Müasir Sələfilik və Vəhhabilik Hərəkatının Kökləri

Sələf-i Salehin anlayışı və məsələnin mahiyyəti

İslam düşüncəsində dini həqiqətin və düzgün metodun əsas istinad nöqtələrindən biri Sələf-i Salehin anlayışıdır. Burada söhbət sadəcə müəyyən bir tarixi dövrdən getmir. Sələf-i Salehin dedikdə İslamın ilk və ən fəzilətli nəsilləri nəzərdə tutulur. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) “İnsanların ən xeyirlisi mənim əsrimdə yaşayanlardır. Sonra onların ardınca gələnlər, sonra da onların ardınca gələnlərdir” məzmunundakı hədisi də bu nəsillərin xüsusi mövqeyini göstərir. Bu baxımdan Sələf-i Salehin üç əsas nəsildən ibarətdir:

• Səhabələr: Vəhyin nazil olmasına şahid olan, Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) yanında yetişən və dini birbaşa ondan öyrənən nəsil.
• Tabiin: Səhabələrlə görüşən, onların elm və əməl mirasını mənimsəyərək sonrakı nəsillərə ötürən nəsil.
• Təbəi-tabiin: Tabiin nəslindən elm öyrənən və İslam elmlərinin sistemləşdirilməsi, təsnif edilməsi və yazıya alınması prosesində mühüm rol oynayan nəsil.

Burada əsas məsələ budur ki, İslamın ilk dövrlərində formalaşan elm ənənəsi sonrakı əsrlərdə birdən-birə ortaya çıxmış bir sistem deyil. Əksinə, nəsildən-nəslə ötürülən, alimlərin süzgəcindən keçən və müəyyən metodologiya üzərində qurulan bir elmi mirasdır.

Əhli-Sünnənin Sələflə əlaqəsi və məzhəblər məsələsi

Əhli-Sünnə vəl-Camaatın əsasını təşkil edən məzhəblər İslam tarixində sonradan meydana çıxmış bir qopuşu deyil, əvvəlki nəsillərlə davam edən elmi və metodoloji silsiləni ifadə edir. Bu baxımdan həqiqəti yalnız birbaşa mətnə baxmaqla deyil, həmin mətnin necə başa düşüldüyünü, səhabələrin və sonrakı alimlərin onu necə tətbiq etdiyini də nəzərə alaraq anlamaq lazımdır.

Əməli baxımdan, dörd böyük fiqh məzhəbi – Hənəfi, Maliki, Şafii və Hənbəli məzhəbləri – öz imamları və alimləri vasitəsilə əvvəlki nəsillərə bağlanır. Məsələn, Hənəfi fiqh ənənəsinin İmam Əbu Hənifə vasitəsilə səhabələrdən gələn elm ənənəsi ilə ciddi əlaqəsi vardır. Xüsusilə Abdullah ibn Məsudun (r.a.) Kufədəki fiqh məktəbinə təsiri burada xüsusi qeyd edilməlidir.

Etiqadi baxımdan isə Maturidilik və Əşarilik də özlərini əvvəlki nəsillərin etiqadını qoruyan və sistemləşdirən elmi məktəblər kimi təqdim etmişlər. İmam Maturidinin elmi ənənəsi Əbu Hənifənin məktəbinə bağlanır. İmam Əşari isə özünü Əhli-Sünnənin etiqadi mövqeyini müdafiə edən alimlər sırasında görür və xüsusilə İmam Şafei kimi erkən dövr alimlərinin mövqelərindən istifadə edir. Deməli, Əhli-Sünnə məzhəblərini Sələfdən ayrı və sonradan yaranmış tamamilə yeni sistemlər kimi təqdim etmək tarixi prosesin mürəkkəbliyini nəzərə almamaq olar.

Vəhhabilik hərəkatının ortaya çıxması

Müasir vəhhabi hərəkatının əsas tarixi formalaşma mərhələsi XVIII əsrdə Nəcd bölgəsində Məhəmməd ibn Əbdülvahhabın fəaliyyəti ilə əlaqəlidir. Bu hərəkat müəyyən dini anlayışları və praktikaları kəskin şəkildə tənqid etməsi ilə seçilmişdir. Sonrakı dövrlərdə bu hərəkatın təsiri yalnız Ərəbistan yarımadası ilə məhdudlaşmamış, müxtəlif siyasi, iqtisadi və tarixi proseslərin nəticəsində daha geniş coğrafiyaya yayılmışdır. Burada bir neçə amili nəzərə almaq lazımdır.

Birincisi, “sələfilik” anlayışının istifadəsi məsələsidir. “Sələf” və “Sələf-i Salehin” ifadələri İslam tarixində çox qədim anlayışlar olsa da, müasir dövrdə müxtəlif qruplar özlərini bu adla təqdim etmişlər. Buna görə də “sələfilik” sözünün hər istifadə edildiyi yerdə eyni dini və metodoloji məzmunun nəzərdə tutulduğunu düşünmək düzgün olmaz.

İkincisi, maddi və siyasi imkanlar məsələsidir. XX əsrdə Ərəbistan yarımadasında neft gəlirlərinin artması ilə müəyyən dini qurumların və təbliğat fəaliyyətlərinin böyük maliyyə imkanları əldə etməsi bu düşüncənin dünyanın müxtəlif bölgələrinə yayılmasını asanlaşdırdı.

Üçüncüsü, tarixi-siyasi amillərdir. Osmanlı imperiyasının zəifləməsi, ərəb bölgələrində baş verən siyasi dəyişikliklər və sonrakı beynəlxalq münasibətlər bu hərəkatın inkişaf etdiyi mühiti ciddi şəkildə dəyişdirdi.

Buna görə də vəhhabilik məsələsini yalnız teoloji mübahisə kimi deyil, eyni zamanda siyasi, sosial və tarixi kontekstdə də araşdırmaq lazımdır.

İbn Teymiyyə ilə Məhəmməd ibn Əbdülvahhab arasında fərqlər

Vəhhabi düşüncəsinin özünü İbn Teymiyyənin əsərlərinə və fikirlərinə bağlaması məlum məsələdir. Lakin İbn Teymiyyənin bütün fikirlərini sonrakı vəhhabi hərəkatının mövqeləri ilə eyniləşdirmək də düzgün olmaz. Xüsusilə məzhəb təqlidi və təkfir məsələsində mühüm fərqlər mövcuddur.

Məzhəb məsələsi

İbn Teymiyyə məzhəblərin mövcudluğunu tamamilə rədd edən bir mövqedə deyildi. İctihad etmək imkanına malik olmayan insanın alimə müraciət etməsinin və müəyyən məzhəbin fiqhi görüşlərindən istifadə etməsinin öz yeri olduğunu qəbul edirdi. Sonrakı vəhhabi yanaşmasında isə məzhəblərə münasibət daha sərt formada ortaya çıxmışdır. Bəzi vəhhabi alimləri məzhəbə bağlılığı tənqid etmiş və müsəlmanların birbaşa Quran və hədislərə müraciət etməsini ön plana çıxarmışlar. Burada əsas problem “Quran və hədisə tabe olmaq” prinsipinin özündə deyil. Heç bir müsəlman Quran və Sünnədən uzaqlaşmağı müdafiə etmir. Problem ondan ibarətdir ki, Quran və hədisi kim, hansı elmi üsulla və hansı prinsiplərlə şərh edəcək? Fiqh məzhəblərinin əsas funksiyalarından biri də məhz budur.

Təkfir məsələsi

İbn Teymiyyənin əsərlərində təkfir məsələsinə münasibət kifayət qədər mürəkkəbdir və onu sadəcə “hamını təkfir edən alim” kimi təqdim etmək doğru olmaz. O, Əhli-qiblənin təkfirində ehtiyatlı olmağın vacibliyindən danışırdı. Məhəmməd ibn Əbdülvahhabın hərəkatında isə şirk, küfr və təkfir anlayışları daha mərkəzi mövqe qazandı. Onun bəzi yazılarında müəyyən dini praktikaları şirk hesab edən və bu praktikaları edən insanlara qarşı çox sərt hökmlər verən yanaşmalar görünür. Bu səbəbdən İbn Teymiyyə ilə sonrakı vəhhabi hərəkatı arasında müəyyən fikir əlaqəsi olsa da, onları tamamilə eyni şey kimi təqdim etmək elmi baxımdan düzgün deyil.

Məhəmməd ibn Əbdülvahhab və “yenidən İslam” anlayışı

Məhəmməd ibn Əbdülvahhabın düşüncəsində cəmiyyətin böyük hissəsinin tövhiddən uzaqlaşdığı və İslamın əsas mahiyyətinin yenidən bərpa edilməli olduğu fikri mühüm yer tutur. Onun bəzi mətnlərində öz dövründən əvvəlki müsəlman cəmiyyətlərinə və alimlərə qarşı çox sərt ifadələrə rast gəlinir. Bu yanaşmanın ən mübahisəli tərəflərindən biri də odur ki, müəyyən dini praktikaları şirk hesab edən anlayış nəticədə həmin praktikaları edən müsəlmanların da dini statusunun şübhə altına alınmasına gətirib çıxara bilir. Bu məsələdə çox ehtiyatlı olmaq lazımdır. Çünki İslam tarixində əsrlərlə yaşayan müsəlman cəmiyyətlərini, alimlərini və dini ənənələri bütövlükdə “şirk” və ya “küfr” çərçivəsinə salmaq ciddi nəticələr doğuran yanaşmadır. Məhz buna görə də bu düşüncənin tarixini araşdırarkən yalnız onun “tövhidə çağırış” tərəfinə deyil, təkfir anlayışına, müxaliflərə münasibətinə və fiqhi ənənə ilə əlaqəsinə də baxmaq lazımdır.

Müasir sələfi-vəhhabi yanaşmanın əsas xüsusiyyətləri

Müasir sələfi adlandırılan qrupların hamısını eyni düşüncəyə sahib hesab etmək düzgün deyil. Bununla belə, bəzi cərəyanlarda müəyyən ortaq xüsusiyyətlər müşahidə olunur.

1. Bidət, şirk və küfr anlayışlarının geniş istifadəsi

Bəzi qruplarda dini mübahisələrin əsas terminləri tez-tez “bidət”, “şirk” və “küfr” üzərindən qurulur. Bu terminlərin həqiqi dini və fiqhi mənaları olsa da, onları həddindən artıq genişləndirmək müsəlmanlar arasında qarşıdurmanı dərinləşdirə bilər.

2. “Dəvət” anlayışına yanaşma

Normal halda müsəlmanın başqa bir müsəlmana nəsihət etməsi və onu yaxşılığa çağırması İslamın təbliğ və irşad ənənəsinin bir hissəsidir. Lakin bir müsəlmanı əvvəlcə müəyyən dini məsələlərə görə İslamın xaricində görüb, daha sonra ona “İslama dəvət” etmək tamamilə başqa bir məna daşıyır. Burada əsas məsələ müsəlmanlar arasındakı ixtilafın hansı nöqtədə etiqadi ayrılıq kimi qəbul edilməsidir.

3. Təsəvvüfə münasibət

Vəhhabi və bəzi sələfi cərəyanlarının təsəvvüfə qarşı ciddi tənqidləri vardır. Onlar xüsusilə türbə ziyarəti, övliyalardan yardım istəmək, təvəssül və buna bənzər praktikaların bir qismini şirk və ya bidət hesab edirlər. Əhli-Sünnə daxilində isə bu məsələlərin hər biri tarix boyu müxtəlif alimlər tərəfindən fərqli şəkildə müzakirə edilmişdir. Buna görə bütün təsəvvüf ənənəsini yalnız müəyyən ifrat nümunələrə əsasən qiymətləndirmək də düzgün olmaz.

4. Mətnlərin zahiri mənasına üstünlük verilməsi

Bu cərəyanların bir hissəsi Quran və hədis mətnlərinin zahiri mənasına böyük əhəmiyyət verir. Xüsusilə Allahın sifətləri ilə bağlı mütəşabih mətnlərdə onların təvil edilməsinə qarşı çıxan yanaşmalar mövcuddur. Əhli-Sünnə daxilində isə həm təfviz, həm də müəyyən şərtlərlə təvil kimi metodlar inkişaf etmişdir. Maturidi və Əşari alimləri bu məsələləri geniş şəkildə müzakirə etmişlər.

5. Xarici görünüşə xüsusi əhəmiyyət verilməsi

Saqqalın forması, geyim, şalvarın topuqdan yuxarı olması və digər zahiri məsələlər bəzi sələfi qruplarında çox ciddi şəkildə vurğulanır. Əlbəttə, İslamda zahiri əməllərin də öz yeri vardır. Ancaq dini həyatın bütövlüyünü yalnız bu məsələlər üzərində qurmaq, iman, əxlaq, fiqh, ibadət və mənəviyyat kimi digər sahələri arxa plana keçirmək təhlükəli yanaşmadır.

6. Hənbəli məzhəbi ilə eyniləşdirmə problemi

Müasir dövrdə bəzi vəhhabi və sələfi qrupların özlərini “Hənbəli” kimi təqdim etməsi də müzakirə olunan məsələlərdəndir. Burada mühüm fərqi qorumaq lazımdır: Hənbəli məzhəbi Əhli-Sünnənin dörd böyük fiqh məzhəbindən biridir və bütün Hənbəliləri vəhhabi hesab etmək düzgün deyil. Vəhhabilik isə XVIII əsrdə müəyyən tarixi şəraitdə meydana çıxmış ayrıca dini-siyasi hərəkatdır. Bu iki anlayışın tamamilə eyniləşdirilməsi həm Hənbəli məzhəbinin tarixini, həm də vəhhabi hərəkatının özünəməxsusluğunu düzgün göstərmir.

Müasir dövrdə sələfilik və vəhhabilik: sosial nəticələr

Bu mövzunun yalnız nəzəri tərəfi yoxdur. Dini fikirlərin cəmiyyətə təsiri də mühüm məsələdir. Əgər bir dini yanaşma müsəlmanların böyük hissəsini davamlı şəkildə “bidətçi”, “müşrik” və ya “kafir” kimi təqdim edirsə, bunun sosial münasibətlərə təsir göstərməsi təbiidir. Xüsusilə Avropada və digər qeyri-müsəlman ölkələrdə dini yeni öyrənməyə başlayan bəzi gənclərin son dərəcə sərt və qütbləşdirici dini təbliğatla qarşılaşması ailə və sosial münasibətlərdə problemlərə səbəb ola bilər. Nikah məsələsində də burada çox ciddi fiqhi nüanslar var. Bir insanın digərini təkfir etməsi avtomatik olaraq nikahın pozulması demək deyil. Belə məsələlərdə hökm vermək üçün şəxsin konkret etiqadı, dediyi sözün mənası, niyyəti və fiqhi vəziyyəti araşdırılmalıdır. Buna görə belə həssas məsələlərdə fərdi şəxslərin özbaşına hökm verməsi ciddi yanlışlıqlara gətirib çıxara bilər.

Radikallaşma və təhlükəsizlik məsələsi

Müasir dövrdə dini radikallaşma məsələsi də bu mövzunun mühüm hissəsidir. İŞİD və Əl-Qaidə kimi terror təşkilatlarının öz ideoloji əsaslandırmalarında müəyyən sələfi-cihadi mətnlərdən və anlayışlardan istifadə etdikləri məlumdur. Lakin burada mühüm bir fərq qoymaq lazımdır: bütün sələfiləri və ya bütün vəhhabiləri avtomatik şəkildə terror təşkilatları ilə eyniləşdirmək düzgün deyil. Sələfilik daxilində müxtəlif istiqamətlər mövcuddur və onların hamısı siyasi zorakılığı müdafiə etmir. Bununla belə, təkfirçi düşüncənin radikallaşma prosesində necə istifadə oluna bilməsi ayrıca araşdırılmalı məsələdir. Çünki “biz və onlar” düşüncəsinin dini müstəvidə həddindən artıq sərtləşməsi müəyyən hallarda daha təhlükəli ideoloji mərhələlərə keçid üçün zəmin yarada bilər. Bu səbəbdən radikallaşma ilə mübarizəni yalnız hüquq-mühafizə tədbirlərinə bağlamaq kifayət deyil. Dini savad, sağlam fiqhi metodologiya və düzgün etiqad təhsili də burada mühüm rol oynayır.

Nəticə: Məsələnin həlli elmi və metodoloji dərinlikdədir

Müasir sələfi və vəhhabi düşüncəsi ilə mübarizənin ən sağlam yolu yalnız onları tənqid etmək deyil, müsəlmanlara Əhli-Sünnə elmi ənənəsinin necə işlədiyini göstərməkdir. Çünki bu gün bir gəncə, məsələn, Buxaridəki bir hədis göstərilərək “bax, Peyğəmbər belə edib, deməli məsələ bitdi” demək çox asandır. Amma fiqh bundan daha mürəkkəb bir elmdir. Məsələn, Abdullah ibn Ömər (r.a.) bir hədisi rəvayət etdiyi halda həmin hədisin zahiri formasına hər vəziyyətdə eyni şəkildə əməl etməyibsə, bunun səbəbini araşdırmaq lazımdır. Burada hədisin hansı şəraitdə deyilməsi, başqa rəvayətlərlə əlaqəsi, nəsx məsələsi, səhabənin həmin hədisi necə başa düşməsi və digər fiqhi prinsiplər nəzərə alınır. Məhz burada hədis ilə fiqh arasındakı fərq ortaya çıxır. Hədis bizə ilkin məlumatı, yəni mətni və rəvayəti verir. Fiqh isə həmin məlumatların bütünlükdə qiymətləndirilməsi, digər dəlillərlə əlaqələndirilməsi və əməli hökmə çevrilməsi prosesidir. Ona görə də “mən yalnız Quran və hədisə tabe oluram” ifadəsi zahirən çox gözəl səslənsə də, əslində əsas sual bundan sonra başlayır: Quran və hədisi hansı üsulla başa düşəcəyik? Məhz fiqh üsulu, hədis elmi, ərəb dili, nəsx-mənsux, ümum-xüsus, mütləq-müqəyyəd, səhabələrin anlayışı və əsrlər boyu formalaşmış elmi ənənə bu sualın cavabını müəyyənləşdirir. Bu baxımdan, dini radikallaşma və ifrat təkfirçiliklə mübarizənin əsas yolu yalnız inzibati və hüquqi tədbirlər deyil. Bununla yanaşı, gənclərə İslam elmlərinin dərinliyini, məzhəblərin niyə yarandığını, alimlərin hansı metodlarla hökm çıxardığını və Əhli-Sünnə ənənəsinin əsrlər boyu necə formalaşdığını düzgün şəkildə öyrətmək lazımdır. Çünki səthi şüarlar qarşısında ən güclü müdafiə daha güclü şüar deyil, daha dərin elmdir. Əhli-Sünnənin fiqh və etiqad məktəblərinin əsas xüsusiyyəti də məhz budur: dini bir neçə şüara sıxışdırmaq əvəzinə, onu nəsildən-nəslə ötürülmüş elmi metodologiya daxilində anlamaq. Bu səbəbdən bizim üçün əsas məsələ “kim özünü sələfi adlandırır, kim vəhhabi adlandırır?” sualından daha çox, hansı metodun İslamın ilk nəsillərindən gələn elmi ənənə ilə nə dərəcədə uyğun olduğu sualıdır. Dini məsələlərdə sağlam mövqe emosional etiketlərdən deyil, elm, metodologiya, tarix və insafdan çıxış etməyi tələb edir.

Əhli-Sünnə Ənənəsi və Sələfilik/Vəhhabilik Məsələsi

Tarixi dərinlik və İslam anlayışının əsasları

İslamın yayılmasından etibarən əsrlər boyu Əhli-Sünnə ənənəsi əsas dini xətt kimi formalaşmışdır. Bu ənənə etiqadda əsasən Əşəri və ya Maturidi, fiqhdə isə Hənəfi, Şafii Maliki və Hənbəli məzhəbləri ilə təmsil olunmuşdur. Bununla yanaşı, cəmiyyətin böyük bir hissəsi təsəvvüf mədəniyyəti ilə də yaxın münasibətdə olmuşdur. Beləliklə, İslam tarixi və mədəni kimliyinin əsas sütunlarını Əhli-Sünnə etiqadı, məzhəb ənənəsi və təsəvvüf mədəniyyəti təşkil etmişdir. Lakin müasir dövrdə bu tarixi ənənənin yanında fərqli dini istiqamətlər də meydana çıxmışdır. Bunlardan biri modernist və islahatçı İslam yanaşmaları, digəri isə xüsusilə son dövrlərdə daha çox yayılan Sələfilik iddiasıdır. Burada diqqət edilməli məqam budur ki, bugünkü mənada Sələfilik adı ilə tanınan bəzi dini cərəyanların bu coğrafiyadakı tarixi mövcudluğu çox qədim dövrlərə gedib çıxmır. Bu düşüncə daha çox İslam dünyasının başqa bölgələrində meydana gəlmiş tarixi proseslərdən təsirlənərək sonrakı dövrlərdə yerli müsəlman cəmiyyətinə daxil olmuşdur.

“Sələf əqidəsi” ilə “Vəhhabilik” anlayışının qarışdırılması

Bu mövzuda ən çox diqqət çəkən məsələlərdən biri terminlərin bir-birinə qarışdırılmasıdır. Tarixi baxımdan müasir Vəhhabilik hərəkatının əsas başlanğıcı XVIII əsrdə Məhəmməd ibn Əbdül-Vəhhabın Səud ailəsi ilə qurduğu ittifaqla əlaqəlidir. Bu hərəkatın meydana gəldiyi mühitdə həm dini, həm də siyasi baxımdan ciddi qarşıdurmalar baş vermişdir. “Vəhhabilik” ifadəsi konkret olaraq XVIII əsrdə yaşamış Məhəmməd ibn Əbdül-Vəhhabla əlaqəlidir. “Sələfilik” ifadəsi isə daha geniş və tarixi baxımdan daha qədim olan “Sələf-i salihin” anlayışına istinad edir. Məhz buna görə terminoloji baxımdan belə bir fərq yaranır: “Vəhhabilik” dedikdə müəyyən tarixi şəxsə və müəyyən dövrə bağlı konkret hərəkat nəzərdə tutulur, “Sələfilik” deyildikdə isə insanlarda təbii olaraq səhabə, tabiin və onlardan sonrakı ilk nəsillərə bağlılıq təsəvvürü yaranır. Burada isə mühüm bir elmi məsələ ortaya çıxır. İlk nəsillərin əqidəsinə bağlı olmaq iddiası ilə sonrakı dövrdə meydana gəlmiş müəyyən bir dini cərəyanı avtomatik şəkildə “Sələfin əqidəsi” ilə eyniləşdirmək eyni şey deyil. Tarixə baxdıqda Hicri VIII əsrə, xüsusilə İbn Teymiyyə dövrünə qədər “Sələfilik” adı ilə ayrıca, sistemləşmiş və müstəqil məzhəb quruluşunun mövcud olduğunu demək çətindir. Əvvəlki əsrlərdə müxtəlif alimlər müəyyən etiqadi məsələlərdə Sələfin mövqeyini müdafiə etdiklərini bildirirdilər. Lakin bu, bugünkü mənada vahid və sistemli “Sələfilik məzhəbi” demək deyildi. Ona görə də Sələf-i salihin anlayışı ilə müasir Sələfilik hərəkatını birbaşa eyniləşdirmək elmi baxımdan ayrıca əsaslandırılmalı məsələdir.

Əməldə mənsubluğun əqidəni avtomatik müəyyən etməməsi

İslam tarixində bir insanın hansı fiqh məzhəbinə mənsub olması və ya hansı elmi sahədə məşhur olması onun bütün etiqadi görüşlərinin avtomatik olaraq Əhli-Sünnə əqidəsinə uyğun olduğunu göstərmir. Məsələn, bir insan Hənəfi və ya Şafii fiqh məktəbinə bağlı ola bilər, amma bəzi etiqadi məsələlərdə Əhli-Sünnənin ümumi prinsiplərindən fərqli düşünə bilər. Eyni şeyi hədis və təsəvvüf üçün də demək mümkündür. Bir şəxsin mühəddis olması və ya təsəvvüf sahəsində tanınması onun bütün etiqadi görüşlərinin mütləq şəkildə doğru olduğu mənasına gəlmir. Tarixdə buna nümunə kimi İbn Xuzeymə, İbn Məndə, Osman ibn Səid əd-Darimi və Lələkai kimi alimlərin bəzi etiqadi məsələlərdə Əhli-Sünnənin sonrakı sistemləşmiş mövqeyindən fərqli yanaşmalarını göstərmək olar. Eyni zamanda Hərəvi kimi təsəvvüf sahəsində tanınmış şəxslərin əsərlərində də müəyyən təşbehə yaxın ifadələrə rast gəlmək mümkündür. Digər tərəfdən, Məhəmməd ibn Kərram tərəfindən formalaşdırılan Kərramiyyə məktəbi də bu məsələyə nümunədir. Bu məktəbin nümayəndələri fiqhdə müəyyən məzhəblərlə və təsəvvüf mühiti ilə əlaqəli olsalar da, etiqadi məsələlərdə təcsim və təşbehə yaxın mövqelərinə görə Əhli-Sünnə alimləri tərəfindən tənqid edilmişlər. Bütün bunlardan çıxan əsas nəticə budur:

İnsanın əməldəki məzhəbi və ya məşğul olduğu elm sahəsi onun etiqadını avtomatik olaraq müəyyən etmir. Əsas məsələ əvvəlcə etiqadi prinsiplərin düzgün olmasıdır.

Tənzih və təşbih məsələsində Quran və sünnə mətnlərinin anlaşılması

Əhli-Sünnə etiqadının ən mühüm əsaslarından biri Allah-Təalanı məxluqata bənzətməkdən uzaq tutmaq, yəni tənzih prinsipidir. Allah-Təala zatında, sifətlərində, feillərində və adlarında yaradılmışlara bənzəmir. Quranda bu prinsip çox açıq şəkildə ifadə olunmuşdur:

“Onun heç bir bənzəri yoxdur.”

Şura surəsindəki bu məna və İxlas surəsindəki tövhid bəyanı Allah haqqında təsəvvürün əsas çərçivəsini müəyyən edir. İxlas surəsindəki “Əhəd” ifadəsi sadəcə say baxımından “bir” demək deyil. Burada Allahın bənzərsiz, misilsiz və heç bir şəriki və tayı olmayan yeganə varlıq olması ifadə edilir.

Möhkəm və mütəşabih ayələr

Quranda məna baxımından açıq olan və dinin əsas prinsiplərini müəyyən edən möhkəm ayələr vardır. Bununla yanaşı, insanın ilk baxışda cismani və maddi məna verə biləcəyi bəzi mütəşabih ifadələr də mövcuddur. Məsələn, Quranda:

“Allahın əli onların əllərinin üzərindədir.” buyurulur. Buradakı “əl” ifadəsini insanın əli kimi başa düşmək doğru deyil. Çünki Allah-Təalanın məxluqata məxsus orqan və cismani xüsusiyyətlərdən uzaq olması Əhli-Sünnənin əsas prinsipidir. Burada iki təhlükəli yanaşma ortaya çıxa bilər. Birincisi, Allahın sifətlərini məxluqatın sifətlərinə bənzətməkdir. Buna təşbih deyilir. İkincisi isə Allah-Təalanı cisim və maddi varlıq kimi təsəvvür etməkdir ki, buna təcsim deyilir. Deməli, mütəşabih mətnlərə münasibətdə əsas məqsəd hər şeydən əvvəl tənzih prinsipini qorumaqdır.

Mütəşabih mətnlər qarşısında Sələf və sonrakı alimlərin yanaşması

Əhli-Sünnə alimləri tarix boyunca mütəşabih mətnlərlə bağlı tamamilə eyni üsulu tətbiq etməmişlər. Lakin müxtəlif metodların arxasında dayanan əsas məqsəd eyni olmuşdur: Allahı məxluqata bənzətməmək.

Sələfin yanaşması

Səhabə, tabiin və onlardan sonrakı ilk nəsillər mütəşabih ifadələr qarşısında geniş təvilə çox vaxt müraciət etməmişlər. Onlar bu ifadələri qəbul edir, lakin Allahın sifətlərini məxluqatın sifətlərinə bənzətməkdən qəti şəkildə uzaq dayanırdılar. Yəni onların mövqeyi belə ümumiləşdirilə bilər: Mətni qəbul etmək, lakin onun Allah haqqında cismani və məxluqa xas bir məna ifadə etdiyini düşünməmək.

Sonrakı alimlərin yanaşması

Sonrakı əsrlərdə isə vəziyyət müəyyən mənada dəyişmişdir. Müxtəlif fəlsəfi və etiqadi cərəyanların meydana çıxması, həmçinin bəzi insanların mütəşabih ifadələri zahiri və cismani mənada başa düşməsi səbəbindən alimlər tənzihi qorumaq üçün təvil metodundan istifadə etmişlər. Məsələn, “yəd” ifadəsinin müəyyən kontekstlərdə “qüdrət” kimi izah edilməsi bu yanaşmaya nümunə göstərilə bilər. Burada mühüm məqam budur ki, Sələfin təvil etməməsi ilə sonrakı alimlərin təvil etməsi arasında məqsəd fərqi yaratmaq doğru deyil. Hər iki yanaşmanın əsas məqsədi Allahı məxluqata bənzətməməkdir. Problem, mütəşabih ifadəni insan orqanı və ya cismani xüsusiyyət kimi təsəvvür etməyə başladıqda meydana çıxır.

Təkfir, məzhəbə qarşı çıxmaq və Xəvaric düşüncəsinin təsiri

Müasir dövrdə bəzi radikal Sələfi-Vəhhabi qrupları ilə bağlı ən çox müzakirə edilən məsələlərdən biri də təkfir anlayışıdır. Əhli-Sünnə prinsiplərinə görə böyük günah işləyən və ya əməldə ciddi qüsura yol verən müsəlman, etdiyi günahı halal hesab etmədiyi müddətcə sırf həmin günaha görə İslamdan çıxmış sayılmır. Bu prinsip tarix boyunca Əhli-Sünnə ilə Xəvaric arasında əsas fərqlərdən biri olmuşdur. Vəhhabilik tarixində isə bəzi alimlərin əvvəlki müsəlman cəmiyyətlərinin etiqadını və əməllərini çox sərt şəkildə qiymətləndirməsi ciddi mübahisələrə səbəb olmuşdur. Xüsusilə qəbir ziyarəti, ölülərə salam vermək, təvəssül etmək və ölüyə savab bağışlamaq kimi məsələlərdə bütün bu əməlləri şirk və küfr çərçivəsinə daxil edən yanaşmalar Əhli-Sünnə alimlərinin mühüm bir hissəsi tərəfindən qəbul edilməmişdir.

Məzhəb məsələsi

Digər mühüm məsələ fiqh məzhəblərinə münasibətdir. Əhli-Sünnə tarixində Hənəfi, Maliki, Şafii və Hənbəli məzhəbləri əsrlər boyu İslam hüququnun əsas məktəbləri kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bu məzhəblərin alimləri Qurana və sünnəyə əsaslanaraq hüquqi hökmləri sistemləşdirmişlər. Buna görə də sıravi müsəlmanın bütün hökmləri birbaşa mənbələrdən özü çıxarması real və praktik yanaşma deyil. İctimai və elmi həyatın müxtəlif sahələrində ixtisaslaşma olduğu kimi, fiqhdə də ixtisaslaşma mövcuddur. Bu baxımdan məzhəbə tabe olmaqla kor-koranə dini fanatizmi bir-birindən ayırmaq lazımdır.

İbn Teymiyyə məsələsi

Müasir Sələfi çevrələrində İbn Teymiyyənin fikirlərinə xüsusi əhəmiyyət verilir. Lakin onun bütün görüşlərinin müasir Sələfi-Vəhhabi yanaşması ilə eyniləşdirilməsi də düzgün deyil. Məsələn, İbn Teymiyyənin sıravi insanın müəyyən bir fiqh məzhəbinə tabe olmasını qəbul edən fikirləri mövcuddur. Həmçinin onun təsəvvüf və təriqət məsələləri ilə bağlı mövqeyi də müasir radikal yanaşmalarda təqdim edildiyindən daha mürəkkəbdir. Buna görə bir alimin müəyyən fikirlərini götürüb onun bütün düşüncə sistemini həmin fikrə endirmək elmi baxımdan düzgün metod deyil.

Təkfir zənciri və xəvaric məntiqi

Ən təhlükəli mərhələlərdən biri təkfirin zəncirvari hala gəlməsidir. Yəni bir şəxs müəyyən əmələ görə kafir elan edilir. Sonra həmin şəxsi kafir hesab etməyən başqa bir insan da kafir sayılır. Daha sonra ikinci şəxsin hökmünü qəbul etməyən üçüncü şəxs də eyni şəkildə ittiham edilir. Beləliklə, təkfir dairəsi getdikcə genişlənir və sonda cəmiyyətin böyük hissəsini əhatə edə bilir. Bu məntiq İslam tarixində Xəvaric düşüncəsinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri olmuşdur. Müasir dövrdə də siyasi və ictimai məsələlərdə “səs vermək şirkdir”, “seçkidə iştirak edən kafirdir”, “ona səs verən kafirdir”, “bunları kafir saymayan da kafirdir” kimi ardıcıl hökm mexanizmlərinin ortaya çıxması eyni təfəkkür modelini xatırladır. Burada məsələ konkret bir siyasi hadisənin özü deyil. Əsas problem dini hökmlərin bu şəkildə zəncirvari təkfir mexanizminə çevrilməsidir.

Elm iyerarxiyası, təqlidin zərurəti və şüarçılıq problemi

İslam elmləri çox geniş və dərin bir sahədir. Bir insanın yalnız Qurandan və hədislərdən istifadə etməklə bütün fiqhi hökmləri müstəqil şəkildə müəyyən etməsi üçün uzun illər ciddi elmi hazırlıq keçməsi lazımdır. Hətta böyük alimlər belə özlərini müəyyən mənada əvvəlki alimlərin elmi irsinə bağlı hesab etmişlər. Hənəfi fiqhinin böyük alimlərindən İbn Abidin də özünü “məhz müqəllid” kimi təqdim etmişdir. Burada təqlid anlayışını düzgün başa düşmək lazımdır. Təqlid hər hansı şəxsin sözünü düşünmədən və səbəbini bilmədən qəbul etmək demək deyil. Fiqh sahəsində mütəxəssis olmayan insanın etibar etdiyi elm adamlarının və formalaşmış fiqh məktəblərinin metoduna əsaslanması nəzərdə tutulur. Çünki hər kəsin müstəqil şəkildə bütün Quran və hədis mətnlərindən hökm çıxarması nə praktik, nə də elmi baxımdan mümkündür. Müasir dövrdə isə bəzi radikal dini cərəyanların xüsusilə gənclər arasında yayılmasında sadə və sərt şüarların müəyyən rolu görünür. “Hamı səhv edir, biz doğrunu bilirik”, “məzhəb şirkdir”, “səs vermək küfrdür” kimi qısa və kəskin ifadələr mürəkkəb dini məsələləri çox sadə göstərir. Halbuki əsrlər boyu formalaşmış İslam elmləri bu məsələlərin bundan daha mürəkkəb olduğunu göstərir. İslam elmlərində əsas məqsəd insanlara sadəcə şüar vermək deyil, onları düzgün düşünmə metoduna, elmi ənənəyə və sağlam etiqada yönəltmək olmalıdır.

Nəticə

Bu mövzuda ən mühüm məsələ müxtəlif dini qrupları sadəcə adlarına görə qiymətləndirmək deyil, onların etiqadi prinsiplərinə, dini mətnləri anlama metoduna və müsəlman cəmiyyətinə münasibətinə baxmaqdır. Əhli-Sünnə ənənəsinin əsas xüsusiyyətlərindən biri Allah-Təalanı məxluqata bənzətməmək, yəni tənzih prinsipini qorumaqdır. Digər tərəfdən, əməldəki məzhəb, hədis və ya təsəvvüf kimi mənsubiyyətlərin insanın etiqadını avtomatik olaraq müəyyən etmədiyi də nəzərə alınmalıdır. Mütəşabih ayələrə münasibətdə Sələfin təfviz və təvilə müraciət etməyən yanaşması ilə sonrakı alimlərin müəyyən hallarda təvilə getməsi arasında əsas məqsəd baxımından ziddiyyət yaratmaq doğru deyil. Hər iki yanaşmada Allahın məxluqata bənzədilməməsi əsas prinsipdir. Eyni zamanda dini məsələlərdə həddindən artıq asan şəkildə insanları şirk və küfrdə ittiham etmək, məzhəbləri bütövlükdə rədd etmək və mürəkkəb dini məsələləri bir neçə sərt şüara endirmək ciddi problemlər doğura bilər. Bizim üçün Əhli-Sünnə ənənəsinin əsas gücü məhz buradadır: etiqadda tənzih, elmdə sistemlilik, fiqhdə məzhəb ənənəsi, dini məsələlərdə ölçü və müsəlmanlara münasibətdə genişlik. Bu baxımdan dini məsələlərə yalnız şüarlar üzərindən deyil, İslamın əsrlərlə formalaşmış elmi ənənəsini, alimlərin metodlarını və etiqadi prinsipləri birlikdə nəzərə alaraq yanaşmaq daha sağlamdır.

Sünnənin və Hədislərin Qorunması: Rəvayət və Səhihlik Prosesi

Hədislərin dindəki yeri və yaranan şübhələrin mahiyyəti

Hədisi-şəriflər Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) ilə müsəlmanlar arasında əlaqə yaradan və Onun sünnəsini sonrakı nəsillərə çatdıran ən mühüm vasitələrdən biridir. Buna görə də hədislər dini həyatın əsas dayaqlarından hesab olunur. Bu gün hədislərin din baxımından mənbə dəyəri, bizə necə çatması və nə dərəcədə etibarlı olması ilə bağlı müxtəlif müzakirələr aparılır. Əslində isə bu məsələyə düzgün yanaşmaq üçün əvvəlcə hədislərin necə qorunduğunu və hansı mərhələlərdən keçərək günümüzə gəlib çatdığını bilmək lazımdır. Çünki Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) sözlərini, əməllərini və təsdiqlərini öyrənmək üçün hədislər əsas mənbələrdən biridir. Bu səbəbdən hədislərə qarşı əsassız şübhələrin yayılması nəticədə insanın Qurani-Kərimə və ümumilikdə dini məlumatlara olan etimadına da təsir edə bilər. İnsan hər hansı bir məlumatı qəbul edərkən həmin məlumatın mənbəyinə və onun necə qorunduğuna güvənmək istəyir. Dini məsələlərdə də eyni prinsip keçərlidir.

Hədislərin nəql edilməsi, yazılması və yazı qadağasının səbəbi

Hədislərin qorunması məsələsini araşdırarkən iki məsələni bir-birindən ayırmaq lazımdır: hədislərin şifahi şəkildə nəql edilməsi və onların yazıya alınaraq kitablaşdırılması. Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) səhabələrə söylədiyi sözlər onların yaddaşında qorunur, əzbərlənir və bəzi səhabələr tərəfindən yazıya da keçirilirdi. Yəni hədislərin şifahi şəkildə nəql edilməsi və yayılması ümumi olaraq qadağan edilməmişdi. İlk dövrlərdə hədislərin yazılması ilə bağlı müəyyən məhdudiyyətin olmasının isə bir sıra səbəbləri var idi. Əsas səbəbləri belə qeyd etmək olar:

Birincisi, yazı bilən insanların azlığı idi. Həmin dövrdə ərəb cəmiyyətində oxuyub-yazmağı bacaran insanların sayı çox deyildi.

İkincisi, yazı materiallarının məhdud olması idi. O dövrdə kağız bugünkü kimi geniş yayılmamışdı. Dəri parçaları, ağac lövhələri, xurma budaqları və sümüklər kimi müxtəlif materiallardan istifadə edilirdi.

Üçüncüsü isə Qurani-Kərim ayələri ilə hədislərin qarışdırılması ehtimalı idi. Çünki vəhy hələ davam edirdi və Quran ayələri nazil olmaqda idi. Bu səbəbdən Quran mətninin başqa sözlərlə qarışdırılması ehtimalının qarşısını almaq mühüm idi.

Sonrakı mərhələdə bu təhlükə aradan qalxdıqca və yazı imkanları genişləndikcə hədislərin yazılmasına münasibət də dəyişdi. Məsələn, Abdullah ibn Amr ibn əl-As (r.a.) Hz. Peyğəmbərdən (s.ə.s.) eşitdiklərini yazıb-yaza bilməyəcəyini soruşmuş, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) də ona yazmağa icazə vermişdir. Abdullah ibn Amrın yazdığı və əs-Səhifətüs-Sadiqə adı ilə tanınan qeydlər hədislərin erkən dövrdə yazıya alınmasının mühüm nümunələrindən biridir. Eyni şəkildə Əbu Hureyrənin (r.a.) tələbəsi Həmmam ibn Münəbbih vasitəsilə bizə gəlib çatan Səhifətü Həmmam ibn Münəbbih də erkən hədis yazılı ənənəsinin mühüm nümunələrindəndir.

Beləliklə, hədislərin əvvəlcə yalnız şifahi şəkildə qorunduğunu və sonradan yazıya alındığını düşünmək düzgün deyil. Şifahi rəvayət əsas üsullardan biri olsa da, erkən dövrdən etibarən hədislərin yazılı şəkildə də qorunduğunu göstərən nümunələr mövcuddur.

Şifahi rəvayət, tədvin və təsnif mərhələləri

Səhabə dövründə hədislərin şifahi şəkildə nəql edilməsinin geniş yayılmasının əsas səbəblərindən biri ərəb cəmiyyətində güclü hafizə ənənəsinin olması idi. Ərəblər əzbərləməyə böyük əhəmiyyət verir və məlumatları yadda saxlamaq qabiliyyətləri ilə seçilirdilər. Lakin zaman keçdikcə İslam coğrafiyası genişləndi, səhabələr vəfat etməyə başladı və sonrakı nəsillər meydana gəldi. Bununla yanaşı, İslami elmlərin sistemləşdirilməsinə də ehtiyac yarandı. Xüsusilə Ömər ibn Əbdüləzizin (r.h) xilafəti dövründə hədislərin toplanması və qorunması istiqamətində daha sistemli işlər görülməyə başladı. Bu məqsədlə alimlərdən hədisləri toplamaq və bir yerə gətirmək tələb edildi. İbn Şihab əz-Zühri kimi alimlər bu prosesdə mühüm rol oynadılar. Hədislərin müxtəlif bölgələrdə yayılmış rəvayətlərinin toplanaraq bir araya gətirilməsinə tədvin deyilir. Daha sonrakı mərhələdə toplanmış bu materialların müəyyən prinsiplər əsasında mövzu və metodlara görə kitablar şəklində sistemləşdirilməsinə isə təsnif deyilir. Beləliklə, hədislərin qorunması birdən-birə kitabların ortaya çıxması ilə başlamamışdır. Bu proses şifahi rəvayət, yazılı qeydlər, tədvin və nəhayət, təsnif mərhələlərindən keçərək inkişaf etmişdir.

“700 min və ya 1 milyon hədis” məsələsi

Hədis alimlərinin əsərlərində bəzən 100 min, 700 min, hətta 1 milyon kimi çox böyük hədis rəqəmlərinə rast gəlirik. İlk baxışda bu rəqəmlər insanı təəccübləndirə bilər. Lakin burada “hədis” anlayışının necə istifadə edildiyini başa düşmək lazımdır. Hədis əsasən sənəd və mətn olmaqla iki hissədən ibarətdir. Sənəd həmin hədisi kimlərin kimdən nəql etdiyini göstərən ravilər zənciridir. Məsələn, eyni mətn 20 müxtəlif səhabə və ya ravi zənciri ilə nəql olunubsa, hədis alimləri bunları müxtəlif rəvayətlər kimi qeyd edə bilərlər. Eyni şəkildə sənəddə bir ravi dəyişdikdə və ya mətnin ifadəsində müəyyən fərq olduqda da həmin rəvayət ayrıca hesab oluna bilər. Bundan əlavə, klassik hədis alimlərinin istifadə etdiyi “hədis” anlayışı yalnız Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) söz, əməl və təsdiqlərini əhatə etmirdi. Səhabələrin sözləri və əməlləri (məvquf), həmçinin tabiinlərin sözləri (məqtu) də bəzi hallarda bu geniş rəvayət dairəsinə daxil edilirdi. Ona görə də yüz minlərlə rəqəm deyildikdə bunu yüz minlərlə tamamilə fərqli Peyğəmbər sözü kimi başa düşmək düzgün olmaz. Burada müxtəlif sənədlər, təkrar rəvayətlər, mətn fərqləri və rəvayət növləri birlikdə hesablanır.

Çoxlu hədis rəvayət edən səhabələr və Əbu Hureyrə (r.a.)

Hədis elmində min və daha çox rəvayət nəql edən səhabələrə Muksirun deyilir. Bu səhabələr arasında Əbu Hureyrə (r.a.), Abdullah ibn Ömər, Ənəs ibn Malik, Hz. Aişə, Abdullah ibn Abbas, Abdullah ibn Amr ibn əl-As və Əbu Səid əl-Hudri (r.anhum) xüsusi yer tutur.

Bəzən belə bir sual ortaya çıxır: Nə üçün Hz. Əbu Bəkr, Hz. Ömər və Hz. Osman kimi böyük səhabələrin rəvayət etdiyi hədislərin sayı Əbu Hureyrə və bəzi digər səhabələrlə müqayisədə daha azdır? Bunun bir neçə səbəbi var. Onların bir qismi Hz. Peyğəmbərdən (s.ə.s.) sonra uzun müddət yaşamamış, bir qismi isə xilafət və dövlət idarəçiliyi kimi böyük məsuliyyətlər daşıyırdı. Buna qarşılıq Əbu Hureyrə (r.a.) daha uzun ömür sürmüş və həyatının böyük hissəsini hədis və elm öyrətməyə həsr etmişdir. Əbu Hureyrənin (r.a.) Hz. Peyğəmbərlə (s.ə.s.) təxminən üç il birlikdə olmasına baxmayaraq çoxlu hədis rəvayət etməsi də buna görə diqqət çəkir. O, eşitdiyi hədisləri yadda saxlamağa xüsusi əhəmiyyət verirdi və sonrakı illərdə çoxsaylı tələbələrə hədis öyrədirdi. Digər mühüm məqam isə budur ki, Əbu Hureyrənin (r.a.) nəql etdiyi bütün rəvayətlər yalnız onun özündən gələn rəvayətlər deyildi. Əksinə, həmin rəvayətlərin böyük hissəsi digər səhabələr tərəfindən də nəql edilmişdir. Yəni rəvayətlərin çox olması onların hamısının yalnız bir şəxsin şahidliyinə əsaslandığı mənasına gəlmir.

Hədislərin təsnifatı: mütəvatir, əhəd və hədisi-qudsi

Hədislər müxtəlif meyarlara əsasən təsnif edilir. Bu meyarlardan biri də ravilərin sayıdır.

Mütəvatir xəbər dedikdə yalan üzərində birləşmələri ağlabatan şəkildə mümkün olmayan çoxsaylı insanların nəql etdiyi xəbər nəzərdə tutulur. Burada əsas məsələ sadəcə rəqəm deyil, rəvayətin etibarlılığını təmin edən çoxsaylı və müstəqil nəql yollarının olmasıdır. Mütəvatir rəvayətlər də öz daxilində müxtəlif növlərə ayrılır. Əgər eyni məna və ifadə müxtəlif ravilər tərəfindən eyni formada nəql edilirsə, buna ləfzi mütəvatir deyilir. Məsələn, Hz. Peyğəmbərə (s.ə.s.) yalan isnad etməyi ciddi şəkildə qadağan edən məşhur hədis bu baxımdan ən çox tanınan nümunələrdəndir. Bəzən isə müxtəlif rəvayətlər sözbəsöz eyni olmur, lakin onların hamısında eyni əsas məna və məzmun təkrar olunur. Bu halda mənəvi mütəvatir anlayışından istifadə edilir. Bundan başqa, əhəd və ya xəbər-i vahid rəvayətlər də vardır. Bunlar mütəvatir səviyyəsinə çatmayan rəvayətlərdir. Əhəd rəvayətlərin də öz daxilində müxtəlif növləri və dərəcələri vardır. Buna görə “əhəd” sözünü avtomatik olaraq “zəif” mənasında başa düşmək doğru deyil. Əhəd bir rəvayətin say baxımından təsnifatıdır, səhihlik dərəcəsi isə ayrıca araşdırılır.

Hədisi-qudsi nədir?

Hədisi-qudsi Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) Allah-Təaladan xəbər verərək nəql etdiyi rəvayətlərə deyilir. Bu rəvayətlərdə məna Allah-Təalaya aid edilir və Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) bunu “Allah-Təala belə buyurdu…” şəklində nəql edir. Lakin hədisi-qudsini Qurani-Kərimlə eyniləşdirmək olmaz. Quran həm məna, həm də ləfz baxımından Allahın kəlamıdır və ibadət olaraq oxunur. Hədisi-qudsi isə Quranın bir hissəsi deyil və Quranın özünəməxsus hökmlərinə malik deyil.

Cərh və tədil elmi və hədislərə münasibətdə orta yol

Hədislərin qorunmasında ən mühüm məsələlərdən biri də ravilərin araşdırılmasıdır. Bu məqsədlə İslam alimləri cərh və tədil adlanan xüsusi bir elm sahəsi formalaşdırmışlar. Bu elmdə ravilərin kim olduğu, kimlərdən elm aldığı, kimlərə hədis nəql etdiyi, yaddaşının gücü, dürüstlüyü, əxlaqı və rəvayətində nə dərəcədə dəqiq olduğu araşdırılırdı. Alimlər bir ravinin vəziyyətini öyrənmək üçün bəzən uzun səfərlərə çıxırdılar. Hətta bir hədisi əldə etmək və ya ravinin etibarlılığını yoxlamaq üçün aylarla yol gedən alimlər olmuşdur. Bu da hədis alimlərinin rəvayət məsələsinə nə qədər ciddi yanaşdıqlarını göstərir. Məsələn, İmam Buxarinin bir ravidən hədis almaq üçün onun yanına getdiyi və həmin şəxsin öz heyvanını aldatmaq üçün yem varmış kimi davranmasını gördükdən sonra onun rəvayətini qəbul etmədiyi haqqında məşhur bir hadisə nəql edilir. Bu nümunə göstərir ki, alimlər ravinin yalnız hafizəsinə deyil, dürüstlüyünə və əxlaqi xüsusiyyətlərinə də diqqət yetirirdilər.

Bütün bunlardan sonra hədislərə münasibətdə iki ifrat yanaşmadan uzaq durmaq lazımdır. Bir tərəfdən bütün hədisləri heç bir araşdırma aparmadan rədd etmək düzgün deyil. Digər tərəfdən isə qarşıya çıxan hər rəvayəti araşdırmadan qəbul etmək də doğru yanaşma sayıla bilməz. Ən sağlam yol hədisləri öz elmi metodları və mütəxəssisləri çərçivəsində araşdırmaqdır. Necə ki, hər elm öz mütəxəssisindən öyrənilir, hədis elmi də bu sahənin qaydalarını və metodlarını bilən alimlərdən öyrənilməlidir. Burada əsas məsələ hədisləri nə kor-koranə qəbul etmək, nə də əvvəlcədən rədd etməkdir. Əsas məsələ onların hansı yollarla bizə çatdığını, ravilərinin kim olduğunu və alimlərin həmin rəvayətləri hansı meyarlarla qiymətləndirdiyini bilməkdir. Məhz bu yanaşma hədis elminin mahiyyətini daha düzgün anlamağa imkan verir.

Hədis Elmi və Sünnənin Qorunmuşluğu

Hədis və sünnənin mahiyyəti

Hədis Hz. Peyğəmbəri ﷺ bizə müxtəlif tərəfləri ilə tanıdan və Onun ilahi rəhbərliyini həyatımıza daşıyan ən mühüm mənbələrdən biridir. Hədis dedikdə ilk növbədə Peyğəmbərimizin ﷺ mübarək sözləri yada düşsə də, hədis və sünnə anlayışları yalnız sözlərdən ibarət deyil. Hz. Peyğəmbərin ﷺ söylədiyi sözlər (qövlü), etdiyi əməllər və tətbiqlər (feili), yanında baş verən hər hansı bir işi təsdiq etməsi (təqriri), geyimi, əxlaqi xüsusiyyətləri, səhabələrin Onun haqqında müşahidələri və hətta etməyi düşündüyü və niyyət etdiyi bəzi işlər belə sünnə və hədis anlayışının əhatəsinə daxil edilir. Böyük hədis alimi İbn Həcər əl-Əsqalani də Fəthül-Bəri əsərində Peyğəmbərin ﷺ etməyi niyyət etdiyi bəzi xüsusiyyətlərin sünnə çərçivəsində nəzərdən keçirildiyini qeyd edir. Hz. Aişənin (r.anha) Peyğəmbərimiz ﷺ haqqında söylədiyi məşhur “Onun əxlaqı Quran idi” ifadəsi də bu baxımdan çox əhəmiyyətlidir. Çünki Peyğəmbərimizin ﷺ həyatı ilahi vəhyin canlı şəkildə təcəssüm etdiyi bir həyat idi. Quran-Kərim dinin əsaslarını, ümumi prinsipləri və ilahi əmrləri müəyyən edir. Lakin namazın, orucun, zəkatın, həccin və digər ibadətlərin necə yerinə yetirilməsinin təfərrüatlarını, eləcə də Peyğəmbərimizin ﷺ həyatı boyunca İslamı necə yaşadığını bizə çatdıran əsas mənbələrdən biri hədis, siyrət (siyər) və səhabə rəvayətləridir. Bu səbəbdən səhabələrin gördüklərini, eşitdiklərini və müşahidə etdiklərini sonrakı nəsillərə çatdırmasını ifadə edən “rəvayət” anlayışı olduqca geniş məna daşıyır. Mədəni və elmi ənənəmizdə Hz. Peyğəmbərə ﷺ, ayələrə və müqəddəs məkanlara olan ehtiramın ifadəsi olaraq “hədisi-şərif”, “ayəyi-kərimə”, “Məkkəyi-Mükərrəmə”, “Mədineyi-Münəvvərə” kimi hörmət və ədəb ifadələrindən də istifadə edilmişdir.

Quran və sünnənin bütövlüyü və qorunması

Sünnənin və hədis irsinin qorunması məsələsindən danışarkən bəzən müxtəlif anlayışların bir-birinə qarışdırıldığını görürük. Xüsusilə “Quran ayələri arasında zəif və ya uydurma deyə bir şey yoxdur, bəs hədislərdə niyə səhih, zəif və uydurma rəvayətlər var?” kimi sualların ortaya atılması məsələnin hədis elminin metodologiyası bilinmədən qiymətləndirilməsindən irəli gəlir. Əslində Quran elmləri ilə bağlı məsələlərə nəzər saldıqda görürük ki, qiraətlər mövzusunda da müxtəlif kateqoriyalar mövcuddur. Mütəvatir qiraətlərlə yanaşı, əhəd və şaz qiraətlərdən də bəhs edilmiş, tarix boyu bəzi şəxslər və qruplar tərəfindən Quranın mətninə və surələrinə dair əsassız iddialar da irəli sürülmüşdür. Lakin bütün bunlar bu gün əlimizdə olan Quran mətninin etibarlılığına xələl gətirmir. Eyni şəkildə, tarixdə müxtəlif səbəblərlə uydurma hədislərin meydana çıxması da səhih sünnə irsinin etibarlılığını aradan qaldırmır. Əksinə, məhz hədis alimlərinin uydurma və zəif rəvayətləri müəyyənləşdirmək üçün ortaya qoyduqları ciddi metodologiya sünnə irsinin qorunmasında mühüm rol oynamışdır. Allah-Təalanın Öz dinini və Kitabını qoruyacağına dair vədi, eyni zamanda Quranın izahı və praktiki şəkildə yaşanması baxımından Peyğəmbər (sav) sünnəsinin də qorunmasının zəruriliyini göstərir. Çünki Quranın əmrlərinin necə tətbiq ediləcəyini bizə göstərən əsas nümunə Hz. Peyğəmbərin ﷺ həyatıdır.

Hədislərin toplanması və “250 illik boşluq” iddiası

Sünnə irsinin etibarlılığını şübhə altına almaq üçün tez-tez səsləndirilən iddialardan biri hədislərin Hz. Peyğəmbərin ﷺ vəfatından təxminən 250 il sonra yazıya keçirildiyi və bu müddət ərzində hədislərlə bağlı böyük bir boşluğun olduğu fikridir. Bu iddia elmi baxımdan doğru deyil. İmam Buxarinin (vəf. 256 h.) vəfat tarixindən çıxış edərək hədislərin ilk dəfə onun dövründə yazıya alındığını düşünmək düzgün olmaz. Çünki Buxaridən xeyli əvvəl həm hədislərin yazıya alınması, həm də müstəqil hədis əsərlərinin meydana gəlməsi ilə bağlı çoxsaylı nümunələr mövcuddur. Məsələn, İmam Malikin əl-Muvatta əsəri, Əbdürrəzzaq əs-Sənaninin əl-Müsənnəf əsəri və İbn Əbu Şeybənin əl-Müsənnəf əsəri Buxaridən əvvəl meydana gəlmiş mühüm hədis mənbələrindəndir. Bundan əlavə, daha erkən dövrlərə aid müxtəlif hədis səhifələri və cüzləri də mövcuddur. Fuat Sezgin Buxarinin Mənbələri adlı tədqiqatında bu məsələyə geniş şəkildə toxunaraq İmam Buxarinin öz əsərini hazırlayarkən ondan əvvəlki yazılı mənbələrdən və sənədlə nəql edilən şifahi rəvayət ənənəsindən istifadə etdiyini ətraflı şəkildə göstərmişdir. Deməli, hədislərin Buxaridən əvvəl yazıya alınmadığını və ya ilk dəfə 250 il sonra toplanmağa başlandığını söyləmək tarixi faktlarla uyğun gəlmir. Hədis elminin formalaşması bir anda baş verməmiş, Peyğəmbər ﷺ dövründən başlayaraq səhabələr, tabiin və sonrakı nəsillər vasitəsilə mərhələli şəkildə inkişaf etmişdir.

Hədis üsulu: rəvayətlərin səhihlik meyarları

Hədis elminin ən mühüm sahələrindən biri hədis üsuludur. Hədis alimləri rəvayətlərin Peyğəmbərimizə ﷺ nə dərəcədə etibarlı şəkildə aid edilə biləcəyini müəyyənləşdirmək üçün çox ciddi meyarlar müəyyən etmişlər. Bir rəvayətin səhih hədis hesab edilməsi üçün əsasən beş şərtin mövcud olması tələb olunur:

1. Sənədin fasiləsiz olması: Rəvayətin raviləri arasında sənədi qıran və ya naməlum edən bir hal olmamalıdır.
2. Ravinin ədaləti: Rəvayəti nəql edən şəxsin dürüst, etibarlı və dini baxımdan etibara layiq olması nəzərə alınır.
3. Ravinin zəbt xüsusiyyəti: Ravi eşitdiyi və ya yazdığı rəvayəti qoruyub saxlaya bilməli, onu unutma və qarışdırma ehtimalı mümkün qədər aşağı olmalıdır. Bu, güclü hafizə və ya etibarlı yazılı mənbə vasitəsilə ola bilər.
4. Şaz olmaması: Etibarlı bir ravinin özündən daha etibarlı ravilərin nəql etdiyi rəvayətə zidd bir məlumat nəql etməməsi tələb olunur.
5. İllət və gizli qüsurun olmaması: Rəvayətdə onun səhihliyinə xələl gətirən gizli və ya aşkar bir qüsur olmamalıdır.

Həsən hədis

Həsən hədis əsas etibarilə səhih hədisə yaxın xüsusiyyətlər daşıyan, lakin ravilərdən birinin zəbt səviyyəsinin səhih hədis ravilərindəki qədər yüksək olmadığı rəvayətdir. Yəni ravi etibarlı hesab olunur, lakin onun yaddaş və dəqiqlik baxımından səviyyəsi səhih hədis ravilərindən bir qədər aşağı ola bilər.

Zəif hədis

Səhih və ya həsən hədis üçün tələb olunan şərtlərdən birini və ya bir neçəsini daşımayan rəvayət zəif hədis adlandırılır. Zəif hədislər də öz daxilində müxtəlif növlərə ayrılır və bütün zəif rəvayətləri eyni səviyyədə qiymətləndirmək düzgün deyil. Bəzi zəif rəvayətlər başqa sənədlərlə dəstəkləndikdə həsən li-ğayrihi səviyyəsinə yüksələ bilər. Zəif hədislərlə əməl məsələsində alimlər müəyyən şərtlər irəli sürmüşlər. İbn Həcər əl-Əsqalaninin qeyd etdiyi şərtlərə əsasən, rəvayətin zəifliyi çox ağır olmamalı, dinin əsaslarına zidd yeni bir hökm ortaya qoymamalı və həmin rəvayətlə əməl edilərkən onun qəti şəkildə Hz. Peyğəmbərə ﷺ aid olduğu düşünülməməlidir. Bununla yanaşı, etiqad və əsas hüquqi hökmlər məsələsində zəif hədislər əsaslandırıcı dəlil kimi qəbul edilmir. Bu cür rəvayətlər daha çox fəzaili-əməl, yəni saleh əməllərin fəzilətləri mövzusunda müəyyən şərtlərlə nəzərə alınmışdır.

Məzhəblərdə hədis üsulu və metodoloji fərqlər

İslam hüquq məzhəbləri arasındakı bəzi fərqli hökmlərin səbəblərindən biri də onların dəlilləri qiymətləndirmək və hədislərdən hökm çıxarmaq metodlarının eyni olmamasıdır. Məsələn, mürsəl hədis məsələsində məzhəblər arasında fərqli yanaşmalar mövcuddur. Mürsəl hədis tabiin nəslindən olan bir ravinin səhabəni qeyd etmədən birbaşa Hz. Peyğəmbərdən ﷺ rəvayət etdiyi hədisdir. Hənəfi və Maliki alimləri müəyyən şərtlər daxilində mürsəl rəvayətləri qəbul etmişlər. Hənbəli məktəbində də bu mövzuya dair müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. İmam Şafii isə mürsəl rəvayətləri qəbul etmək məsələsində daha ciddi şərtlər irəli sürmüş və müəyyən etibarlı tabiinlərin mürsəl rəvayətlərinə xüsusi yanaşmışdır. Buradan göründüyü kimi, məzhəblər arasındakı bəzi fiqhi fərqlər onların hədisləri qəbul etməməsindən deyil, əksinə, hədis və digər şəri dəlillərin necə qiymətləndirilməsi ilə bağlı metodoloji fərqlərdən meydana gəlir. Bu səbəbdən bir məzhəbin müəyyən hədislə fərqli hökm çıxarmasını dərhal “bu məzhəb hədisi qəbul etmir” şəklində izah etmək elmi baxımdan düzgün yanaşma deyil.

Hədisləri oxumaq və anlamaq üsulu

Hədisləri oxuyarkən diqqət edilməli mühüm məsələlərdən biri də hər bir hədisi təkcə mətninə baxaraq qiymətləndirməməkdir. Hədislərin hansı şəraitdə deyildiyini, kim tərəfindən nəql edildiyini, sənədinin necə olduğunu, alimlərin həmin rəvayətə münasibətini və hədisin hansı kitabda hansı məqsədlə yer aldığını bilmək lazımdır. Xüsusilə Kütübi-Sittə, müsnədlər və digər əsas hədis mənbələri müəyyən elmi hazırlıq tələb edən ixtisas əsərləridir. Bu kitabları hədis üsulunu bilmədən yalnız ayrı-ayrı cümlələr əsasında oxumaq bəzən yanlış nəticələrə gətirib çıxara bilər. Elə buna görə də alimlər insanların gündəlik həyatda hədislərdən daha asan və düzgün şəkildə faydalana bilməsi üçün müxtəlif toplu və seçmə əsərlər hazırlamışlar. İmam Nəvəvinin Riyazus-Salihin əsəri, Xətib ət-Təbrizinin Mişkatül-Məsabih əsəri, İbnül-Əsirin Camiul-Üsul əsəri və Mənsur Əli Nasifin ət-Tac əsəri bu istiqamətdə tanınan mühüm mənbələrdəndir. Bu əsərlərin əsas xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif mövzulardakı hədislərin bir yerə toplanaraq oxucunun istifadəsinə daha əlverişli şəkildə təqdim edilməsidir.

Nəhayət, hədis alimlərinin yüz minlərlə hədis əzbərləməsi ilə əsas hədis kitablarında olan hədislərin sayının daha az görünməsi arasında da əslində ziddiyyət yoxdur. Çünki hədis alimləri eyni mətnin müxtəlif ravilər və müxtəlif sənədlər vasitəsilə gələn yollarını ayrıca rəvayət kimi nəzərə almışlar. Bəzən mətnin özündə kiçik bir fərq olduqda belə həmin rəvayət ayrıca qeyd edilmişdir. Buna görə də ravilərin və sənədlərin sayı artdıqca rəqəmlər də təbii olaraq çoxalır.

Beləliklə, hədis elminin məqsədi sadəcə çoxlu sayda rəvayət toplamaq deyil. Əsas məqsəd Peyğəmbərimizə ﷺ aid edilən rəvayətləri mümkün qədər dəqiq şəkildə müəyyənləşdirmək, onların etibarlılıq dərəcəsini araşdırmaq və sünnə irsini gələcək nəsillərə sağlam şəkildə çatdırmaq olmuşdur. Bu baxımdan hədis elmi İslam tarixində formalaşmış ən ciddi nəzarət və yoxlama sistemlərindən birini ortaya qoymuşdur.