaqəlidir. Bu hərəkatın meydana gəldiyi mühitdə həm dini, həm də siyasi baxımdan ciddi qarşıdurmalar baş vermişdir. “Vəhhabilik” ifadəsi konkret olaraq XVIII əsrdə yaşamış Məhəmməd ibn Əbdül-Vəhhabla əlaqəlidir. “Sələfilik” ifadəsi isə daha geniş və tarixi baxımdan daha qədim olan “Sələf-i salihin” anlayışına istinad edir. Məhz buna görə terminoloji baxımdan belə bir fərq yaranır: “Vəhhabilik” dedikdə müəyyən tarixi şəxsə və müəyyən dövrə bağlı konkret hərəkat nəzərdə tutulur, “Sələfilik” deyildikdə isə insanlarda təbii olaraq səhabə, tabiin və onlardan sonrakı ilk nəsillərə bağlılıq təsəvvürü yaranır. Burada isə mühüm bir elmi məsələ ortaya çıxır. İlk nəsillərin əqidəsinə bağlı olmaq iddiası ilə sonrakı dövrdə meydana gəlmiş müəyyən bir dini cərəyanı avtomatik şəkildə “Sələfin əqidəsi” ilə eyniləşdirmək eyni şey deyil. Tarixə baxdıqda Hicri VIII əsrə, xüsusilə İbn Teymiyyə dövrünə qədər “Sələfilik” adı ilə ayrıca, sistemləşmiş və müstəqil məzhəb quruluşunun mövcud olduğunu demək çətindir. Əvvəlki əsrlərdə müxtəlif alimlər müəyyən etiqadi məsələlərdə Sələfin mövqeyini müdafiə etdiklərini bildirirdilər. Lakin bu, bugünkü mənada vahid və sistemli “Sələfilik məzhəbi” demək deyildi. Ona görə də Sələf-i salihin anlayışı ilə müasir Sələfilik hərəkatını birbaşa eyniləşdirmək elmi baxımdan ayrıca əsaslandırılmalı məsələdir.

Əməldə mənsubluğun əqidəni avtomatik müəyyən etməməsi

İslam tarixində bir insanın hansı fiqh məzhəbinə mənsub olması və ya hansı elmi sahədə məşhur olması onun bütün etiqadi görüşlərinin avtomatik olaraq Əhli-Sünnə əqidəsinə uyğun olduğunu göstərmir. Məsələn, bir insan Hənəfi və ya Şafii fiqh məktəbinə bağlı ola bilər, amma bəzi etiqadi məsələlərdə Əhli-Sünnənin ümumi prinsiplərindən fərqli düşünə bilər. Eyni şeyi hədis və təsəvvüf üçün də demək mümkündür. Bir şəxsin mühəddis olması və ya təsəvvüf sahəsində tanınması onun bütün etiqadi görüşlərinin mütləq şəkildə doğru olduğu mənasına gəlmir. Tarixdə buna nümunə kimi İbn Xuzeymə, İbn Məndə, Osman ibn Səid əd-Darimi və Lələkai kimi alimlərin bəzi etiqadi məsələlərdə Əhli-Sünnənin sonrakı sistemləşmiş mövqeyindən fərqli yanaşmalarını göstərmək olar. Eyni zamanda Hərəvi kimi təsəvvüf sahəsində tanınmış şəxslərin əsərlərində də müəyyən təşbehə yaxın ifadələrə rast gəlmək mümkündür. Digər tərəfdən, Məhəmməd ibn Kərram tərəfindən formalaşdırılan Kərramiyyə məktəbi də bu məsələyə nümunədir. Bu məktəbin nümayəndələri fiqhdə müəyyən məzhəblərlə və təsəvvüf mühiti ilə əlaqəli olsalar da, etiqadi məsələlərdə təcsim və təşbehə yaxın mövqelərinə görə Əhli-Sünnə alimləri tərəfindən tənqid edilmişlər. Bütün bunlardan çıxan əsas nəticə budur:

İnsanın əməldəki məzhəbi və ya məşğul olduğu elm sahəsi onun etiqadını avtomatik olaraq müəyyən etmir. Əsas məsələ əvvəlcə etiqadi prinsiplərin düzgün olmasıdır.

Tənzih və təşbih məsələsində Quran və sünnə mətnlərinin anlaşılması

Əhli-Sünnə etiqadının ən mühüm əsaslarından biri Allah-Təalanı məxluqata bənzətməkdən uzaq tutmaq, yəni tənzih prinsipidir. Allah-Təala zatında, sifətlərində, feillərində və adlarında yaradılmışlara bənzəmir. Quranda bu prinsip çox açıq şəkildə ifadə olunmuşdur:

“Onun heç bir bənzəri yoxdur.”

Şura surəsindəki bu məna və İxlas surəsindəki tövhid bəyanı Allah haqqında təsəvvürün əsas çərçivəsini müəyyən edir. İxlas surəsindəki “Əhəd” ifadəsi sadəcə say baxımından “bir” demək deyil. Burada Allahın bənzərsiz, misilsiz və heç bir şəriki və tayı olmayan yeganə varlıq olması ifadə edilir.

Möhkəm və mütəşabih ayələr

Quranda məna baxımından açıq olan və dinin əsas prinsiplərini müəyyən edən möhkəm ayələr vardır. Bununla yanaşı, insanın ilk baxışda cismani və maddi məna verə biləcəyi bəzi mütəşabih ifadələr də mövcuddur. Məsələn, Quranda:

“Allahın əli onların əllərinin üzərindədir.” buyurulur. Buradakı “əl” ifadəsini insanın əli kimi başa düşmək doğru deyil. Çünki Allah-Təalanın məxluqata məxsus orqan və cismani xüsusiyyətlərdən uzaq olması Əhli-Sünnənin əsas prinsipidir. Burada iki təhlükəli yanaşma ortaya çıxa bilər. Birincisi, Allahın sifətlərini məxluqatın sifətlərinə bənzətməkdir. Buna təşbih deyilir. İkincisi isə Allah-Təalanı cisim və maddi varlıq kimi təsəvvür etməkdir ki, buna təcsim deyilir. Deməli, mütəşabih mətnlərə münasibətdə əsas məqsəd hər şeydən əvvəl tənzih prinsipini qorumaqdır.

Mütəşabih mətnlər qarşısında Sələf və sonrakı alimlərin yanaşması

Əhli-Sünnə alimləri tarix boyunca mütəşabih mətnlərlə bağlı tamamilə eyni üsulu tətbiq etməmişlər. Lakin müxtəlif metodların arxasında dayanan əsas məqsəd eyni olmuşdur: Allahı məxluqata bənzətməmək.

Sələfin yanaşması

Səhabə, tabiin və onlardan sonrakı ilk nəsillər mütəşabih ifadələr qarşısında geniş təvilə çox vaxt müraciət etməmişlər. Onlar bu ifadələri qəbul edir, lakin Allahın sifətlərini məxluqatın sifətlərinə bənzətməkdən qəti şəkildə uzaq dayanırdılar. Yəni onların mövqeyi belə ümumiləşdirilə bilər: Mətni qəbul etmək, lakin onun Allah haqqında cismani və məxluqa xas bir məna ifadə etdiyini düşünməmək.

Sonrakı alimlərin yanaşması

Sonrakı əsrlərdə isə vəziyyət müəyyən mənada dəyişmişdir. Müxtəlif fəlsəfi və etiqadi cərəyanların meydana çıxması, həmçinin bəzi insanların mütəşabih ifadələri zahiri və cismani mənada başa düşməsi səbəbindən alimlər tənzihi qorumaq üçün təvil metodundan istifadə etmişlər. Məsələn, “yəd” ifadəsinin müəyyən kontekstlərdə “qüdrət” kimi izah edilməsi bu yanaşmaya nümunə göstərilə bilər. Burada mühüm məqam budur ki, Sələfin təvil etməməsi ilə sonrakı alimlərin təvil etməsi arasında məqsəd fərqi yaratmaq doğru deyil. Hər iki yanaşmanın əsas məqsədi Allahı məxluqata bənzətməməkdir. Problem, mütəşabih ifadəni insan orqanı və ya cismani xüsusiyyət kimi təsəvvür etməyə başladıqda meydana çıxır.

Təkfir, məzhəbə qarşı çıxmaq və Xəvaric düşüncəsinin təsiri

Müasir dövrdə bəzi radikal Sələfi-Vəhhabi qrupları ilə bağlı ən çox müzakirə edilən məsələlərdən biri də təkfir anlayışıdır. Əhli-Sünnə prinsiplərinə görə böyük günah işləyən və ya əməldə ciddi qüsura yol verən müsəlman, etdiyi günahı halal hesab etmədiyi müddətcə sırf həmin günaha görə İslamdan çıxmış sayılmır. Bu prinsip tarix boyunca Əhli-Sünnə ilə Xəvaric arasında əsas fərqlərdən biri olmuşdur. Vəhhabilik tarixində isə bəzi alimlərin əvvəlki müsəlman cəmiyyətlərinin etiqadını və əməllərini çox sərt şəkildə qiymətləndirməsi ciddi mübahisələrə səbəb olmuşdur. Xüsusilə qəbir ziyarəti, ölülərə salam vermək, təvəssül etmək və ölüyə savab bağışlamaq kimi məsələlərdə bütün bu əməlləri şirk və küfr çərçivəsinə daxil edən yanaşmalar Əhli-Sünnə alimlərinin mühüm bir hissəsi tərəfindən qəbul edilməmişdir.

Məzhəb məsələsi

Digər mühüm məsələ fiqh məzhəblərinə münasibətdir. Əhli-Sünnə tarixində Hənəfi, Maliki, Şafii və Hənbəli məzhəbləri əsrlər boyu İslam hüququnun əsas məktəbləri kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bu məzhəblərin alimləri Qurana və sünnəyə əsaslanaraq hüquqi hökmləri sistemləşdirmişlər. Buna görə də sıravi müsəlmanın bütün hökmləri birbaşa mənbələrdən özü çıxarması real və praktik yanaşma deyil. İctimai və elmi həyatın müxtəlif sahələrində ixtisaslaşma olduğu kimi, fiqhdə də ixtisaslaşma mövcuddur. Bu baxımdan məzhəbə tabe olmaqla kor-koranə dini fanatizmi bir-birindən ayırmaq lazımdır.

İbn Teymiyyə məsələsi

Müasir Sələfi çevrələrində İbn Teymiyyənin fikirlərinə xüsusi əhəmiyyət verilir. Lakin onun bütün görüşlərinin müasir Sələfi-Vəhhabi yanaşması ilə eyniləşdirilməsi də düzgün deyil. Məsələn, İbn Teymiyyənin sıravi insanın müəyyən bir fiqh məzhəbinə tabe olmasını qəbul edən fikirləri mövcuddur. Həmçinin onun təsəvvüf və təriqət məsələləri ilə bağlı mövqeyi də müasir radikal yanaşmalarda təqdim edildiyindən daha mürəkkəbdir. Buna görə bir alimin müəyyən fikirlərini götürüb onun bütün düşüncə sistemini həmin fikrə endirmək elmi baxımdan düzgün metod deyil.

Təkfir zənciri və xəvaric məntiqi

Ən təhlükəli mərhələlərdən biri təkfirin zəncirvari hala gəlməsidir. Yəni bir şəxs müəyyən əmələ görə kafir elan edilir. Sonra həmin şəxsi kafir hesab etməyən başqa bir insan da kafir sayılır. Daha sonra ikinci şəxsin hökmünü qəbul etməyən üçüncü şəxs də eyni şəkildə ittiham edilir. Beləliklə, təkfir dairəsi getdikcə genişlənir və sonda cəmiyyətin böyük hissəsini əhatə edə bilir. Bu məntiq İslam tarixində Xəvaric düşüncəsinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri olmuşdur. Müasir dövrdə də siyasi və ictimai məsələlərdə “səs vermək şirkdir”, “seçkidə iştirak edən kafirdir”, “ona səs verən kafirdir”, “bunları kafir saymayan da kafirdir” kimi ardıcıl hökm mexanizmlərinin ortaya çıxması eyni təfəkkür modelini xatırladır. Burada məsələ konkret bir siyasi hadisənin özü deyil. Əsas problem dini hökmlərin bu şəkildə zəncirvari təkfir mexanizminə çevrilməsidir.

Elm iyerarxiyası, təqlidin zərurəti və şüarçılıq problemi

İslam elmləri çox geniş və dərin bir sahədir. Bir insanın yalnız Qurandan və hədislərdən istifadə etməklə bütün fiqhi hökmləri müstəqil şəkildə müəyyən etməsi üçün uzun illər ciddi elmi hazırlıq keçməsi lazımdır. Hətta böyük alimlər belə özlərini müəyyən mənada əvvəlki alimlərin elmi irsinə bağlı hesab etmişlər. Hənəfi fiqhinin böyük alimlərindən İbn Abidin də özünü “məhz müqəllid” kimi təqdim etmişdir. Burada təqlid anlayışını düzgün başa düşmək lazımdır. Təqlid hər hansı şəxsin sözünü düşünmədən və səbəbini bilmədən qəbul etmək demək deyil. Fiqh sahəsində mütəxəssis olmayan insanın etibar etdiyi elm adamlarının və formalaşmış fiqh məktəblərinin metoduna əsaslanması nəzərdə tutulur. Çünki hər kəsin müstəqil şəkildə bütün Quran və hədis mətnlərindən hökm çıxarması nə praktik, nə də elmi baxımdan mümkündür. Müasir dövrdə isə bəzi radikal dini cərəyanların xüsusilə gənclər arasında yayılmasında sadə və sərt şüarların müəyyən rolu görünür. “Hamı səhv edir, biz doğrunu bilirik”, “məzhəb şirkdir”, “səs vermək küfrdür” kimi qısa və kəskin ifadələr mürəkkəb dini məsələləri çox sadə göstərir. Halbuki əsrlər boyu formalaşmış İslam elmləri bu məsələlərin bundan daha mürəkkəb olduğunu göstərir. İslam elmlərində əsas məqsəd insanlara sadəcə şüar vermək deyil, onları düzgün düşünmə metoduna, elmi ənənəyə və sağlam etiqada yönəltmək olmalıdır.

Nəticə

Bu mövzuda ən mühüm məsələ müxtəlif dini qrupları sadəcə adlarına görə qiymətləndirmək deyil, onların etiqadi prinsiplərinə, dini mətnləri anlama metoduna və müsəlman cəmiyyətinə münasibətinə baxmaqdır. Əhli-Sünnə ənənəsinin əsas xüsusiyyətlərindən biri Allah-Təalanı məxluqata bənzətməmək, yəni tənzih prinsipini qorumaqdır. Digər tərəfdən, əməldəki məzhəb, hədis və ya təsəvvüf kimi mənsubiyyətlərin insanın etiqadını avtomatik olaraq müəyyən etmədiyi də nəzərə alınmalıdır. Mütəşabih ayələrə münasibətdə Sələfin təfviz və təvilə müraciət etməyən yanaşması ilə sonrakı alimlərin müəyyən hallarda təvilə getməsi arasında əsas məqsəd baxımından ziddiyyət yaratmaq doğru deyil. Hər iki yanaşmada Allahın məxluqata bənzədilməməsi əsas prinsipdir. Eyni zamanda dini məsələlərdə həddindən artıq asan şəkildə insanları şirk və küfrdə ittiham etmək, məzhəbləri bütövlükdə rədd etmək və mürəkkəb dini məsələləri bir neçə sərt şüara endirmək ciddi problemlər doğura bilər. Bizim üçün Əhli-Sünnə ənənəsinin əsas gücü məhz buradadır: etiqadda tənzih, elmdə sistemlilik, fiqhdə məzhəb ənənəsi, dini məsələlərdə ölçü və müsəlmanlara münasibətdə genişlik. Bu baxımdan dini məsələlərə yalnız şüarlar üzərindən deyil, İslamın əsrlərlə formalaşmış elmi ənənəsini, alimlərin metodlarını və etiqadi prinsipləri birlikdə nəzərə alaraq yanaşmaq daha sağlamdır.

Sünnənin və Hədislərin Qorunması: Rəvayət və Səhihlik Prosesi

Hədislərin dindəki yeri və yaranan şübhələrin mahiyyəti

Hədisi-şəriflər Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) ilə müsəlmanlar arasında əlaqə yaradan və Onun sünnəsini sonrakı nəsillərə çatdıran ən mühüm vasitələrdən biridir. Buna görə də hədislər dini həyatın əsas dayaqlarından hesab olunur. Bu gün hədislərin din baxımından mənbə dəyəri, bizə necə çatması və nə dərəcədə etibarlı olması ilə bağlı müxtəlif müzakirələr aparılır. Əslində isə bu məsələyə düzgün yanaşmaq üçün əvvəlcə hədislərin necə qorunduğunu və hansı mərhələlərdən keçərək günümüzə gəlib çatdığını bilmək lazımdır. Çünki Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) sözlərini, əməllərini və təsdiqlərini öyrənmək üçün hədislər əsas mənbələrdən biridir. Bu səbəbdən hədislərə qarşı əsassız şübhələrin yayılması nəticədə insanın Qurani-Kərimə və ümumilikdə dini məlumatlara olan etimadına da təsir edə bilər. İnsan hər hansı bir məlumatı qəbul edərkən həmin məlumatın mənbəyinə və onun necə qorunduğuna güvənmək istəyir. Dini məsələlərdə də eyni prinsip keçərlidir.

Hədislərin nəql edilməsi, yazılması və yazı qadağasının səbəbi

Hədislərin qorunması məsələsini araşdırarkən iki məsələni bir-birindən ayırmaq lazımdır: hədislərin şifahi şəkildə nəql edilməsi və onların yazıya alınaraq kitablaşdırılması. Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) səhabələrə söylədiyi sözlər onların yaddaşında qorunur, əzbərlənir və bəzi səhabələr tərəfindən yazıya da keçirilirdi. Yəni hədislərin şifahi şəkildə nəql edilməsi və yayılması ümumi olaraq qadağan edilməmişdi. İlk dövrlərdə hədislərin yazılması ilə bağlı müəyyən məhdudiyyətin olmasının isə bir sıra səbəbləri var idi. Əsas səbəbləri belə qeyd etmək olar:

Birincisi, yazı bilən insanların azlığı idi. Həmin dövrdə ərəb cəmiyyətində oxuyub-yazmağı bacaran insanların sayı çox deyildi.

İkincisi, yazı materiallarının məhdud olması idi. O dövrdə kağız bugünkü kimi geniş yayılmamışdı. Dəri parçaları, ağac lövhələri, xurma budaqları və sümüklər kimi müxtəlif materiallardan istifadə edilirdi.

Üçüncüsü isə Qurani-Kərim ayələri ilə hədislərin qarışdırılması ehtimalı idi. Çünki vəhy hələ davam edirdi və Quran ayələri nazil olmaqda idi. Bu səbəbdən Quran mətninin başqa sözlərlə qarışdırılması ehtimalının qarşısını almaq mühüm idi.

Sonrakı mərhələdə bu təhlükə aradan qalxdıqca və yazı imkanları genişləndikcə hədislərin yazılmasına münasibət də dəyişdi. Məsələn, Abdullah ibn Amr ibn əl-As (r.a.) Hz. Peyğəmbərdən (s.ə.s.) eşitdiklərini yazıb-yaza bilməyəcəyini soruşmuş, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) də ona yazmağa icazə vermişdir. Abdullah ibn Amrın yazdığı və əs-Səhifətüs-Sadiqə adı ilə tanınan qeydlər hədislərin erkən dövrdə yazıya alınmasının mühüm nümunələrindən biridir. Eyni şəkildə Əbu Hureyrənin (r.a.) tələbəsi Həmmam ibn Münəbbih vasitəsilə bizə gəlib çatan Səhifətü Həmmam ibn Münəbbih də erkən hədis yazılı ənənəsinin mühüm nümunələrindəndir.

Beləliklə, hədislərin əvvəlcə yalnız şifahi şəkildə qorunduğunu və sonradan yazıya alındığını düşünmək düzgün deyil. Şifahi rəvayət əsas üsullardan biri olsa da, erkən dövrdən etibarən hədislərin yazılı şəkildə də qorunduğunu göstərən nümunələr mövcuddur.

Şifahi rəvayət, tədvin və təsnif mərhələləri

Səhabə dövründə hədislərin şifahi şəkildə nəql edilməsinin geniş yayılmasının əsas səbəblərindən biri ərəb cəmiyyətində güclü hafizə ənənəsinin olması idi. Ərəblər əzbərləməyə böyük əhəmiyyət verir və məlumatları yadda saxlamaq qabiliyyətləri ilə seçilirdilər. Lakin zaman keçdikcə İslam coğrafiyası genişləndi, səhabələr vəfat etməyə başladı və sonrakı nəsillər meydana gəldi. Bununla yanaşı, İslami elmlərin sistemləşdirilməsinə də ehtiyac yarandı. Xüsusilə Ömər ibn Əbdüləzizin (r.h) xilafəti dövründə hədislərin toplanması və qorunması istiqamətində daha sistemli işlər görülməyə başladı. Bu məqsədlə alimlərdən hədisləri toplamaq və bir yerə gətirmək tələb edildi. İbn Şihab əz-Zühri kimi alimlər bu prosesdə mühüm rol oynadılar. Hədislərin müxtəlif bölgələrdə yayılmış rəvayətlərinin toplanaraq bir araya gətirilməsinə tədvin deyilir. Daha sonrakı mərhələdə toplanmış bu materialların müəyyən prinsiplər əsasında mövzu və metodlara görə kitablar şəklində sistemləşdirilməsinə isə təsnif deyilir. Beləliklə, hədislərin qorunması birdən-birə kitabların ortaya çıxması ilə başlamamışdır. Bu proses şifahi rəvayət, yazılı qeydlər, tədvin və nəhayət, təsnif mərhələlərindən keçərək inkişaf etmişdir.

“700 min və ya 1 milyon hədis” məsələsi

Hədis alimlərinin əsərlərində bəzən 100 min, 700 min, hətta 1 milyon kimi çox böyük hədis rəqəmlərinə rast gəlirik. İlk baxışda bu rəqəmlər insanı təəccübləndirə bilər. Lakin burada “hədis” anlayışının necə istifadə edildiyini başa düşmək lazımdır. Hədis əsasən sənəd və mətn olmaqla iki hissədən ibarətdir. Sənəd həmin hədisi kimlərin kimdən nəql etdiyini göstərən ravilər zənciridir. Məsələn, eyni mətn 20 müxtəlif səhabə və ya ravi zənciri ilə nəql olunubsa, hədis alimləri bunları müxtəlif rəvayətlər kimi qeyd edə bilərlər. Eyni şəkildə sənəddə bir ravi dəyişdikdə və ya mətnin ifadəsində müəyyən fərq olduqda da həmin rəvayət ayrıca hesab oluna bilər. Bundan əlavə, klassik hədis alimlərinin istifadə etdiyi “hədis” anlayışı yalnız Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) söz, əməl və təsdiqlərini əhatə etmirdi. Səhabələrin sözləri və əməlləri (məvquf), həmçinin tabiinlərin sözləri (məqtu) də bəzi hallarda bu geniş rəvayət dairəsinə daxil edilirdi. Ona görə də yüz minlərlə rəqəm deyildikdə bunu yüz minlərlə tamamilə fərqli Peyğəmbər sözü kimi başa düşmək düzgün olmaz. Burada müxtəlif sənədlər, təkrar rəvayətlər, mətn fərqləri və rəvayət növləri birlikdə hesablanır.

Çoxlu hədis rəvayət edən səhabələr və Əbu Hureyrə (r.a.)

Hədis elmində min və daha çox rəvayət nəql edən səhabələrə Muksirun deyilir. Bu səhabələr arasında Əbu Hureyrə (r.a.), Abdullah ibn Ömər, Ənəs ibn Malik, Hz. Aişə, Abdullah ibn Abbas, Abdullah ibn Amr ibn əl-As və Əbu Səid əl-Hudri (r.anhum) xüsusi yer tutur.

Bəzən belə bir sual ortaya çıxır: Nə üçün Hz. Əbu Bəkr, Hz. Ömər və Hz. Osman kimi böyük səhabələrin rəvayət etdiyi hədislərin sayı Əbu Hureyrə və bəzi digər səhabələrlə müqayisədə daha azdır? Bunun bir neçə səbəbi var. Onların bir qismi Hz. Peyğəmbərdən (s.ə.s.) sonra uzun müddət yaşamamış, bir qismi isə xilafət və dövlət idarəçiliyi kimi böyük məsuliyyətlər daşıyırdı. Buna qarşılıq Əbu Hureyrə (r.a.) daha uzun ömür sürmüş və həyatının böyük hissəsini hədis və elm öyrətməyə həsr etmişdir. Əbu Hureyrənin (r.a.) Hz. Peyğəmbərlə (s.ə.s.) təxminən üç il birlikdə olmasına baxmayaraq çoxlu hədis rəvayət etməsi də buna görə diqqət çəkir. O, eşitdiyi hədisləri yadda saxlamağa xüsusi əhəmiyyət verirdi və sonrakı illərdə çoxsaylı tələbələrə hədis öyrədirdi. Digər mühüm məqam isə budur ki, Əbu Hureyrənin (r.a.) nəql etdiyi bütün rəvayətlər yalnız onun özündən gələn rəvayətlər deyildi. Əksinə, həmin rəvayətlərin böyük hissəsi digər səhabələr tərəfindən də nəql edilmişdir. Yəni rəvayətlərin çox olması onların hamısının yalnız bir şəxsin şahidliyinə əsaslandığı mənasına gəlmir.

Hədislərin təsnifatı: mütəvatir, əhəd və hədisi-qudsi

Hədislər müxtəlif meyarlara əsasən təsnif edilir. Bu meyarlardan biri də ravilərin sayıdır.

Mütəvatir xəbər dedikdə yalan üzərində birləşmələri ağlabatan şəkildə mümkün olmayan çoxsaylı insanların nəql etdiyi xəbər nəzərdə tutulur. Burada əsas məsələ sadəcə rəqəm deyil, rəvayətin etibarlılığını təmin edən çoxsaylı və müstəqil nəql yollarının olmasıdır. Mütəvatir rəvayətlər də öz daxilində müxtəlif növlərə ayrılır. Əgər eyni məna və ifadə müxtəlif ravilər tərəfindən eyni formada nəql edilirsə, buna ləfzi mütəvatir deyilir. Məsələn, Hz. Peyğəmbərə (s.ə.s.) yalan isnad etməyi ciddi şəkildə qadağan edən məşhur hədis bu baxımdan ən çox tanınan nümunələrdəndir. Bəzən isə müxtəlif rəvayətlər sözbəsöz eyni olmur, lakin onların hamısında eyni əsas məna və məzmun təkrar olunur. Bu halda mənəvi mütəvatir anlayışından istifadə edilir. Bundan başqa, əhəd və ya xəbər-i vahid rəvayətlər də vardır. Bunlar mütəvatir səviyyəsinə çatmayan rəvayətlərdir. Əhəd rəvayətlərin də öz daxilində müxtəlif növləri və dərəcələri vardır. Buna görə “əhəd” sözünü avtomatik olaraq “zəif” mənasında başa düşmək doğru deyil. Əhəd bir rəvayətin say baxımından təsnifatıdır, səhihlik dərəcəsi isə ayrıca araşdırılır.

Hədisi-qudsi nədir?

Hədisi-qudsi Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) Allah-Təaladan xəbər verərək nəql etdiyi rəvayətlərə deyilir. Bu rəvayətlərdə məna Allah-Təalaya aid edilir və Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) bunu “Allah-Təala belə buyurdu…” şəklində nəql edir. Lakin hədisi-qudsini Qurani-Kərimlə eyniləşdirmək olmaz. Quran həm məna, həm də ləfz baxımından Allahın kəlamıdır və ibadət olaraq oxunur. Hədisi-qudsi isə Quranın bir hissəsi deyil və Quranın özünəməxsus hökmlərinə malik deyil.

Cərh və tədil elmi və hədislərə münasibətdə orta yol

Hədislərin qorunmasında ən mühüm məsələlərdən biri də ravilərin araşdırılmasıdır. Bu məqsədlə İslam alimləri cərh və tədil adlanan xüsusi bir elm sahəsi formalaşdırmışlar. Bu elmdə ravilərin kim olduğu, kimlərdən elm aldığı, kimlərə hədis nəql etdiyi, yaddaşının gücü, dürüstlüyü, əxlaqı və rəvayətində nə dərəcədə dəqiq olduğu araşdırılırdı. Alimlər bir ravinin vəziyyətini öyrənmək üçün bəzən uzun səfərlərə çıxırdılar. Hətta bir hədisi əldə etmək və ya ravinin etibarlılığını yoxlamaq üçün aylarla yol gedən alimlər olmuşdur. Bu da hədis alimlərinin rəvayət məsələsinə nə qədər ciddi yanaşdıqlarını göstərir. Məsələn, İmam Buxarinin bir ravidən hədis almaq üçün onun yanına getdiyi və həmin şəxsin öz heyvanını aldatmaq üçün yem varmış kimi davranmasını gördükdən sonra onun rəvayətini qəbul etmədiyi haqqında məşhur bir hadisə nəql edilir. Bu nümunə göstərir ki, alimlər ravinin yalnız hafizəsinə deyil, dürüstlüyünə və əxlaqi xüsusiyyətlərinə də diqqət yetirirdilər.

Bütün bunlardan sonra hədislərə münasibətdə iki ifrat yanaşmadan uzaq durmaq lazımdır. Bir tərəfdən bütün hədisləri heç bir araşdırma aparmadan rədd etmək düzgün deyil. Digər tərəfdən isə qarşıya çıxan hər rəvayəti araşdırmadan qəbul etmək də doğru yanaşma sayıla bilməz. Ən sağlam yol hədisləri öz elmi metodları və mütəxəssisləri çərçivəsində araşdırmaqdır. Necə ki, hər elm öz mütəxəssisindən öyrənilir, hədis elmi də bu sahənin qaydalarını və metodlarını bilən alimlərdən öyrənilməlidir. Burada əsas məsələ hədisləri nə kor-koranə qəbul etmək, nə də əvvəlcədən rədd etməkdir. Əsas məsələ onların hansı yollarla bizə çatdığını, ravilərinin kim olduğunu və alimlərin həmin rəvayətləri hansı meyarlarla qiymətləndirdiyini bilməkdir. Məhz bu yanaşma hədis elminin mahiyyətini daha düzgün anlamağa imkan verir.