Allahın Əxlaqı ilə Əxlanmaq və Təqlid

"Allahın əxlaqı ilə əxlaqlanın" ifadəsi, Rəsulullahın (s.ə.s.) hədislərindən biridir. Bu ifadənin mahiyyəti, Allahın əmrlərinə, fellərinə və isimlərinə, yəni Onun gözəllik və kamalını təcəlli etdirən sifətlərinə uyğun yaşamaq deməkdir. Məsələn, Allahın "ər-Rəhman" adı mərhəməti, "ər-Rəzzaq" adı səxavəti təcəssüm etdirir. Mömin isə bu kimi ilahi sifətləri örnək götürərək (təqlid edərək) dindar olmağa çalışır. İslam, əslində bu sifətlərin həyatda yaşanması, təzahür etdirilməsidir.

Təqlid Nədir və Dindarlıqda Yeri Nədir?

Təqlid anlayışı gündəlik həyatda müxtəlif mənalarda işlədilsə də, dini təcrübə baxımından bu, həm öyrənmə, həm də mənimsəmə yoludur. Necə ki, bir uşaq danışmağı və davranmağı valideynini təqlid edərək öyrənir, eynilə mömin də Rəsulullahı təqlid edərək, ona ittiba edərək, onu özünə nümunə götürərək dini həyatını qurur. Dindarlıq, mahiyyət etibarilə təqlid üzərində quruludur. Buna görə də "təqlid", "ittiba" kimi anlayışlar bu kontekstdə dərin mənalar daşıyır. Qurani-Kərimdə də Rəsulullahın möminlər üçün "ən gözəl nümunə" olduğu bildirilir.

Rəsulullah Kimi Təqlid Edirdi?

Bu zaman haqlı olaraq sual yaranır: bəs Rəsulullah özü kimi təqlid edirdi? O da Allahın hidayətinə tabe olur, Onun göstərdiyi yolda irəliləyirdi. 

İslam düşüncəsinin əsas məsələlərindən biri olan "təhqiqat" (yəni, dində dərin düşüncə və şüurlu mənimsəmə), sadəcə təqlidlə kifayətlənməyib, inancın səbəb və məqsədlərini dərk etməyi hədəfləyir. Möminlər əvvəlcə Peyğəmbəri təqlid edərək iman edərlər, amma Rəsulullah özü imanını görər kimi yaşamış, təhqiqi iman etmişdir. Lakin bu, təqlidin artıq mənasız olduğu anlamına gəlməz. Çünki dini həyat, Rəsulullaha baxaraq yaşanır. O, üzünü Allaha çevirmişkən, biz Onun izindən getməliyik. Bu vəziyyət, namazdakı imam-camaat nizamına bənzər: imam Peyğəmbərdir, camaat isə ümmət. Və bu nizam dəyişməz.

Əbdülqadir Geylani, İbn Ərəbi, Əbu Hənifə, İmam Qəzzali kimi böyük simaların hamısı da Rəsulullahın ardınca getmiş, onu təqlid etmişlər.

Təqlid Sadəcə Təkrarlamaq Deyil, Şüurlu Davranışdır

İnsan olmaq, əzbərləməklə deyil, şüur qazanmaqla mümkündür. Rəsulullahı təqlid etmək də sıradan bir təkrarlama deyil, şüurlu bir seçimdir. Bəzi adət-ənənələrdəki davranışlar bəzən vərdişə çevrilərək şüursuzca yerinə yetirilə bilər, amma sünnətə tabe olmaq dərin bir şüur tələb edir. "Əməllər niyyətlərə görədir" prinsipi də bunu göstərir: bir əməlin ibadətə çevrilməsi üçün niyyət və şüurlu iradə olmalıdır. Yəni Peyğəmbəri təqlid edərkən kor-koranə deyil, hər davranışın mənasını anlayaraq onu həyatımıza tətbiq etməliyik.

Təqlid və Təhqiqat Əkslik Deyil, Birlikdir

Buradakı incə məqam budur: əgər bir şəxs artıq təhqiqat səviyyəsinə çatıbsa, bəziləri düşünə bilər ki, o daha təqlidə möhtac deyil. Halbuki bu, sünnətə ziddir. Çünki ən ali anlayış səviyyəsində olan bir şəxs, təqliddə də ən diqqətli olan şəxsdir. Biz Rəsulullahı (sav) təqlid edərkən nə istiqamətdən çıxmalı, nə də onu keçməyə çalışmalıyıq. Heç kimin səsi Rəsulullahın səsini üstələməməli, Onun sözü sıravi bir insan kimi qəbul edilməməlidir. Bu, təqlidin ən şüurlu mərhələsidir. Təhqiqat, sadəcə anlayış dərinliyidir – təqlidin yerini tutmur, onu daha mənalı və şüurlu edir.

İbadət: Rutini Pozan Kəramət

İbadət anlayışı, çox zaman ənənəvi olaraq bir hərəkət, bir fəaliyyət kimi qəbul olunur. Lakin bu təsəvvür ciddi şəkildə sorğulanmalıdır. İbadət sadəcə "bir şey etmək" deyil, əksinə, "etməmək", yəni fəaliyyətdən çəkilmək, hətta müəyyən mənada unutmaq halıdır. Bu baxış bucağına əsasən, bəzi məktəblərin ibadəti bir qiymət qoyaraq cənnəti "qazanmaq" vasitəsi kimi görməsi, ibadətin mahiyyətindən çox uzaq düşür.

Fəlsəfi baxımdan bunu belə ifadə etmək mümkündür: əgər ibadət sadəcə "mükafat" üçün edilirsə, bu, onu dəyərsizləşdirir. Halbuki, ibadətin kökündə dayanan məna – xüsusilə də Kəliməyi-şəhadətin ruhu – insanın öz mənliyindən çıxması, təfəkkür və təcəlli ilə iç dünyasına yönəlməsidir. Burada İmam Qəzali və Fəxrəddin Razi kimi alimlərin fikirlərinə istinad etmək yerinə düşərdi – çünki onların da ibadətin ruhani qatlarına dair söylədikləri bu yanaşmanı dəstəkləyir.

Rutinləri Pozan Hal Kimi İbadət

İbadətin mahiyyətini dərk etmək üçün önəmli bir açar da onun gündəlik həyat ritmini, vərdişləri və alışqanlıqları sarsıtma xüsusiyyətidir. İnsan ömrünün böyük hissəsini avtomatikləşmiş, təkrarlanan davranışlar təşkil edir – bu, bizi fərdiyyətimizdən uzaqlaşdıraraq, təbiətin mexaniki ritminə tabe edir. İbadət isə bu "məcburi təbiiliyi" pozan, bizi özümüzə qaytaran bir "təlatümdür". Yəni ibadət, "çərçivədən çıxmaq", "kütlədən ayrılmaq", "bir anlıq olsun, unutmaq" cəhdidir.

İbadət və Heyrətamizlik

Bu nöqtədə ibadəti "heyrətamiz" bir hal kimi düşünmək çox önəmlidir. Heyrətamiz – yəni adəti aşan, pozan və yarıb keçən hadisələrdir. Möcizələr və kəramətlər – peyğəmbərlərdə və saleh şəxslərdə müşahidə olunan bu hallar – əslində, ibadətin ruhani qohumlarıdır. Məsələn, Hz. İbrahimin (ə.s) atəşdə yanmaması, ya da su üzərində yerimə kimi hadisələr, adətin – yəni təbiətin qoyduğu qaydaların – pozulması deməkdir.

Bu baxımdan, ibadət də öz mahiyyəti etibarilə bir hərəkət deyil, bir "dayanma", bir "unutma" halıdır. İnsan, ibadət edərkən gündəlik fəaliyyət axarından çıxır, məhdud "mən"ini unudur və başqa bir varlıq qatına keçid edir. Bu isə artıq bir "kəramətdir" – yəni bir lütf, bir fəzilət halıdır. Əgər ibadət gündəlik həyatın axışında sadəcə mexaniki bir mərasimə çevrilirsə, o zaman öz təməl məqsədindən uzaqlaşmış olur. İbadət yalnız o zaman ibadət olur ki, insan onu bir niyyətlə – Allahı düşünərək, zaman və məkanla münasibətini yenidən qurmaq məqsədi ilə – həyata keçirir. Bu mənada "bütün etdiklərimiz ibadətdir" deyimi çox zaman yanlış anlaşılır və ibadətin ayırdedici ruhunu gözdən qaçırır.

Oruc Nümunəsi ilə İbadətin Mahiyyəti

Bu anlayışı daha konkret anlamaq üçün oruc nümunəsi üzərində dayanmaq olar. Geniş yayılmış bir yanlış təsəvvürə görə, oruc sadəcə "ac qalmaq" deyilmiş. Amma əslində, oruc məhz ac qalmaqdır. Çünki orucu pozan hallar – yemək, içmək, cinsi münasibət – bədənin əsas ehtiyaclarını təşkil edir. Oruc isə bədəni bu ehtiyaclardan məhrum etməklə onu bir müddətlik unudur. Yəni bu, bədənin fəaliyyətini kəsmək, onu "rutin halından çıxarmaq" cəhdidir.

Demək olar ki, insanlar sahur etdikdən sonra təxminən günorta yeməyi vaxtına qədər bir təbii aclıq yaşayır. Burada əsl ac qalınan zaman aralığı – yəni bədənin həqiqətən ehtiyac duyduğu və susadığı vaxt – bəlkə də cəmi 4-5 saatlıqdır. Lakin əsas məsələ bu zaman hesablamaları deyil; əsas məsələ, bu zamanın içində insanın öz bədəninə "yox" deməsidir. Bu da ibadətin əsas mahiyyətinə – nəfsi və bədəni unutmaq, gündəlik axarın kənarına çıxmaq – uyğun gəlir.

Bitməyən Bir Səfər: Tapmış Olmaq Bitirmiş Olmaqdır?

Dini həyat sadəcə müəyyən mərasimlər və rituallardan ibarət bir dövr deyil, əksinə, davamlı bir səfərdir. Bu yolçuluğun arxasında dayanan iki əsas səbəb var: Allahın sonsuzluğu və insan ruhunun bitib-tükənməyən axtarış ehtiyacı.

Allahın Sonsuzluğu

Allahın isimləri, sifətləri və elmi sonsuzdur. Buna görə də Onu tanımaq, Ona yaxınlaşmaq heç vaxt “tamamlandı” deyiləcək bir mərhələyə gəlmir. “Seyri filləh” — yəni “Allahda seyr” anlayışı bu həqiqəti bizə xatırladır. İnsanın mənəvi yolçuluğu heç vaxt sona çatmaz, çünki qarşısında sonsuz bir Zat vardır. Bu mənada, "getdim və tapdım" demək əslində mümkün deyil — çünki axtarılanın sonu yoxdur.

Ruhun Sonsuzluğa Açıq Təbii Meyili

İnsanın ruhunda əbədi olanı axtarmaq kimi fitri bir meyil var. Bu meyil onu daim hərəkətdə saxlayır. Bu günümüzdə isbatı çətin olsa da, insanın durmadan yeni üfüqlərə yönəlməsi, sabitlikdən çox dəyişkənliyə açıq olması, bu fikri təsdiqləyən əlamətlərdəndir. Qurani-Kərimdə insan hekayəsi ölüm, hesab və axirətlə bitmir; bu hekayənin sonrası qeyri-müəyyəndir (yəni əbədidir, əbədi yaşam), açıqdır. Bu qeyri-müəyyənlik isə yolun sonsuzluğuna işarə edir. Hətta Peyğəmbərimizə (sav) dua etməyimizin səbəbi də budur: çünki Onun belə Allah qatındakı seyr və tərəqqisi davam edir. Axı sonsuz olan yalnız Allahdır.

“Tapmaq Bitirməkdirmi?” Sualına Bir Cavab

Dini həyatı "tapdım və bitirdim" deyə bir mərhələ ilə yekunlaşdırmaq mümkün deyil. Belə bir yanaşma — dini həyatı zehni bir təqaüd, bir rahatlanma və durğunluq mərhələsi kimi görmək — əslində bir illüziyadır. Bu, nəinki reallıqdan uzaqdır, hətta insanın şəxsi tənbəlliyini və bacarıqsızlığını ilahiləşdirməsidir.

“Kamil İnsan” Xətası

Ədəbiyyatda və kinematoqrafiyada biz tez-tez "kamil insan" obrazı ilə qarşılaşırıq — dəyişməyən üz ifadələri, sabit baxışlar və hərəkətsiz bir duruş. Ancaq bu, reallıqla uzlaşmır. Peyğəmbərin (s.ə.s) həyatı belə sabit deyil, əksinə "haldən hala" keçən, bəzən sıxıcı (qabz), bəzən genişlənən (bast) mərhələlərlə doludur, yəni dinamikdir. Həqiqi kamillik sabitlikdə deyil, davam edən dəyişiklik və inkişafdadır.

İbadətlərin Dinamizmi

Həyat özü kimi ibadətlər də dinamiktir. İnsan da bu axına görə formalaşır. Məsələn, oruc ibadəti “imsak” və “iftar” arasında sıxılma və açılma hərəkətləri ilə, kainatın genişlənməsi və daralmasını metafizik olaraq hiss etdirməyi hədəfləyir. İbadətlərin əsas məqsədi insanın həyatla, varlıqla və özlüyü ilə münasibət qurmasıdır.

Mövlana'nın Buğda və Üzüm Analogiyası

Bu ideyanı Mövlana Cəlaləddin Ruminin buğda və üzüm metaforası ilə daha da dərindən başa düşmək olar:

• Buğda — cismani tələbatı, maddi yönü simvolizə edir. Yalnız buğdaya söykənən bir həyat insanı sıxar, məhdudlaşdırar, azadlığını əlindən alar. Həqiqi insan həyatı təkcə buğdaya — yəni fiziki ehtiyaclara — əsaslana bilməz.

• Üzüm — ruhun, zehni zövqlərin və dərin mənəvi səfərlərin simvoludur. Rumi həyatın tərəzisini üzümdən yana ağır qoyur; çünki həqiqi azadlıq və genişlik ancaq ruhun ehtiyaclarını önə çəkərək mümkündür.

Müasir Dindarlıq və Gözləntilər

Müasir dövrdə dindarların bu məsələləri ciddi müzakirə etməsi vacibdir. Dindarlıq "mən artıq çatdım" deyə bir vəziyyət ola bilməz. İnsan, dini təcrübəsində sürətli doyuma çatmaq istəyindən imtina etməlidir. İlahiyyatçılar, din adamları və yazıçılar böyük hekayələr danışmaq, böyük ideyalar ortaya atmaq borcundadır. Gözləntilər sıfırdan yuxarıda olmalı deyil, əksinə çox böyük olmalıdır.

Muhəmməd İqbal və Sonsuzluq Fikri

Muhəmməd İqbal, insan ruhunun ölüm sonrası statik olmayacağı və arzularının sonsuz olduğu fikrini irəli sürür. Lakin onun fikri sadəcə arzu olaraq qalır və analitik bir dəlilə dayanmir. Bu sonsuzluq arayışına ən güclü cavabı təqva və təsəvvüf verir — həm Peyğəmbərin (s.ə.s) timsalında, həm də İslam ümmətinin dərin mənəvi təcrübəsi ilə. Bu bizə göstərir ki, din və insan, Allah və bəndə münasibəti — qısa bir qarşılaşma deyil, sonsuz bir səfərdir. Və bu səfər, hətta axirətdə belə davam etməlidir.

Ağıl və İmanın Dönüşdürücü Təsiri

Bir insan Allah'a iman etməmişsə, onun dünyayla qurduğu əlaqə əsasən yaşamaq instinkti, yemək, içmək, qorunmaq kimi ehtiyaclar üzərindən formalaşır. Bu münasibətlər də adətən “zərər və fayda” dəyərləndirmələri ilə tənzimlənir və buna bir növ “ağıl” deyirik. Lakin bir dəfə insanın zehnində "Allah var" fikri yerləşdikdə, o baxış dəyişməyə başlayır. Çünki Allah, zehnə yalnız bir məlumat kimi deyil, mövcudluğun yönünü dəyişdirən prinsip kimi daxil olur.

Təsəvvür edin: Yupiterin var olduğunu bilmək gündəlik davranışlarımıza təsir etməz. Amma biri "mən Yupiterdən gəlmişəm və ora dönəcəyəm" desə, onun davranışları kökündən dəyişər. Eynilə də, Allah inancı, sadəcə bir fikrin əlavə olunması deyil, bütün münasibət formasını dəyişdirən güclü bir inamdır.

Allah: Təsir edən və Dəyişdirən Varlıq

Allahın varlığı, hər hansı bir cismin varlığına bənzəmir. O, öz zatı ilə təsir edən, dəyişdirən, yön verən bir varlıqdır. Allah inancı, ağılı da dəyişdirir. Artıq ağıl, Allahı qəbul etdikdə “qəlb”ə çevrilir. Bu dönüşüm, sadəcə rasional paylaşım və fayda-zərər hesabından ibarət olmur. Allah'a iman edildikdə, sanki insanın həyatına görünməyən, amma hər şeyi yönləndirən bir ortaq daxil olur. Ticari münasibətlərdə “üçüncü, dördüncü, beşinci şərik” kimi yox, tamamilə hər şeyə nüfuz edən bir qüvvə kimi.

Allah, zehnə yerləşən passiv bir anlayış deyil. O, dəyişdirən və hərəkətə gətirən bir mənbədir.

Müsəlmanca Düşünmək və Yaşamaq

Allah zehnə bu cür yerləşdikdə, insan artıq hər məsələyə, hər anlayışa fərqli bir prizmadan baxmağa başlayır. Bu baxışda artıq düşünmək, dəyərləndirmək, davranmaq – hər biri müsəlmanca bir çalarlıq qazanır. Lakin bu, klassik mənada “müqəddəs və qeyri-müqəddəs” qarşıdurması deyil. Əksinə, bu hal iman prinsipinin insan düşüncəsinə və davranışına yansımasıdır. Belə bir vəziyyətdə artıq söhbət “hər şeyi İslamiləşdirmək”dən getmir; daha doğru desək, iman insanın dünyaya baxışını və onunla olan təmasını təbii şəkildə dəyişir.

Nəfsimiz Pisliyi Əmr Etməz

İnsan nəfsi haqqında danışarkən çox zaman səthi və yanlış yanaşmalara rast gəlirik. Məsələn, Qurani-Kərimdə keçən "Nəfs, insana pisliyi əmr edər" ifadəsi (Yusuf, 53) bəzi çevrələrdə nəfsin büsbütün pis bir varlıq kimi təqdim olunmasına səbəb olub. Xüsusilə "nəfs-i əmmarə" ifadəsi ilə nəfsin ilk mərhələsi daim şər istəklərlə dolu bir düşmən kimi görülür. Halbuki bu, ayənin ruhuna və İslamın nəfsə baxışına uyğun olmayan bir şərhdir.

Əgər nəfs yalnız və daim pisliyi əmr edirsə, bu onu bütünlüklə pis bir varlıq halına gətirərdi. Amma Qurani-Kərim və İslam düşüncəsi nəfsi bu şəkildə qara-bəyaz kateqoriyalara sığışdırmaz. Əksinə, nəfs insanın varlığının ayrılmaz hissəsidir və onun mahiyyəti daha mürəkkəbdir.

Pisliyin Mənşəyi və Nəfsin Qatlar Halında Quruluşu

Pislik birbaşa nəfsin özündən qaynaqlanmır. Əslində pislik, insan ağlının nəfsin istək və ehtiraslarına tabe olması ilə meydana gəlir. Yəni nəfsin işi istəməkdir – o sadəcə arzulayır, tələb edir. Nəfsin məqsədi nə yaxşılıq etməkdir, nə də pislik. O, məqsədsiz istəyin mənbəyidir. Pisliyi əmələ gətirən isə, ağlın bu istəklərə qeydsiz-şərtsiz boyun əyməsidir.

Əgər bizdə ağıl olmasa, bu zaman ehtiraslarımızın da pisliklə əlaqəsi olmazdı, çünki onlar onsuz da yaşamaq üçün vacib olan mexanizmlərdir. Bu baxımdan, İslamı insan təbiətinə zidd bir sistem kimi qavramaq böyük yanlış olar. Qurandakı ayə geniş çərçivədə dəyərləndirilsə, orada tənqid edilən nəfsin arzusu yox, insanın bu arzuya sərhədsiz tabe olmasıdır.

Varlıqda nəfsin müxtəlif səviyyələri və mərhələləri var:

• Cəmadat (Mineral səviyyə): Bədənimizdəki minerallar kimi, onlar da davranışlarımıza təsir edən müəyyən xüsusiyyətlərə malikdir.

• Nəbatat (Bitki səviyyəsi): Bitkilər kimi böyümə və inkişaf xüsusiyyətimiz buraya aiddir. Bir ağac necə inkişaf edirsə, insan da bu mərhələdə fiziki və bioloji cəhətdən böyüyür.

• Heyvaniyyət (Heyvani səviyyə): Burada hərəkət və yaşamaq ehtiyacı ön plana çıxır. Əsas məqsəd varlığı qorumaq və əsas tələbatları ödəməkdir (məsələn, yemək). Bu mərhələdə yaxşılıq və pislik anlayışı yoxdur. Məsələn, aslanın ceyranı yeməsi pislik deyil – bu, sadəcə təbiidir.

• Natiq nəfs (Ağıl və düşüncə səviyyəsi): Məhz bu mərhələdə yaxşılıq və pislik kimi anlayışlar ortaya çıxır. İnsan ancaq düşünə biləndə əxlaqdan danışmaq mümkündür.

İnsan Əxlaqı ilə Təbiətin Dəyişdirilməsi

İnsan qəribə varlıqdır. O, öz əxlaqi meyarlarını təkcə insanlar üçün deyil, heyvanlara da tətbiq edir. Məsələn:

• İtə "sadiq" deməyimiz, əslində onun deyil, bizim insani dəyərlərimizdən irəli gələn bir etiketdir. İt sadəcə davranışlarını instinktlə həyata keçirir.

• Pişiyə "nankor" deməyimiz də eyni xətalı yanaşmadır. Heyvanda nankorluq və ya minnətdarlıq olmaz – bu, bizim öz baxış bucağımızdır.

Bu, əslində təbiətin neytral sahəsini öz əxlaqi kodlarımızla rəngləmək kimi bir yanılmadır. Halbuki heyvan, heyvandır. Onun səsi nə gözəldir, nə də çirkin; nə yaxşıdır, nə də pis. O, sadəcə mövcuddur.

“Eşşəyin Səsi” Ayəsi və Faydacılıq Tənqidi

Qurani-Kərimdə "Səslərin ən çirkini eşşəyin səsidir" (Loğman, 19) ayəsi də bu kontekstdə dəyərləndirilməlidir. Eşşəyin səsi, çox vaxt aclıq, cütləşmə istəyi kimi fiziki tələbatlardan qaynaqlanır. Ayə bizi təbiətimizə qarşı çıxmağa deyil, həyatın yalnız bu cür instinktlər üzərində qurulmasının mənasızlığına yönəldir.

Əgər insanın bütün həyatı yalnız qazanmaq, ehtiyacları ödəmək, fayda əldə etmək üzərində qurulursa – yəni bir növ “24 saatlıq buğda hesabatı”na çevrilibsə – bu, bəşərə yaraşan bir həyat tərzi deyil. Halbuki heyvanlar üçün bu tamamilə normal və kifayət qədərdir. Onlar ehtiyacları qədər yeyər, doyduqdan sonra artıq istəməzlər.

İnsana yaraşan isə bu deyil. İnsan ağlı və mənəviyyatı olan bir varlıqdır. İslam da məhz bu səbəbdən ehtirasları yox, bu ehtiraslara münasibətdə ağlın tutumunu və ölçüsünü əsas götürür. Yəni İslam insan təbiətini inkar etmir – onu tənzimləməyi və daha yüksək bir əxlaqi çərçivəyə yerləşdirməyi söyləyir.

Allah Qorxusu və İman Münasibəti

İnancımıza görə, Allah (azzə və cəllə) yaxşı əməllərin qarşılığını Cənnətlə, pis əməllərin cavabını isə Cəhənnəmlə verir. Lakin burada diqqətəlayiq bir məqam var: Ətaullah İskəndərinin “Allah nağd ibadətə nisyə Cənnət vəd etməkdən münəzzəhdir” fikri, Sünni düşüncənin ibadət anlayışındakı prinsipial mövqeyini əks etdirir.

Din insanın faydayönümlü təbiətinə toxunaraq onu təkamülə dəvət edir. Bu inkişaf həm dünyəvi sahədə (məsələn, halal-haram sərhədlərinin insana fayda verməsi) özünü göstərir, həm də axirət perspektivində (axirət yönümlü həyat tərzi) insana dəyərlər qazandırır. Amma dindarlığın təməl motivasiyası yalnız Cənnət sevgisi və ya Cəhənnəm qorxusu ola bilməz. Çünki insan təbiəti çox uzunmüddətli və abstrakt vədlərlə nəzarətdə saxlanıla biləcək qədər sadə deyil. Qorxu ilə ya da ümidlə davamlı motivasiya mümkün deyil.

Əsl Təyinedici Güc: Allah İnancı və Təqva

İnsanı günahdan çəkindirən və ya yaxşılığa yönəldən əsas qüvvə — Allah inancıdır. Dini həyatın təməlində duran təqva anlayışı burada mühüm yer tutur. Əgər möminin əsl niyyəti sorğulanacaqsa, bu niyyətin mərkəzində Allah sevgisi və Ona olan iman dayanır. İnsanla Allah arasında elə bir bağ var ki, o bağ sadəcə Cənnətə getmək və ya Cəhənnəmdən qorxmaq kimi sadə motivlərlə izah edilə bilməz. Bu ifadələr bəzən dildə yer alsa da, onların arxasında duran duyğular daha dərin, daha ilahi bir yönə malikdir.

Təqva anlayışı sadəcə günahdan uzaq durmaq deyil. Bu, eyni zamanda Allahdan çəkinmək, Onu nəzərə almaq, Ona yönəlmək və Ona sığınmaq mənalarını da özündə ehtiva edir. Bu səbəbdən də “Allah qorxusu” dedikdə yalnız cəza qorxusu nəzərdə tutulmamalıdır. O, əslində, Allahın böyüklüyü və əzəməti qarşısında hiss edilən dərin ehtiram və məsuliyyət hissidir. Eləcə də “Allah arzusu”, Cənnət arzusu ilə müqayisəyəgəlməz bir dəyərə sahibdir.

Namaz qılarkən və ya hər hansı bir savab iş görərkən “Allah rızası üçün” ifadəsinin dilimizdə bu qədər yer tutması təsadüfi deyil. Bu cümlə, niyyətin təmizliyini və Allahla olan rabitənin səmimiliyini göstərən ən saf nümunələrdən biridir.

Təsəvvüf Tənqidi və Daxili Axtarışın Davamlılığı

Bəzi təsəvvüf nümayəndələrinin — məsələn, Yunus Əmrənin “İstəyənə ver onları, mənə səni gərək, səni” misrasındakı kimi — möminləri “mənfəət yönümlü” ibadətini tənqid etməsi bir qədər mübaliğəlidir. Çox az insan Cənnəti yalnız maddi vəd kimi düşünür. Hər bir möminin iç dünyasında əslində Allahla yaxınlıq arzusu, Onun rızasına çatmaq istəyi yatır.

İnsanın səfəri nə dünyada, nə də axirətdə tamamlana biləcək bir yol deyil. Bu yolçuluq davamlıdır. Və bu yolda ən əsas anlayışlardan biri də Allahla olan əlaqənin yalnız insanın təşəbbüsü ilə deyil, həm də Allahın bir lütfü ilə qurulmasıdır. Bu ünsiyyəti heç vaxt “yarımçıq” və ya “qüsurlu” saymaq olmaz. “Rəhman” surəsindəki “Rəbbinin məqamından qorxan kimsəyə iki Cənnət vardır” (Rəhman, 46) ayəsi də bu iki mərhələli — dünyəvi və axirəvi — ilahi yaxınlığın ifadəsi kimi izah edilə bilər.

İman özü bir vətəndir, bir yurd yeridir. İslam isə yalnız gələcək Cənnətin deyil, artıq bu dünyadakı Cənnət təcrübəsinin adıdır. Həqiqi dini həyat — Allahla birlikdə yaşanan, qorxu və ümidin ötəsinə keçən bir haldır.

Bilgi, Zənginlik və Həyatın Məqsədi

Yoxsulluğun yaratdığı çətinliklər çox vaxt aydındır, lakin var-dövlətin bəzən insana yükə çevrilməsi isə daha dərindən izaha ehtiyac duyur. Yaşadığımız dövr bolluğun, istehsalın və maddi rifahın artdığı bir dövrdür. Amma bu rifaha çatmaq asan deyil – ardıcıl səy, məqsədyönlü fəaliyyət və ən əsası, düzgün bilgi tələb edir.

Bilik: Hər Nailiyyətin Təməli

Nə ilə məşğul oluruqsa olaq – istər maddi, istərsə də mənəvi sahədə – bilik olmadan sabit və davamlı bir uğurdan danışmaq mümkün deyil. Hər hansı bir sənətdə ustalaşmaq, istər dəmirçilik, istərsə də media və ya siyasətçilik sahəsində olsun, həmin sahəyə ciddi zaman və enerji sərf etməyi, prosesi başdan sona izləməyi və idarəetmə qabiliyyəti əldə etməyi tələb edir. Maddi rifaha çatmaq istəyən şəxs, sadəcə pul qazanmağı yox, həmin sahənin bütün mexanizmlərinə bələd olmağı qarşısına məqsəd qoymalıdır.

Zənginlik: Qədərdənmi Asılıdır, Yoxsa Əməydənmi?

Həm maddi, həm də mənəvi zənginlik bir tərəfdən Allahın nəsibi olsa da, digər tərəfdən buna çatmaq üçün insanın iradəsi, səyi və istəyi həlledici rol oynayır. Amma bu "istək" səthi bir arzu deyil, içdən gələn bir bağlılıq, ciddi əmək və zaman sərmayəsi tələb edən bir yönəlmədir.

Mənəvi Dəyərlər və Onların Dəyəri

Bəzən elə məqsədlər olur ki, onların qarşılığını pul və ya digər maddi vasitələrlə ölçmək mümkün deyil. Məsələn, fəlsəfə ilə məşğul olan bir insanın əsas motivasiyası nadir hallarda pul olur. Allah rızası, cənnət arzusu və ya saf ibadət kimi ali məqsədlər isə heç bir maddi dəyər qarşılığında əldə edilə bilməz. Qədim Yunanın əbədi xoşbəxtlik anlayışı da bu qəbildəndir – onu almaq mümkün deyil, amma onun uğrunda yaşamaq mümkündür.

Lakin bu cür ali məqsədlərin də bir "dəyəri" var – bu dəyər, insanın özünü tam şəkildə həmin məqsədə həsr etməsidir. Yəni ruhun, şüurun və davranışların bütövlükdə o məqsəd ətrafında formalaşması. İslamda dindarlıq anlayışları üzərində aparılan müqayisələr də bunu göstərir: insan özünü tam şəkildə vermədiyi heç bir məqsəddən tam nəticə ala bilməz.