Yazaraq Düşüncə İnşası və Təhsilin Dönüşməsi

Yazmaq sadəcə düşüncəni ifadə etməyin passiv forması deyil, əksinə, düşüncənin formalaşması və bilginin gerçəyə çevrilməsi prosesidir. Bilik yazaraq mövcud olur; insan zehnindəki fərziyyələr, qərəzlər və zənlər yazı vasitəsilə aydınlığa çıxır və müəyyən bir anlayışa çevrilir. Bu baxımdan yazmaq yalnız akademik bir fəaliyyət deyil, eyni zamanda həyatda qarşılaşdığımız problemlərin həlli, sistemli düşüncə və irəliləyiş üçün əvəzsiz bir vasitədir.

Yazının Bilik Yaradılmasında Əsas Rolu

“Elm qələmlə sabit olar” deyimi də göstərir ki, həqiqi bilik yazmaqla formalaşır. Yazı yoxdursa, orada ya təxmini düşüncələr var, ya da məlumatsızlığın özü hökm sürür. Yazmağa başlamaq insanın nəyi bilmədiyini anlama prosesidir. Bir mövzu üzərində yazmaq istədikdə, təbiətən zehində suallar yaranır və həmin suallarla mətnə, qaynaqlara yaxınlaşırıq. Əks halda, oxunan hər şey sadəcə bir mətndə qalır, zehni fəallıq yaranmır. Bu səbəbdən “əvvəl oxu, sonra yaz” deyimindənsə, “əvvəl oxu, sonra yaz, sonra yenə oxu” prinsipi daha məqsədəuyğundur. Çünki yazmaq məqsədi müəyyənləşdirir, oxumağa isə məna verir. Yazı həm də bilginin hasil olunduğu bir “laboratoriyadır” – sadəcə mövcud biliklərin sərgiləndiyi bir vitrin deyil.

Təhsil Sisteminə Baxış və Yazı Bacarığının Əhəmiyyəti

Yazmaq bacarığı, xüsusilə bizim təhsil sistemimiz üçün bir “həyat-memat məsələsidir”. Orta məktəb dövründə yazmağı öyrənə bilməyən bir gəncin universitetdə ciddi mənada bilik əldə etməsi çətin olur. Çünki universitet təməli orta məktəbdə qoyulan bir mərhələyə söykənir. Məsələ təkcə test sistemi və standartlaşdırılmış qiymətləndirmə üsullarının problemli olması ilə bitmir. Yazı əsaslı öyrənmə mədəniyyəti bütün sahələrdə əsas prinsip kimi qəbul edilməlidir. Bəzən “şifahi mədəniyyət” və “söhbət mədəniyyəti” kimi anlayışlarla yazmama vərdişi əsaslandırılır, lakin bu yanaşma sadəcə yazma ehtiyacını anlamayan tənbəlliyin bir üzrüdür. Əslində “söhbət mədəniyyəti” danışmaqdan çox, ədəb, müşahidə və davranışla öyrənməni ifadə edir, sözlü ənənə isə yalnız xüsusi formalarda – məsələn, dastanlarda – daşıyıcı rolunu oynayır.

Uğur və İntellektual İnkişafda Yazının Yeri

Bir insanın iş həyatında uğurlu olması, hətta rəhbərindən gələn şifahi tapşırıqlara belə yazılı cavab verə bilməsinə, sistemli işləməsinə və qeydlərlə öz inkişafını izləməsinə bağlıdır. Qurum mədəniyyəti və institusional yaddaş da yalnız yazılı bilik və sənədləşmə ilə formalaşa bilər. Təhsildə kəmiyyətə deyil, keyfiyyətə – yəni tələbənin istənilən mövzuda ardıcıl və düşünülmüş yazı yaza bilmə qabiliyyətinə – fokuslanmaq lazımdır. Əgər bir məktəbli iki səhifəlik bir mətni sərbəst şəkildə yaza bilirsə, bu, həmin şagirdin doğru məktəbdə və düzgün müəllimlərlə işlədiyinin göstəricisidir. Əgər bir tələbənin “qələm həyatı” yalnız mesaj yazmaqdan ibarətdirsə, o zaman belə bir gəncin intellektual şəxsiyyət deyil, sadəcə “avomatik diplomlu” biri kimi yetişəcəyi artıq bəllidir.

Yazmaq və Bilginin Paylaşılması: İnsaf

Məlumatın meydana gəlməsi və yayılması ilə bağlı müzakirələrdə ünsiyyətin və qarşılıqlı təsirin nə qədər əsaslı bir yer tutduğu danılmazdır. Xüsusilə də, fikir və düşüncənin ifadəsi və paylaşılması zamanı ortaya çıxan proseslər, bilik sferasının formalaşmasında böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu nöqteyi-nəzərdən, müasir ünsiyyət nəzəriyyələri ilə müəyyən mənada əlaqələndirilə biləcək “insaf” anlayışı üzərindən, bilik paylaşımının daha dərindən izahı mümkündür.

“İnsaf” Anlayışı və “Empatiya”ya Alternativ Bir Yanaşma

“İnsaf” termini, yalnız fərdi deyil, eyni zamanda ictimai əxlaq və münasibətlər müstəvisində də ciddi əhəmiyyət daşıyan bir anlayış kimi önə çıxır. Müasir düşüncədə tez-tez istifadə edilən “empatiya” ifadəsi, ilk baxışda yaxın bir məna daşısa da, bu anlayış kifayət qədər sağlam və mənəvi zəminə söykənmir. Çünki bir insanın özünü tam şəkildə başqasının yerinə qoyması əslində mümkün deyil. Bu səbəbdən, “insaf” anlayışı daha real və praktik bir alternativ kimi dəyərləndirilə bilər. Ərəb dilindəki kökünə baxdıqda, “insaf” – “bölüşmək”, “yarısını vermək” mənasını daşıyır. Bu isə bir məsələ qarşısında məsuliyyətin və yükün bölüşülməsi deməkdir.

Bilik Mübadiləsində Üç Əsas Mərhələ

Bu yanaşma çərçivəsində, bilik paylaşımı və fikir ötürülməsi prosesində “insaf” anlayışı ilə əlaqəli olaraq üç əsas mərhələdən bəhs etmək olar:

1. Yükü Bölüşmək – Problemi Ortaya Qoymaq və Onunla İştirak Etmək
Hər hansı bir məsələni izah etmək və ya bir fikri çatdırmaq, həmişə özündə müəyyən çətinliklər və məna qatları ehtiva edir. Əgər oxucu və ya dinləyici bu çətinliyi paylaşmağa hazır deyilsə, verilən cavabın da dəyərini tam anlamayacaqdır. Problemi bölüşmək, eyni zamanda qarşı tərəfin məsələ ilə mənəvi bağ qurması və ona qarşı məsuliyyət hiss etməsi deməkdir. Bu baş vermədikdə, səylər boşa çıxır, sanki “korlar bazarında güzgü satmaq” kimi nəticəsiz bir vəziyyət yaranır.

2. Müəlliflə Oxucu Arasında Qarşılıqlı Yanaşma – Yolun Birlikdə Qət Edilməsi
Burada yalnız müəllifin deyil, oxucunun da üzərinə düşən vəzifə var. Bilik tək tərəfli ötürülən bir proses deyil; qarşılıqlı bir qarşılaşmadır. Müəllif “fil dişi qüllədən enməlidir” deyə bilməz, eyni şəkildə oxucu da qeyri-real bir səviyyəyə yüksəlməyə məcbur edilə bilməz. Çünki fikir paylaşımının məqsədi təkcə bir tərəfə fayda vermək deyil, həm də düşüncənin formalaşdığı şəxsə öz fikirlərini yenidən tanımaq imkanı qazandırmaqdır.

Bu məqamda İbn Ərəbinin təsvir etdiyi kimi, bir şeyin özünü aynada görməsi ilə öz daxilində tanıması arasında ciddi fərq vardır. Bu metafor vasitəsilə elm və düşüncənin paylaşılması prosesində yaranan yeni formalar izah oluna bilər. Yazmaq, danışmaq, ifadə etmək – bunların hər biri düşüncənin yeni bir mərhələyə keçməsi, təcəssüm etməsi deməkdir. Bu səbəbdən, müəllifin ilk qazancı oxucuya deyil, özünə yönəlir. Fikir, ifadə edildikcə formalaşır, aydınlaşır – necə ki, Memar Sinan öz istedadını Süleymaniyyə məscidini tikərək görür.

Bu qarşılıqlı yaxınlaşma bir növ aynaya baxmaq kimidir – hər iki tərəf özünü tanımaq və inkişaf etdirmək fürsəti əldə edir. Hətta dinləyicinin bir söz deməməsi belə onun zehni, marağı və baxışları ilə müəllifin fikirlərinə istiqamət verə bilər. Bu baxımdan, maraqlı bir sual və ya şübhə, danışanın düşüncəsini formalaşdırmaqda fövqəladə təsir gücünə malik ola bilər.

3. Mükafatın Paylaşılması – Cəmiyyətə Aid Bir Bərəkət
Bir fikir ifadə olunub müzakirə edildikdə və yeni bir formaya büründükdə, bu artıq yalnız müəllifin deyil, ümumi bir mükafatdır. Bu mükafatın təkcə bilik istehsal edən şəxsə deyil, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinə yayılması – “camaat bərəkəti” kimi paylaşılması vacibdir. Televiziya proqramları, kitablar, elmi müzakirələr, məruzələr – bütün bunlar bu bölüşməni mümkün edən vasitələrdir. Hər bir qarşılaşma, fikir və məlumatın yeni bir kimlik qazanmasına şərait yaradır. Müəlliflərin və düşünürlərin yazmağa bu qədər maraq göstərməsinin əsas səbəbi də məhz budur: insan öz düşüncəsini paylaşdıqca, yenidən tanıyır və özünə doğru bir səyahətə çıxır. Bu isə insafla izah edilə biləcək ən gözəl və dərin bir mənəvi qazancdır.

Dil, Düşüncə və Mədəniyyətin Dönüşməsi

Düşüncənin sərbəst inkişafı qarşısındakı ən mühüm maneələrdən biri, əslində, dilin özündən qaynaqlanır. Dil yalnız bir ünsiyyət vasitəsi deyil, eyni zamanda bir mədəniyyətin daşıyıcısı, insanın fərqində olmadan içərisinə yerləşdiyi və ya daxilinə yerləşdirildiyi bir zehniyyət sistemidir. Bizə ötürülən ifadələr, deyimlər, anlayışlar – hamısı düşüncə sərhədlərimizi müəyyənləşdirir və bir növ bizi formalaşdırır. Məsələn, “qəhvənin 40 il xətri var” kimi geniş yayılmış bir ifadə təkcə bir davranışı deyil, bütövlükdə bir münasibət formasını təsir edir. Bu baxımdan, mədəniyyətin miras kimi ötürülən elementləri içində bəzən yeni nəzərlərlə sorğulanmalı, mövqeləri dəyişdirilməli olan anlayışlar mövcuddur. Məhz buna görə də düşüncə ilə məşğul olmaq, çox vaxt dilin imkanları və çərçivələri ilə mübarizə aparmağı zəruri edir.

Dil öz dəyərini nə zaman itirir?

Bir dilin mənasını və dəyərini itirməsi, onun arxasında dayanan həyatla əlaqəsinin qırıldığı zaman baş verir. Əgər artıq o dildə yuxu görülmür, düşüncə istehsal olunmur, ədəbiyyat yaranmırsa – həmin dil tədricən solğunlaşır. Müasir dünyanın gələcəklə bağlı narahatlıqlarını nəzərə alaraq qeyd etmək olar ki, tarix boyunca mövcud olmuş canlı növlərin təqribən 99 faizi artıq yoxdur. Eyni aqibətə mədəniyyətlər, dillər, dinlər və düşüncə sistemləri də məruz qalmışdır. Tarixin bizə ötürülməsi isə, sanki deşik bir qabla su daşımağa bənzəyir – yol boyu çox şey itir, yalnız bir hissəsi gələcək nəsillərə çata bilir.

Dilin və düşüncənin qorunması

Bu itkinin qarşısını almağın yolu, dilimizə, düşüncə sistemimizə və mənəvi dünyamıza sahib çıxmaqdan keçir. Bu istiqamətdə hər bir fərd məsuliyyət daşıyır. Əsərlərin tərcümə olunması, xüsusilə böyük klassiklərin doğma dilə qazandırılması bu baxımdan olduqca dəyərlidir. Düşüncəyə sərf olunan hər zəhmət, nəticə etibarilə dili də yaşadır. Çünki dil və düşüncə qarşılıqlı şəkildə bir-birini qidalandırır.

Din və Azadlıq: Dağıtmaq, yoxsa Düzəltmək?

Din, xüsusilə də İslamda "Rəbb" anlayışı və "rububiyyət" prinsipi insanı yalnız fərdi səviyyədə deyil, həm də ictimai və ailəvi sahələrdəki asılılıqlardan azad etməyi hədəfləyir. Bu azadlıq prosesi, insanın öz iç dünyasında baş verən dəyişikliklərlə yanaşı, onun cəmiyyətlə və ailə üzvləri ilə olan münasibətlərinə də yeni bir dərinlik qazandırır.

Asılılıq və güc münasibətlərinin təhrif edilməsi

Cəmiyyətdə tez-tez qarşılaşdığımız "ağa–qulluqçu", "rəhbər–idarə olunan", "işəgötürən–işçi" kimi münasibətlərdə sanki aşağıda olan tərəf özünü daha çox ehtiyac içində hiss edir və bu səbəbdən öz mövqeyini təbii bir asılılıq kimi qəbul edir. Halbuki qarşı tərəfin – yəni güc sahibinin də bu münasibətdən çıxardığı mənfəətlər, saxladığı hakimiyyət və ya duyduğu zövq vardır. Bu cür münasibətlərin mahiyyətində bir zərər yoxdur; əksinə, həyatın axarındakı zəruri strukturlardır. Əsas məsələ, bu münasibətlərin qarşılıqlı məsuliyyətə və hüquqa əsaslanan bir çərçivəyə çevrilməsidir. Heç kim başqasının köləsi və ya tam şəkildə asılısı deyil – nə rəhbər idarə olunanın, nə valideyn övladın, nə də işçi işəgötürənin məhkumudur. "Qula qul olmaq olmaz" prinsipi, İslamın rububiyyət anlayışı çərçivəsində insanı azadlaşdıran ən fundamental düsturdur.

Dinin azadlaşdırıcı funksiyası

Din və ibadət əvvəlcə insanı fərdiləşdirir, sonra isə onun ailə və cəmiyyət içindəki münasibətlərini yenidən düşünməyə sövq edir. Bu prosesdə insanın başqalarına olan psixoloji və maddi asılılığı azalır, özünə güvəni artır, təvəkkül etməyi öyrənir. Allahın "muslih" (islah edən) sifəti vasitəsilə münasibətlərin "əmanət" prinsipi əsasında yenidən qurulması təşviq olunur. Bu, əvvəlki mövcud strukturun boşaldılması, sonra isə hörmət və məsuliyyət üzərində yeni bir münasibət sisteminin qurulması deməkdir.

“Yaratmaq asan, dağıtmaq çətindir” paradoksu

Əksəriyyətin düşündüyünün əksinə olaraq, bir şeyi qurmaq "asandır", amma onu dağıtmaq çox çətin ola bilər. Məsələn, bir fikri yazmaq tez ola bilər, amma bir insanın inanc sistemini sarsıtmaq, onu yenidən qurmaq olduqca çətin bir prosesdir. "Allah sizin Rəbbinizdir" demək bir cümlə qədər asandır, lakin "Lə iləhə" deyərək – yəni Allahdan başqa heç bir ilahi gücün olmadığını qəbul edərək – bütün digər asılılıqlardan imtina etmək insanın öz iç dünyasını silkələyəcək qədər ciddi bir dönüş tələb edir. Bu çətinliyin səbəbi insanın köhnə strukturlara, dərinlikli mənəvi və psixoloji bağlılıqlara olan illərlə, bəlkə də minillərlə formalaşmış vərdişlərindən qaynaqlanır. İnsan adətən öz asılılıqlarını sevər, onlardan əl çəkmək istəməz. Qurani-Kərimdəki "Belini bükən yükü üzərindən almadıqmı?" (əl-İnşirah, 2-3) ayəsi də bu ağır asılılıqlardan qurtuluş prosesinə işarə edir. Bu yük, təkcə maddi deyil, daha çox mənəvi və emosional mənşəlidir – insanın tək qalmaq qorxusu, fərdi məsuliyyətdən qaçmaq istəyi ilə qidalanır.

İnsan təbiəti və həqiqi azadlıq

İnsanlar tez-tez azadlıqdan danışsalar da, əslində asılılıqları daha çox sevirlər. Həqiqi azadlıq isə tək qala bilmə bacarığı, öz fərdiyyətini daşımaq gücü və insanın özü ilə barış içində yaşaya bilməsini tələb edir. Bu isə hər kəsin bacardığı bir şey deyil. Çoxları yan-yana dayanmağı, birlikdə qərar verməyi daha rahat hesab edir. Din isə bu asılılıqları kökündən qoparmasa da, onları zəiflədir, münasibətləri daha sağlam və əmanətə əsaslanan bir çərçivəyə salır.

Kibr, yetərlilik və "istina billəh" anlayışı

"Allahın qulu olan insan azaddır" fikri bəzən sadə kimi səslənsə də, əslində "ibadət azadlıqdır" ifadəsi daha doğru və dərin bir mənaya malikdir. Həqiqi kibr – yəni özünə kifayət edə bilmə halı – əxlaqi bir dəyərləndirmədir. Lakin insanlar çox zaman bu həqiqi yetərlilik halını yaşaya bilmədiklərindən, onun yerini yalançı qürur və riyakarlıqla doldurmağa çalışırlar. Gerçəyə yaxınlaşdıqda insan öz yalanlarını da aşkar edər və bu yalanlar bir-bir dağılmağa başlayar. Əslində heç bir insan tam mənada özünə kifayət edə bilməz. İnsan həmişə bir ehtiyac halındadır. Lakin əgər insan öz Rəbbi ilə sağlam bir bağ qura bilsə, o zaman Allah ona kifayət edər. "Hasbunallah və ni’məl-vəkil" – "Allah bizə yetər, O nə gözəl vəkildir" ayəsi də bu mənanı ifadə edir. Bu hal "istina billəh" – yəni yalnız Allahdan kifayətliliyi istəmək – anlayışıdır və bu yetərlilik halı yalnız Allahla qurulan münasibətdə reallaşır.

Həqiqət, İnsan və Yaxşılıq Üzərinə

İnsanlıq tarixində həqiqət axtarışı ilk olaraq sahədə — birbaşa yaşantı və təcrübə ilə aparılırdı. Lakin zaman keçdikcə bu təcrübələr yazıya köçürülməyə başlandı və artıq insanlar həqiqəti mətnlərdə axtarmağa başladılar. Bu proseslə bərabər, insanın bu axtarışdakı rolu da dəyişdi. Təlimin yayılması və dil imkanlarının genişlənməsi ilə insanlar bilikləri birbaşa yaşayıb dərk edənlərin izinə düşməkdənsə, onların fikirlərini və hekayələrini kitablardan oxumağa başladılar. Beləliklə, təcrübəni yaşamış insanla sadəcə kitabla tanış olan insan arasında fərq yarandı və elmin mahiyyəti də bu fərqlə birlikdə dönüşüm keçirdi. Oxumaq artıq kitab öyrənməyə çevrildi.

Bu dəyişiklik təkcə İslam dünyasında deyil, Platon və Aristotel dövründən sonrakı Qərb düşüncəsində də eyni şəkildə müşahidə olunan, ümumbəşəri bir hadisədir. Həqiqətlə bağ qurmaqda mətnlər əsas vasitəyə çevrilir və bu, metafizik ənənənin bu günə qədər gəlməsini təmin edən mühüm körpüdür. 

İnsan Təbiətinin Xeyirliliyi və Həyata Müsbət Yanaşma

"Hər bir insan yaxşıdır". Bu düşüncə, varlığın özü etibarilə xeyirli olduğuna olan inamdan qaynaqlanır. Dindar olmaq və düşünmək — varlığı üstün tutmaq, yoxluğu isə rədd etmək deməkdir. İnsan, həyat və dünya qarşısında dürüst və yaxşı şahidlik edə bilməsi üçün bu dünyayla münasibətini sağlam qurmalıdır. Əgər bu münasibət daim gözlənti, zəhmətsizlik və ya böyük iddialar üzərində qurularsa, nəticədə insanı məyusluq gözləyir. Yaşar Kamal “İncə Mehmed” romanında belə deyir: "İnsana inanmayan, hər şeydə bir hiylə axtaran insan deyil".

Müasir Düşüncə Zərurəti və Tarixə Qaçmaqdan İmtina

Daim keçmişə qayıtma meyili, məsələn, hər hansı bir problemin həllini “min il əvvəl bir Mövlana vardı” kimi ifadələrlə izah etmə cəhdləri yanlışdır. Texnologiyada, siyasətdə və hüquqda geri qalmaq bir qədər anlaşılan olsa da, dəyər, əxlaq və düşüncə sahəsində min il geriyə getmək yolverilməzdir. Dünyadan qaçmadan, inandıqlarını danışmaq və müasir məsələləri gündəmə gətirmək lazımdır.

Həmçinin müasir dövrdə insan haqqında danışarkən “insanlar niyə bu qədər pis oldular?” kimi ümidsiz və bədbin yanaşmalar da narahatedicidir. Cəmiyyətdə yayılan bu cür "məğlubiyyət sevdalılığı" və ya “bozğunculuq” düşüncə tərzi, insanların həmişə mənfi ssenarilər üzərindən öz kimliklərini qurmağa çalışması və fərqli bir dünyanın mümkünlüyünə inanmamasıdır. Bu hal düşüncə və fəlsəfənin gücü ilə qırılması vacib olan təhlükəli bir dövrədir. Maraqlıdır ki, Mehmet Akif də eyni anlayışı məhz bu mənada istifadə etmişdi: "məğlubiyyətə vurğun olmaq".

Hikmətlə Şükran Arasındakı Münasibət

Qurani-Kərimdə “Biz Loğmana hikmət verdik ki, şükür etsin” (Loğman, 12) ayəsi xüsusilə diqqətə layiqdir. Hikmət — yəni ağlın kamilliyi — insana, həyata və dünyaya qarşı minnətdarlıq duyğusu ilə müşayiət olunmalı bir qabiliyyətdir. İnsan həyat təcrübəsini yalnız zülm və məğlubiyyətlə izah etməsi, bu təcrübəni yalnız qara çalarlarda təqdim etməsi — əslində bir növ “yalan və günah”dır. Əvəzində, yaxşı şahidlik etmək, müsbətə diqqət yetirmək və varlığın gözəlliyini dərk etmək daha doğrudur.

Dözümsüz Varlıq Olan İnsan: Fəqirlik və Zənginlik

İnsan nədir, necə yaşamalıdır, nəyə möhtacdır – bu sualların cavabı çox zaman çətin anlarda üzə çıxır. Bu sualları düşündürən əsas mövzulardan biri də fəqirlik və ehtiyac halıdır. Adətən fəqirlik bir bədbəxtlik, zəruri vəziyyət kimi qəbul olunur, zenginlik isə bəzən bir uğur və Allahın mərhəməti kimi görülür. Amma məsələ bu qədər sadə deyil.

Dinimizin bu iki halı – fəqirlik və zənginliyi – yalnız dünyəvi ölçülərlə deyil, mənəvi bir baxışla da qiymətləndirməsi vacibdir. Peyğəmbərimizin (sav) həyatına baxdıqda görürük ki, nə fəqirliyi bütövlükdə pisliyə yozub, nə də zənginliyi ucaldıb. Hər bir hal öz yükü və məsuliyyəti ilə bir imtahandır. Dini yalnız zənginlərin rahatlıqla yerinə yetirə biləcəyi bir sistem kimi təqdim etmək və ya zənginliyi dinin təqdir etdiyi bir hal kimi göstərmək, ciddi bir yanlışlığa yol açır. Din hər kəsə eyni məsafədədir və imanın əsası da bu ədalətdə gizlidir.

Əsl Fəqirlik – Allah’a Möhtac Olmaq

İnsanın “mümkün varlıq” olması – yəni yoxdan var edilmiş və hər an varlığına davam etməsi üçün Allahın qüdrətinə ehtiyacı olması – onun ən dərin həqiqətidir. Quranda “Ey insanlar! Siz Allaha möhtacsınız, O isə Qəniyy və Həmid olandır” (Fatir, 15) ayəsi bu ehtiyac halını açıq şəkildə ortaya qoyur. Bu möhtaclığı dərk etmək, bəlkə də insanın ən böyük azadlığına aparan qapıdır.

Peyğəmbərlərin Həyatında İnsan Halı

Bu mənəvi ehtiyac halı, sadəcə fəlsəfi və ya teoloji bir məqam deyil, eyni zamanda peyğəmbərlərin həyatlarında da bariz şəkildə görünür:

• Hz. Musa – Mədyən səfərində hər şeyini itirdiyi anda etdiyi dua: “Ey Rəbbim! Mən Sənin göndərəcəyin hər cür xeyrə möhtacam!” (Qasas, 24) – bu, insanın ən çarəsiz anında belə Allahdan gözünü çəkmədiyinin nümunəsidir.

• Hz. Nuh – “Rəbbim, mən məğlub oldum, mənə yardım et!” (Qəmər, 10) deməsi – bir peyğəmbərin xalq qarşısındakı məğlubiyyəti deyil, insanın dünya ilə mübarizəsindəki acizliyinin ifadəsidir. İnsan bu dünyada daim məğlub olur: arzuları reallaşmır, həyat sonsuz deyil, ölüm isə ən böyük ehtiyac və acizlik halıdır.

Müasir İnsanın Möhtaclığı: Yalnızlıq Qorxusu

Bunları düşünəndə insanın müasir dövrdə yaşadığı “yalnızlıq qorxusu” da daha aydın görünür. Texnologiyanın, telefonun, internetin bu qədər həyatımıza daxil olması sadəcə ünsiyyət ehtiyacı deyil, bir boşluğun göstəricisidir. İnsan özünə dözə bilmir, tək qala bilmir, içindəki səsi eşitməkdən qorxur. Və nəticədə, azadlığını könüllü şəkildə bu “rəqəmsal səslər”ə təslim edir.

Özünü Tanımaq və Allaha Yönəlmək

Bu nöqtədə sufilikdəki “inziva” və “xəlvət” anlayışlarının mahiyyəti ortaya çıxır. İnsan bəzən öz səsini eşitmək, düşüncələrini aydınlaşdırmaq və dərinliklərini kəşf etmək üçün tək qalmalıdır. Bu təkliyə qaçmaq deyil, əksinə, orada özünü tapmaqdır. Çünki özünü tanımayan biri, nə başqasını anlaya bilər, nə də Allaha yönələ bilər. Həqiqi ibadət, həqiqi dua, həqiqi möhtaclıq – insanın öz acizliyini qəbul etməsindən doğur.

Bu səbəblə, Allaha möhtac olmaq utancverici bir şey deyil. Əksinə, insanın kimliyini, həddini və yerini anlaması üçün bir fürsətdir. Bu möhtaclıq insanı aşağı çəkmir, yüksəldir. Çünki Allah qarşısında aciz olduğunu bilmək, başqa heç kim qarşısında əyilməməyə gətirib çıxarır.

İslam Elm Ənənələri və Quran Qissələri

İslam düşüncə və elmi ənənəsi, dərin və mənəvi bir bilik fəlsəfəsinə əsaslanır. Bu ənənənin təməlində bilik mənbəyinin ilahi olması, insanın həqiqəti dərk etməyə çalışması və Qurani-Kərimdəki qissələrin təlimverici gücü dayanır.

Biliyin İlahi Mənşəyi və Nəbəvi Yanaşma

İslam elmi dünyagörüşü, bilik anlayışını Allaha əsaslandırır. Bu baxışa görə, insanın əldə etdiyi bilik iki əsas yol ilə formalaşır:

• Vəhy yolu ilə – yəni Allahın elçiləri vasitəsilə bəşəriyyətə ötürdüyü bilik.

• Ağıl və müşahidə yolu ilə – yəni insana Allah tərəfindən bəxş edilən təfəkkür və təhlil qabiliyyəti vasitəsilə kainatı və varlığı anlamaq yolu.

Hər iki yol – istər vəhy, istərsə də ağıl vasitəsilə əldə edilən bilik – mahiyyət etibarilə ilahi qaynaqlıdır. Allahın insanla qurduğu rabitə peyğəmbərlər vasitəsilə baş verir. Bu kontekstdə Həzrət Muhəmməd (s.ə.s), insanları tərbiyə edən bir müəllim, yəni "müəllim və tərbiyəçi" olaraq ortaya çıxır. O, bilikləri, ilahi kitabı və əxlaqi davranış yollarını insanlara öyrədir.

Peyğəmbərin (sav) ortaya qoyduğu bu "nəbəvi metod", əsasən əxlaqi dəyərlər, doğruluq və Allaha tam etimad (iman) üzərində qurulmuşdur. Bu metodu anlamaqda və tətbiq etməkdə təcrübə və əməli nümunə ön plana çıxır. Bilik, sadəcə nəzəri anlayış deyil, həm də zəif ehtimalları və quruntuları tənqid etməklə, insanı reallığı olduğu kimi qavramağa aparan bir yol olaraq təqdim edilir.

"Əşyanın Həqiqəti" və İslamda Elmə Baxış

İslam düşüncəsində elmi tədqiqat və fəlsəfi axtarışlar, "Allahım, mənə əşyanı (varlığı) olduğu kimi (həqiqətini) göstər" duası ilə ifadə olunan əsas bir prinsipə bağlıdır. Bu yanaşmada “əşya” dedikdə yalnız maddi obyektlər deyil, həm də hadisələr, insan, həyat və varlığın bütövlükdə özü nəzərdə tutulur.

"Kiməm mən? Həqiqətim nədir? Bu dünya reallıqdır, yoxsa bir xəyaldır?" kimi suallar İslam təfəkküründəki bilik axtarışının ayrılmaz parçasıdır. Bu həqiqətə çatmaq üçün insan öz nəfsi, ətrafı, adətləri və dili üzərində tənqidi düşünməli, müşahidə (muraqabə) və özünü təhlil (muhasəbə) etməlidir. İslamda elmin təməli məhz bu anlayışlar üzərində qurulmuşdur.

Quranda Hz. Adəmin (ə.s) bütün adları öyrənməsi ilə bağlı ayə də bu bilik fəlsəfəsinin mərkəzində dayanır. Burada “adlar” sadəcə sözlər deyil, hadisələrin və varlıqların məna qatlarını və Allahın gözəl isimləri ilə onların əlaqəsini ifadə edir. İstər hadisələrdən Allahı tanımağa doğru, istərsə də Allahdan varlığa doğru yanaşılsın, "əsma" (isimlər) ilə "eşyanın həqiqəti" arasında qırılmaz bir bağ qurulur.

Qurani-Kərimdə Qissələrin Yeri və Məqsədi

Qurani-Kərimdəki qissələr bəzi orientalist yanaşmalarda olduğu kimi qədim mifologiyalarla eyniləşdirilə bilməz. Qurandakı qissələr təkcə keçmişin hadisələrini izah etmir, həm də mənəvi və əxlaqi dərslər verməyi qarşıya məqsəd qoyur. Bu qissələrin əsas mahiyyəti insanın özünü həmin hadisələrdə və qəhrəmanlarda tapmasına imkan yaratmaqdır.

Qurani-Kərimdəki qissələrin məqsədləri arasında aşağıdakı məqamlar xüsusi qeyd edilməlidir:

• İman əsaslı düşüncəyə söykənmələri: Bu qissələr, yalnız təsviri deyil, insanı Allaha bağlayan dərin bir iman zəminində bağlıdır.

• İnsanla psixoloji və mənəvi əlaqə yaratmaları: Hz. İbrahim, Hz. Nuh, Əshab-ı Kəhf və digər peyğəmbərlərlə (hamısına salam olsun) istənilən insan özünü eyniləşdirə bilir (yəni özünü o vəziyyətlər qoyub, oradan dərslər çıxara bilir). Bu, qissələrin zamandan və məkan məhdudiyyətindən çıxaraq insani dəyərləri daşımasına imkan verir.

• Tarixi detallardan çox mənaya yönəlmiş olmaları: Qurandakı qissələr, Tövratdakı kimi xronoloji və təfsilatlı tarix kimi təqdim edilmir. Quranda qissə bəzən xülasə edilə bilər, ayrı-ayrı mövzularda parçalar arasında keçidlər baş verə bilər. Ona görə də, bu qissələr tarix kitabı kimi deyil, mənəvi-əxlaqi məna daşıyan qissələr kimi oxunmalıdır.

Qurani-Kərim, əvvəlki peyğəmbərləri və onların təlimlərini, bu qissələri özünəməxsus bir üslubda təqdim edir. Quranda ayələrin arasında gizli bir mənalar iyerarxiyası mövcuddur – bəziləri açıq və qəti, digərləri isə daha çox şərhə və təvilə ehtiyac duyur. Məhz təfsir ədəbiyyatı bu məsələləri izah etməyə yönəlmişdir. Qurandakı cümlələr o qədər dərin və universal xarakter daşıyır ki, onlar ümumbəşəri müdriklik nümunəsindədir.