Dil, Düşüncə və Mədəniyyətin Dönüşməsi

Düşüncənin sərbəst inkişafı qarşısındakı ən mühüm maneələrdən biri, əslində, dilin özündən qaynaqlanır. Dil yalnız bir ünsiyyət vasitəsi deyil, eyni zamanda bir mədəniyyətin daşıyıcısı, insanın fərqində olmadan içərisinə yerləşdiyi və ya daxilinə yerləşdirildiyi bir zehniyyət sistemidir. Bizə ötürülən ifadələr, deyimlər, anlayışlar – hamısı düşüncə sərhədlərimizi müəyyənləşdirir və bir növ bizi formalaşdırır. Məsələn, “qəhvənin 40 il xətri var” kimi geniş yayılmış bir ifadə təkcə bir davranışı deyil, bütövlükdə bir münasibət formasını təsir edir. Bu baxımdan, mədəniyyətin miras kimi ötürülən elementləri içində bəzən yeni nəzərlərlə sorğulanmalı, mövqeləri dəyişdirilməli olan anlayışlar mövcuddur. Məhz buna görə də düşüncə ilə məşğul olmaq, çox vaxt dilin imkanları və çərçivələri ilə mübarizə aparmağı zəruri edir.

Dil öz dəyərini nə zaman itirir?

Bir dilin mənasını və dəyərini itirməsi, onun arxasında dayanan həyatla əlaqəsinin qırıldığı zaman baş verir. Əgər artıq o dildə yuxu görülmür, düşüncə istehsal olunmur, ədəbiyyat yaranmırsa – həmin dil tədricən solğunlaşır. Müasir dünyanın gələcəklə bağlı narahatlıqlarını nəzərə alaraq qeyd etmək olar ki, tarix boyunca mövcud olmuş canlı növlərin təqribən 99 faizi artıq yoxdur. Eyni aqibətə mədəniyyətlər, dillər, dinlər və düşüncə sistemləri də məruz qalmışdır. Tarixin bizə ötürülməsi isə, sanki deşik bir qabla su daşımağa bənzəyir – yol boyu çox şey itir, yalnız bir hissəsi gələcək nəsillərə çata bilir.

Dilin və düşüncənin qorunması

Bu itkinin qarşısını almağın yolu, dilimizə, düşüncə sistemimizə və mənəvi dünyamıza sahib çıxmaqdan keçir. Bu istiqamətdə hər bir fərd məsuliyyət daşıyır. Əsərlərin tərcümə olunması, xüsusilə böyük klassiklərin doğma dilə qazandırılması bu baxımdan olduqca dəyərlidir. Düşüncəyə sərf olunan hər zəhmət, nəticə etibarilə dili də yaşadır. Çünki dil və düşüncə qarşılıqlı şəkildə bir-birini qidalandırır.

Din və Azadlıq: Dağıtmaq, yoxsa Düzəltmək?

Din, xüsusilə də İslamda "Rəbb" anlayışı və "rububiyyət" prinsipi insanı yalnız fərdi səviyyədə deyil, həm də ictimai və ailəvi sahələrdəki asılılıqlardan azad etməyi hədəfləyir. Bu azadlıq prosesi, insanın öz iç dünyasında baş verən dəyişikliklərlə yanaşı, onun cəmiyyətlə və ailə üzvləri ilə olan münasibətlərinə də yeni bir dərinlik qazandırır.

Asılılıq və güc münasibətlərinin təhrif edilməsi

Cəmiyyətdə tez-tez qarşılaşdığımız "ağa–qulluqçu", "rəhbər–idarə olunan", "işəgötürən–işçi" kimi münasibətlərdə sanki aşağıda olan tərəf özünü daha çox ehtiyac içində hiss edir və bu səbəbdən öz mövqeyini təbii bir asılılıq kimi qəbul edir. Halbuki qarşı tərəfin – yəni güc sahibinin də bu münasibətdən çıxardığı mənfəətlər, saxladığı hakimiyyət və ya duyduğu zövq vardır. Bu cür münasibətlərin mahiyyətində bir zərər yoxdur; əksinə, həyatın axarındakı zəruri strukturlardır. Əsas məsələ, bu münasibətlərin qarşılıqlı məsuliyyətə və hüquqa əsaslanan bir çərçivəyə çevrilməsidir. Heç kim başqasının köləsi və ya tam şəkildə asılısı deyil – nə rəhbər idarə olunanın, nə valideyn övladın, nə də işçi işəgötürənin məhkumudur. "Qula qul olmaq olmaz" prinsipi, İslamın rububiyyət anlayışı çərçivəsində insanı azadlaşdıran ən fundamental düsturdur.

Dinin azadlaşdırıcı funksiyası

Din və ibadət əvvəlcə insanı fərdiləşdirir, sonra isə onun ailə və cəmiyyət içindəki münasibətlərini yenidən düşünməyə sövq edir. Bu prosesdə insanın başqalarına olan psixoloji və maddi asılılığı azalır, özünə güvəni artır, təvəkkül etməyi öyrənir. Allahın "muslih" (islah edən) sifəti vasitəsilə münasibətlərin "əmanət" prinsipi əsasında yenidən qurulması təşviq olunur. Bu, əvvəlki mövcud strukturun boşaldılması, sonra isə hörmət və məsuliyyət üzərində yeni bir münasibət sisteminin qurulması deməkdir.

“Yaratmaq asan, dağıtmaq çətindir” paradoksu

Əksəriyyətin düşündüyünün əksinə olaraq, bir şeyi qurmaq "asandır", amma onu dağıtmaq çox çətin ola bilər. Məsələn, bir fikri yazmaq tez ola bilər, amma bir insanın inanc sistemini sarsıtmaq, onu yenidən qurmaq olduqca çətin bir prosesdir. "Allah sizin Rəbbinizdir" demək bir cümlə qədər asandır, lakin "Lə iləhə" deyərək – yəni Allahdan başqa heç bir ilahi gücün olmadığını qəbul edərək – bütün digər asılılıqlardan imtina etmək insanın öz iç dünyasını silkələyəcək qədər ciddi bir dönüş tələb edir. Bu çətinliyin səbəbi insanın köhnə strukturlara, dərinlikli mənəvi və psixoloji bağlılıqlara olan illərlə, bəlkə də minillərlə formalaşmış vərdişlərindən qaynaqlanır. İnsan adətən öz asılılıqlarını sevər, onlardan əl çəkmək istəməz. Qurani-Kərimdəki "Belini bükən yükü üzərindən almadıqmı?" (əl-İnşirah, 2-3) ayəsi də bu ağır asılılıqlardan qurtuluş prosesinə işarə edir. Bu yük, təkcə maddi deyil, daha çox mənəvi və emosional mənşəlidir – insanın tək qalmaq qorxusu, fərdi məsuliyyətdən qaçmaq istəyi ilə qidalanır.

İnsan təbiəti və həqiqi azadlıq

İnsanlar tez-tez azadlıqdan danışsalar da, əslində asılılıqları daha çox sevirlər. Həqiqi azadlıq isə tək qala bilmə bacarığı, öz fərdiyyətini daşımaq gücü və insanın özü ilə barış içində yaşaya bilməsini tələb edir. Bu isə hər kəsin bacardığı bir şey deyil. Çoxları yan-yana dayanmağı, birlikdə qərar verməyi daha rahat hesab edir. Din isə bu asılılıqları kökündən qoparmasa da, onları zəiflədir, münasibətləri daha sağlam və əmanətə əsaslanan bir çərçivəyə salır.

Kibr, yetərlilik və "istina billəh" anlayışı

"Allahın qulu olan insan azaddır" fikri bəzən sadə kimi səslənsə də, əslində "ibadət azadlıqdır" ifadəsi daha doğru və dərin bir mənaya malikdir. Həqiqi kibr – yəni özünə kifayət edə bilmə halı – əxlaqi bir dəyərləndirmədir. Lakin insanlar çox zaman bu həqiqi yetərlilik halını yaşaya bilmədiklərindən, onun yerini yalançı qürur və riyakarlıqla doldurmağa çalışırlar. Gerçəyə yaxınlaşdıqda insan öz yalanlarını da aşkar edər və bu yalanlar bir-bir dağılmağa başlayar. Əslində heç bir insan tam mənada özünə kifayət edə bilməz. İnsan həmişə bir ehtiyac halındadır. Lakin əgər insan öz Rəbbi ilə sağlam bir bağ qura bilsə, o zaman Allah ona kifayət edər. "Hasbunallah və ni’məl-vəkil" – "Allah bizə yetər, O nə gözəl vəkildir" ayəsi də bu mənanı ifadə edir. Bu hal "istina billəh" – yəni yalnız Allahdan kifayətliliyi istəmək – anlayışıdır və bu yetərlilik halı yalnız Allahla qurulan münasibətdə reallaşır.

Həqiqət, İnsan və Yaxşılıq Üzərinə

İnsanlıq tarixində həqiqət axtarışı ilk olaraq sahədə — birbaşa yaşantı və təcrübə ilə aparılırdı. Lakin zaman keçdikcə bu təcrübələr yazıya köçürülməyə başlandı və artıq insanlar həqiqəti mətnlərdə axtarmağa başladılar. Bu proseslə bərabər, insanın bu axtarışdakı rolu da dəyişdi. Təlimin yayılması və dil imkanlarının genişlənməsi ilə insanlar bilikləri birbaşa yaşayıb dərk edənlərin izinə düşməkdənsə, onların fikirlərini və hekayələrini kitablardan oxumağa başladılar. Beləliklə, təcrübəni yaşamış insanla sadəcə kitabla tanış olan insan arasında fərq yarandı və elmin mahiyyəti də bu fərqlə birlikdə dönüşüm keçirdi. Oxumaq artıq kitab öyrənməyə çevrildi.

Bu dəyişiklik təkcə İslam dünyasında deyil, Platon və Aristotel dövründən sonrakı Qərb düşüncəsində də eyni şəkildə müşahidə olunan, ümumbəşəri bir hadisədir. Həqiqətlə bağ qurmaqda mətnlər əsas vasitəyə çevrilir və bu, metafizik ənənənin bu günə qədər gəlməsini təmin edən mühüm körpüdür. 

İnsan Təbiətinin Xeyirliliyi və Həyata Müsbət Yanaşma

"Hər bir insan yaxşıdır". Bu düşüncə, varlığın özü etibarilə xeyirli olduğuna olan inamdan qaynaqlanır. Dindar olmaq və düşünmək — varlığı üstün tutmaq, yoxluğu isə rədd etmək deməkdir. İnsan, həyat və dünya qarşısında dürüst və yaxşı şahidlik edə bilməsi üçün bu dünyayla münasibətini sağlam qurmalıdır. Əgər bu münasibət daim gözlənti, zəhmətsizlik və ya böyük iddialar üzərində qurularsa, nəticədə insanı məyusluq gözləyir. Yaşar Kamal “İncə Mehmed” romanında belə deyir: "İnsana inanmayan, hər şeydə bir hiylə axtaran insan deyil".

Müasir Düşüncə Zərurəti və Tarixə Qaçmaqdan İmtina

Daim keçmişə qayıtma meyili, məsələn, hər hansı bir problemin həllini “min il əvvəl bir Mövlana vardı” kimi ifadələrlə izah etmə cəhdləri yanlışdır. Texnologiyada, siyasətdə və hüquqda geri qalmaq bir qədər anlaşılan olsa da, dəyər, əxlaq və düşüncə sahəsində min il geriyə getmək yolverilməzdir. Dünyadan qaçmadan, inandıqlarını danışmaq və müasir məsələləri gündəmə gətirmək lazımdır.

Həmçinin müasir dövrdə insan haqqında danışarkən “insanlar niyə bu qədər pis oldular?” kimi ümidsiz və bədbin yanaşmalar da narahatedicidir. Cəmiyyətdə yayılan bu cür "məğlubiyyət sevdalılığı" və ya “bozğunculuq” düşüncə tərzi, insanların həmişə mənfi ssenarilər üzərindən öz kimliklərini qurmağa çalışması və fərqli bir dünyanın mümkünlüyünə inanmamasıdır. Bu hal düşüncə və fəlsəfənin gücü ilə qırılması vacib olan təhlükəli bir dövrədir. Maraqlıdır ki, Mehmet Akif də eyni anlayışı məhz bu mənada istifadə etmişdi: "məğlubiyyətə vurğun olmaq".

Hikmətlə Şükran Arasındakı Münasibət

Qurani-Kərimdə “Biz Loğmana hikmət verdik ki, şükür etsin” (Loğman, 12) ayəsi xüsusilə diqqətə layiqdir. Hikmət — yəni ağlın kamilliyi — insana, həyata və dünyaya qarşı minnətdarlıq duyğusu ilə müşayiət olunmalı bir qabiliyyətdir. İnsan həyat təcrübəsini yalnız zülm və məğlubiyyətlə izah etməsi, bu təcrübəni yalnız qara çalarlarda təqdim etməsi — əslində bir növ “yalan və günah”dır. Əvəzində, yaxşı şahidlik etmək, müsbətə diqqət yetirmək və varlığın gözəlliyini dərk etmək daha doğrudur.

Dözümsüz Varlıq Olan İnsan: Fəqirlik və Zənginlik

İnsan nədir, necə yaşamalıdır, nəyə möhtacdır – bu sualların cavabı çox zaman çətin anlarda üzə çıxır. Bu sualları düşündürən əsas mövzulardan biri də fəqirlik və ehtiyac halıdır. Adətən fəqirlik bir bədbəxtlik, zəruri vəziyyət kimi qəbul olunur, zenginlik isə bəzən bir uğur və Allahın mərhəməti kimi görülür. Amma məsələ bu qədər sadə deyil.

Dinimizin bu iki halı – fəqirlik və zənginliyi – yalnız dünyəvi ölçülərlə deyil, mənəvi bir baxışla da qiymətləndirməsi vacibdir. Peyğəmbərimizin (sav) həyatına baxdıqda görürük ki, nə fəqirliyi bütövlükdə pisliyə yozub, nə də zənginliyi ucaldıb. Hər bir hal öz yükü və məsuliyyəti ilə bir imtahandır. Dini yalnız zənginlərin rahatlıqla yerinə yetirə biləcəyi bir sistem kimi təqdim etmək və ya zənginliyi dinin təqdir etdiyi bir hal kimi göstərmək, ciddi bir yanlışlığa yol açır. Din hər kəsə eyni məsafədədir və imanın əsası da bu ədalətdə gizlidir.

Əsl Fəqirlik – Allah’a Möhtac Olmaq

İnsanın “mümkün varlıq” olması – yəni yoxdan var edilmiş və hər an varlığına davam etməsi üçün Allahın qüdrətinə ehtiyacı olması – onun ən dərin həqiqətidir. Quranda “Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız, O isə Qəniyy və Həmid olandır” (Fatir, 15) ayəsi bu ehtiyac halını açıq şəkildə ortaya qoyur. Bu möhtaclığı dərk etmək, bəlkə də insanın ən böyük azadlığına aparan qapıdır.

Peyğəmbərlərin Həyatında İnsan Halı

Bu mənəvi ehtiyac halı, sadəcə fəlsəfi və ya teoloji bir məqam deyil, eyni zamanda peyğəmbərlərin həyatlarında da bariz şəkildə görünür:

• Hz. Musa – Mədyən səfərində hər şeyini itirdiyi anda etdiyi dua: “Ey Rəbbim! Mən Sənin göndərəcəyin hər cür xeyrə möhtacam!” (Qasas, 24) – bu, insanın ən çarəsiz anında belə Allahdan gözünü çəkmədiyinin nümunəsidir.

• Hz. Nuh – “Rəbbim, mən məğlub oldum, mənə yardım et!” (Qəmər, 10) deməsi – bir peyğəmbərin xalq qarşısındakı məğlubiyyəti deyil, insanın dünya ilə mübarizəsindəki acizliyinin ifadəsidir. İnsan bu dünyada daim məğlub olur: arzuları reallaşmır, həyat sonsuz deyil, ölüm isə ən böyük ehtiyac və acizlik halıdır.

Müasir İnsanın Möhtaclığı: Yalnızlıq Qorxusu

Bunları düşünəndə insanın müasir dövrdə yaşadığı “yalnızlıq qorxusu” da daha aydın görünür. Texnologiyanın, telefonun, internetin bu qədər həyatımıza daxil olması sadəcə ünsiyyət ehtiyacı deyil, bir boşluğun göstəricisidir. İnsan özünə dözə bilmir, tək qala bilmir, içindəki səsi eşitməkdən qorxur. Və nəticədə, azadlığını könüllü şəkildə bu “rəqəmsal səslər”ə təslim edir.

Özünü Tanımaq və Allaha Yönəlmək

Bu nöqtədə sufilikdəki “inziva” və “xəlvət” anlayışlarının mahiyyəti ortaya çıxır. İnsan bəzən öz səsini eşitmək, düşüncələrini aydınlaşdırmaq və dərinliklərini kəşf etmək üçün tək qalmalıdır. Bu təkliyə qaçmaq deyil, əksinə, orada özünü tapmaqdır. Çünki özünü tanımayan biri, nə başqasını anlaya bilər, nə də Allaha yönələ bilər. Həqiqi ibadət, həqiqi dua, həqiqi möhtaclıq – insanın öz acizliyini qəbul etməsindən doğur.

Bu səbəblə, Allaha möhtac olmaq utancverici bir şey deyil. Əksinə, insanın kimliyini, həddini və yerini anlaması üçün bir fürsətdir. Bu möhtaclıq insanı aşağı çəkmir, yüksəldir. Çünki Allah qarşısında aciz olduğunu bilmək, başqa heç kim qarşısında əyilməməyə gətirib çıxarır.

İslam Elm Ənənələri və Quran Qissələri

İslam düşüncə və elmi ənənəsi, dərin və mənəvi bir bilik fəlsəfəsinə əsaslanır. Bu ənənənin təməlində bilik mənbəyinin ilahi olması, insanın həqiqəti dərk etməyə çalışması və Qurani-Kərimdəki qissələrin təlimverici gücü dayanır.

Biliyin İlahi Mənşəyi və Nəbəvi Yanaşma

İslam elmi dünyagörüşü, bilik anlayışını Allaha əsaslandırır. Bu baxışa görə, insanın əldə etdiyi bilik iki əsas yol ilə formalaşır:

• Vəhy yolu ilə – yəni Allahın elçiləri vasitəsilə bəşəriyyətə ötürdüyü bilik.

• Ağıl və müşahidə yolu ilə – yəni insana Allah tərəfindən bəxş edilən təfəkkür və təhlil qabiliyyəti vasitəsilə kainatı və varlığı anlamaq yolu.

Hər iki yol – istər vəhy, istərsə də ağıl vasitəsilə əldə edilən bilik – mahiyyət etibarilə ilahi qaynaqlıdır. Allahın insanla qurduğu rabitə peyğəmbərlər vasitəsilə baş verir. Bu kontekstdə Həzrət Muhəmməd (s.ə.s), insanları tərbiyə edən bir müəllim, yəni "müəllim və tərbiyəçi" olaraq ortaya çıxır. O, bilikləri, ilahi kitabı və əxlaqi davranış yollarını insanlara öyrədir.

Peyğəmbərin (sav) ortaya qoyduğu bu "nəbəvi metod", əsasən əxlaqi dəyərlər, doğruluq və Allaha tam etimad (iman) üzərində qurulmuşdur. Bu metodu anlamaqda və tətbiq etməkdə təcrübə və əməli nümunə ön plana çıxır. Bilik, sadəcə nəzəri anlayış deyil, həm də zəif ehtimalları və quruntuları tənqid etməklə, insanı reallığı olduğu kimi qavramağa aparan bir yol olaraq təqdim edilir.

"Əşyanın Həqiqəti" və İslamda Elmə Baxış

İslam düşüncəsində elmi tədqiqat və fəlsəfi axtarışlar, "Allahım, mənə əşyanı (varlığı) olduğu kimi (həqiqətini) göstər" duası ilə ifadə olunan əsas bir prinsipə bağlıdır. Bu yanaşmada “əşya” dedikdə yalnız maddi obyektlər deyil, həm də hadisələr, insan, həyat və varlığın bütövlükdə özü nəzərdə tutulur.

"Kiməm mən? Həqiqətim nədir? Bu dünya reallıqdır, yoxsa bir xəyaldır?" kimi suallar İslam təfəkküründəki bilik axtarışının ayrılmaz parçasıdır. Bu həqiqətə çatmaq üçün insan öz nəfsi, ətrafı, adətləri və dili üzərində tənqidi düşünməli, müşahidə (muraqabə) və özünü təhlil (muhasəbə) etməlidir. İslamda elmin təməli məhz bu anlayışlar üzərində qurulmuşdur.

Quranda Hz. Adəmin (ə.s) bütün adları öyrənməsi ilə bağlı ayə də bu bilik fəlsəfəsinin mərkəzində dayanır. Burada “adlar” sadəcə sözlər deyil, hadisələrin və varlıqların məna qatlarını və Allahın gözəl isimləri ilə onların əlaqəsini ifadə edir. İstər hadisələrdən Allahı tanımağa doğru, istərsə də Allahdan varlığa doğru yanaşılsın, "əsma" (isimlər) ilə "eşyanın həqiqəti" arasında qırılmaz bir bağ qurulur.

Qurani-Kərimdə Qissələrin Yeri və Məqsədi

Qurani-Kərimdəki qissələr bəzi orientalist yanaşmalarda olduğu kimi qədim mifologiyalarla eyniləşdirilə bilməz. Qurandakı qissələr təkcə keçmişin hadisələrini izah etmir, həm də mənəvi və əxlaqi dərslər verməyi qarşıya məqsəd qoyur. Bu qissələrin əsas mahiyyəti insanın özünü həmin hadisələrdə və qəhrəmanlarda tapmasına imkan yaratmaqdır.

Qurani-Kərimdəki qissələrin məqsədləri arasında aşağıdakı məqamlar xüsusi qeyd edilməlidir:

• İman əsaslı düşüncəyə söykənmələri: Bu qissələr, yalnız təsviri deyil, insanı Allaha bağlayan dərin bir iman zəminində bağlıdır.

• İnsanla psixoloji və mənəvi əlaqə yaratmaları: Hz. İbrahim, Hz. Nuh, Əshab-ı Kəhf və digər peyğəmbərlərlə (hamısına salam olsun) istənilən insan özünü eyniləşdirə bilir (yəni özünü o vəziyyətlər qoyub, oradan dərslər çıxara bilir). Bu, qissələrin zamandan və məkan məhdudiyyətindən çıxaraq insani dəyərləri daşımasına imkan verir.

• Tarixi detallardan çox mənaya yönəlmiş olmaları: Qurandakı qissələr, Tövratdakı kimi xronoloji və təfsilatlı tarix kimi təqdim edilmir. Quranda qissə bəzən xülasə edilə bilər, ayrı-ayrı mövzularda parçalar arasında keçidlər baş verə bilər. Ona görə də, bu qissələr tarix kitabı kimi deyil, mənəvi-əxlaqi məna daşıyan qissələr kimi oxunmalıdır.

Qurani-Kərim, əvvəlki peyğəmbərləri və onların təlimlərini, bu qissələri özünəməxsus bir üslubda təqdim edir. Quranda ayələrin arasında gizli bir mənalar iyerarxiyası mövcuddur – bəziləri açıq və qəti, digərləri isə daha çox şərhə və təvilə ehtiyac duyur. Məhz təfsir ədəbiyyatı bu məsələləri izah etməyə yönəlmişdir. Qurandakı cümlələr o qədər dərin və universal xarakter daşıyır ki, onlar ümumbəşəri müdriklik nümunəsindədir.

İnsanın Peyğəmbər Təsəvvürü

Bu gün insanların peyğəmbərlik anlayışı ilə bağlı düşüncələri, həmçinin müasir insanın bu anlayışı necə qəbul etməli olduğu məsələsi xüsusi diqqət tələb edir. Burada əsas vurğu nübuvvətin sübut yollarına və bu qurumun insan həyatında hansı funksiyanı yerinə yetirdiyinə yönəlməlidir.

Nübuvvətin Əsas Funksiyaları

Nübuvvətin iki əsas funksiyasını qeyd etmək mümkündür:

1. İlahi Məlumatların çatdırılması:

Peyğəmbərlik anlayışı, Allah, axirət, Cənnət və Cəhənnəm kimi mövzularla bağlı ilahi xəbərlərin insanlara ötürülməsi missiyasını daşıyır. İnsan ağlı bu məsələlərə yalnız təxmimi çata bilər, lakin qəti bilik yalnız vəhy yolu ilə mümkündür.

2. Düzgün və yanlış həyat tərzinin müəyyənləşdirilməsi:

Əgər bu ilahi məlumatlar doğru sayılırsa, həmin məlumatlara uyğun həyat tərzinin necə olması məsələsi ortaya çıxır. Bu isə nübuvvətin ikinci mühüm funksiyasıdır.

Bu mərhələdə sual ortaya: insan üçün “nə yaxşıdır?” Bu sualın cavabı — yəni hansı davranışların doğru olduğu — yalnız ilahi iradənin insana bəyan olunması ilə aydın ola bilər. Sadəcə kainata baxmaqla Allahın insandan nə istədiyini başa düşmək qeyri-mümkündür. İnsan ağılı müəyyən nəticələr çıxarsa da, bu nəticələr tam etibarlı deyil. Məhz bu səbəbdən nübuvvət, insan üçün doğru həyat modelini açıqlayan, ilahi hikmətə əsaslanan bələdçi funksiyasını yerinə yetirir.

Peyğəmbər Olduğu Necə Bilinə bilər?

Ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri də budur: bir şəxsin peyğəmbər olduğunu necə müəyyənləşdirmək olar? Bu, xüsusilə həmin şəxs artıq həyatda olmadıqda və ondan sonra nəsillərlə ötürülmüş məlumatlar üzərindən qərar verilməli olduqda daha da çətinləşir. Fərqli icmaların fərqli iddialarla çıxış etdiyi bir dünyada bu sualın iki əsas cavab yolu vardır:

1. Məntiqə uyğunluq və idarə edilə bilərlik

Peyğəmbərin gətirdiyi fikirlər, prinsiplər və mesajlar insan ağlı üçün məqbul və həyatla uyğun olmalıdır. Bu fikirlər:

• insanın arzu, məqsəd və dəyərlərini nizamlayan bir struktura sahib olmalıdır;
• nəsillər boyu davamlı şəkildə ötürülə bilməlidir;
• elə bir məntiqlə formalaşmalıdır ki, sadə insanlar belə onun üzərində düşünə və nəticəyə gələ bilsinlər.

Burada söhbət möcüzələrdən deyil, insan təfəkkürünü qane edən, ağıl və mənəviyyatla uyğun gələn bir mesajdan gedir. Din yalnız ağıl üçün məntiqli olduqda uzunömürlü ola bilər. Amma qeyd edilməlidir ki, sadəcə məntiq və uyğunluq yetərli deyil. İnsanlar yalnız ağılın qane olması ilə kifayətlənmirlər.

2. Vəlayət Təcrübəsi – İlahi yaxınlıq

Peyğəmbərin təqdim etdiyi bilgilərin arxasında xüsusi bir mənəvi dərinlik dayanır. Bu dərinlik “vəlayət” adlanan bir hal ilə izah olunur.

Sufi düşüncəsində vəlayət və nübuvvət bir-birindən fərqləndirilir. Vəlayət – yəni Allahla xüsusi yaxınlıq – daha dərin və köklü bir hal kimi dəyərləndirilir. Lakin bu, peyğəmbərlikdən üstün olmaq anlamına gəlmir. Əksinə, Hz. Muhəmmədin (sav) nübuvvəti onun vəlayəti ilə tamamlanır. Belə bir yanaşma, nübuvvəti buzdağının görünən hissəsi, vəlayəti isə dərinlikdə qalan əsas və təməl hissə kimi xarakterizə edir.

Ən önəmli məqamlardan biri isə budur: əgər bu vəlayət təcrübəsi peyğəmbərə tabe olan insanlar arasında davam etmirsə, nə o din yaşaya bilər, nə də həmin peyğəmbərin haqq olduğu qəti şəkildə anlaşılır.

Bu cür baxışla nübuvvət yalnız keçmişdə qalmış bir termin deyil, eyni zamanda müasir insanın həyatını mənalandırmaq üçün düşünməli olduğu canlı və dərin bir anlayışdır.

Nübuvvətin İnsan Həyatındakı Zəruriliyi

İnsanlıq tarixində peyğəmbərlik – yəni nübuvvət – mərkəzi və davamlı bir yerə sahib olmuşdur. Bu anlayışın nəyə görə insan üçün vaz keçilməz olduğu sualı, diqqəti çəkən mövzulardan biridir. Bu sualın cavabını tapmaq üçün isə insan təbiətinin həm mürəkkəbliyinə, həm də məhdudiyyətlərinə nəzər salmaq lazımdır.

İnsanı Fərqləndirən Daxili Sual

İnsan digər canlılardan fərqli olaraq, yalnız yaşamaqla kifayətlənmir; o, yaşadığı aləmi, öz varlığını, Allahı və ölüm sonrası həyatın mahiyyətini dərk etməyə, sorğulamağa meyillidir. Bu sualların kökündə çox mühüm bir məsələ dayanır: “Allah vardır”, “axirət həyatı gerçəkdir” kimi ifadələrin mənbəyi nədir? Çünki hisslərimiz bizə yalnız maddi dünya ilə bağlı biliklər verir. Halbuki insanın arzuları, ümidləri və düşüncələri maddi çərçivəni aşır.

• Arzularımız təkcə maddi obyektlərlə məhdudlaşmır. İnsan daha böyük mənalar, daha yüksək məqsədlər axtarır.
• Ümidlərimiz bu dünya ilə kifayətlənmir. İnsan, ölümün fərqində olsa da, ölümsüzlüyü ümid edə bilir – halbuki bu barədə birbaşa təcrübəsi yoxdur.
• Düşüncələrimiz isə bizi yalnız gündəlik həyatı anlamağa deyil, həm də kainatın xaricindəki varlıq sahələrini düşünməyə vadar edir. Hətta klassik kainat anlayışında belə, insan düşüncəsi maddi sərhədləri aşa bilir.

Bəs bu qədər geniş bir idrak sahəsinə necə sahib olmuşuq?

Fərqindəliyin Dönməzliyi və Bilgi Mənbəyi

İnsan bəzən aydın şəkildə, bilmədiyi bir şəkildə “oyadılır” – arzuları, ümidi və düşüncəsi hərəkətə gəlir və bu, onun zehnində qalıcı iz buraxır. Məsələn, bir dəfə Allah və ya axirət haqqında düşünən insanın bu fikirləri sonradan onun həyat baxışının bir hissəsinə çevrilir. Burada belə bir sual doğur: Bu qədər dərin və geniş metafizik biliklər haradan gəlir? Bunlar sadəcə fərziyyələrdən ibarətdir, yoxsa biriləri bunları gerçəkdən bilib bizə xəbər vermişdir?

Əxlaqi Bilginin Mənşəyi

İnsan yalnız faydalı və zərərli olanı deyil, eyni zamanda yaxşı və pis olanı da dərk edir. Fayda və zərər hər bir canlı tərəfindən instinktiv şəkildə qavranıla bilər, lakin yaxşı və pis anlayışı daha mürəkkəbdir. Məsələn, bəzən biz öz zərərimizə olsa belə, “doğru olanı” etməyi seçirik. Və ya həyatımız bahasına belə, pislikdən uzaq durmağa çalışırıq. Bəs bu cür davranışın mənbəyi haradandır? Əxlaqın obyektiv meyarları varmı? Bəzən əxlaqi meyarlar zaman və məkana görə dəyişsə də, bəzi davranışlar hər dövrdə və hər yerdə yaxşı və ya pis hesab olunub. Bu isə onu göstərir ki, bəzi əxlaqi biliklər zaman və məkanla məhdudlaşmayan, hətta əbədiyyəti hədəfləyən bir mənşəyə malikdir – məsələn, ilahi razılıq və əbədi səadət arzusu. Bəs bu əbədiyyətə dair bilik bizə haradan gəlmişdir?

Yuxarıda sadalanan bu üç sahə – maddi sərhədləri aşan istək və düşüncələrimiz, ilahi və axirətə dair təsəvvürlərimiz, habelə əxlaqi şüurumuz – insan həyatında nübuvvətin zəruriliyini açıq şəkildə ortaya qoyur.