Həsən Sabbah və Qəzali: Ağıl və İmamət Mübahisəsi

Həsən Sabbahın düşüncə sistemi, xüsusilə “Fusuli Ərbaa” (Dörd Fəsil) adlanan əsərində açıq şəkildə görünür. Bu əsər, əslində fars dilində olub, itmiş hesab edilsə də, Şəhristani kimi müəlliflərin əsərlərində qismən qorunub saxlanılıb. Burada Sabbah, bilik əldə etməyin yollarını və rəhbərliyə olan ehtiyacı əsaslandırmağa çalışır. İmam Əbu Həmid əl-Qəzali (r.h) isə, başda Qavasım Batıniyyə və Fəzail Batıniyyə kimi əsərlərində olmaqla, onun bu iddialarına ciddi şəkildə qarşı çıxıb.

Həsən Sabbahın Dörd Fəsil Üzərində Qurulan Fikirləri

Sabbah düşüncələrini dörd əsas mövzu üzərində cəmləyib:

• Birinci Fəsil: Burada o, Allahı tanımağın (mərifətullah) yalnız ağıl ilə deyil, mütləq şəkildə öyrədici vasitəsilə mümkün olduğunu irəli sürür. Onun fikrincə, ağıl təkbaşına həqiqəti daşısa belə, insanlara çatdırılarkən bu, müəllimliyə çevrilir. Necə ki, sənət öyrənmək üçün usta lazımdırsa, Allahı tanımaq üçün də yönləndirici bir müəllim vacibdir. Bu məntiqlə, Sabbah sırf ağıla güvənən kəlamçıları tənqid edir və onların yolunu rədd edir.

• İkinci Fəsil: Burada müəllimin kimliyi müzakirə olunur. Sabbah deyir ki, sıradan bir müəllim kifayət etmir. Çünki adi müəllimlər arasında fikir ayrılığı yaranır və nəticədə həqiqət təhrif olur. Hədis imamlarının belə (məsələn, İmam Malik, Buxari və s.) məsum olmadıqları üçün səhvlərə yol verdiklərini deyir. Bu səbəbdən də, o, yalnız günahsız (məsum) və tam etibarlı bir imamın olmasını zəruri hesab edir.

• Üçüncü və Dördüncü Fəsillər: Bu hissələrdə Sabbah, artıq Şiə İmamət düşüncəsinə yaxınlaşır. Ancaq o, İmamın yalnız ağıl ilə təyin edilə biləcəyini və ya gələcəkdə gələcəyini gözləməyi doğru saymır. Onun nəzərində İmam, əvvəldən açıq şəkildə bəllidir və Allah tərəfindən himayə olunur. Özünü isə birbaşa İmam yox, onun naibi (nümayəndəsi) kimi təqdim edir.

Nəticə olaraq, Həsən Sabbahın əsas mövqeyi budur ki, insanın həqiqətə çatması üçün məsum və doğru İmama ehtiyac qaçılmazdır.

Qəzalinin Bu İddialara Cavabı

Qəzali, Sabbahın bu iddialarını birbaşa tək-tək müzakirə etməkdənsə, əsas ideyanı — bilik nəzəriyyəsini hədəf alır. O, Əl-Qıstasül-Müstəqim əsərində Quranda məntiqi qaydaların mövcudluğunu göstərməklə, “məsum İmam” iddiasını zəiflədir. Fəzail Batıniyyədə isə Batıni təriqətinin gizli yozumlarını və imamət fikrini ətraflı şəkildə təhlil edir. Əsas tənqid platforması isə Qavasım Batıniyyə əsəridir.

Həsən Sabbahın Bilik Haqqındakı İddiaları

Sabbah deyir ki, bilik ya doğrudur, ya da yanlış. Doğru bilik tək olur, yanlış isə çox. Misal üçün, “5 + 5 = 10” doğrudur və birdir. Bundan başqa fərqli cavablar səhvdir. Buradan çıxış edərək, o, ağıla əsaslanan bilik çox olduğu üçün etibarsızdır, amma İmamın dediyi birdir, deməli doğrudur. Bu, əslində sofistlərin ağıl tənqidinə bənzəyir.

Qəzalinin Rəddiyyəsi

Qəzali bu məntiqə müxtəlif nümunələrlə qarşı çıxır:

• Hissiyat Misalı: Hisslər də çox zaman fərqli nəticələr verə bilər (məsələn, bir əşyanı fərqli rəngdə görmək). Amma səhv hisslərdən düzgün nəticə çıxarmaq mümkündür. Eyni məntiqlə, ağıl da səhv edə bilər, amma sağlam düşüncə (nəzər) bu səhvləri düzəldə bilir.

• Çoxluq və Anlaşılmazlıq: Sabbah deyir ki, görməkdə insanlar razılaşır, amma ağıl məsələlərində bölünürlər. Qəzali isə cavab verir ki, görməkdə də mübahisə olur — məsafə, bucaq və s. insanı yanılda bilər. Belə olanda İmamın “bu qırmızıdır” deməsi belə hamının şübhəsini tam aradan qaldırmaz.

• Qiyaslara Qarşı:

  • Birlik-Doğruluq: Sabbah deyir ki, “Doğru birdir, müəllim bir deyir, deməli doğrudur”. Qəzali isə bildirir ki, hər tək iddia doğru ola bilməz. Məsələn, “Tanrı vardır” da birdir, “Tanrı yoxdur” da. Amma biri doğrudur, biri yox. Deməli, tək olmaq yetərli meyar deyil.

  • Çoxluq-Yanlışlıq: Sabbah deyir ki, “Yanlış çoxdur, ağıla əsaslananlar çoxdur, deməli yanlışdır”. Qəzali buna cavab verir ki, çoxluq həmişə yanlış demək deyil. Məsələn, “5 + 5 = 10”, “7 + 3 = 10”, “6 + 4 = 10” — hamısı fərqli, amma doğrudur.

Qəzali son olaraq göstərir ki, Sabbahın özü belə, ağlı və məntiqi tənqid edərkən məntiqdən istifadə edir. Yəni ağılı kənara atmaq istəyərkən belə, ondan yan keçə bilmir. Bu isə ağılı ləğv etmək cəhdinin özü ilə ziddiyyət təşkil etdiyini sübut edir.

Tağut, Vəla, Bəra

İmanın düzgün şəkildə dərk olunması üçün istifadə olunan anlayışlar (qavramlar) olduqca vacibdir. Anlayışlar insan zehninə ötürülən məlumatlar kimidir: əgər bu məlumat doğru olarsa, ondan çıxan nəticə də doğru olar. Məhz buna görə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) risalətinin ilk günlərindən etibarən anlayışların düzgün formalaşmasına xüsusi əhəmiyyət verib. O, sağlam əqidənin qurulmasına, ağılların tərbiyəsinə və ruhların islahına fokuslanıb. Burada ağılı tərbiyə etməyin ən önəmli yolu düzgün anlayışların qurulmasıdır.

Peyğəmbərimizin (sav) Anlayışlara Yanaşması

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) cahiliyyə cəmiyyətinə söz söylədikdə, çatdırdığı vəhy dili ilə qarşısındakıların danışdığı dil eyni idi — hər ikisi də Qureyş ləhcəsindəki ərəb dili idi. Lakin anlayışlarla bağlı üç fərqli yanaşma sərgiləyib:

1. Mənanı dəyişmədən işlətmək: Cahiliyyə ərəblərinin istifadə etdiyi formada işlətmək (məsələn: leyl, qədr, bəşər, insan, tayyib, xəbis, mələ, mütrəf).

2. Mənanı genişləndirmək və ya daraltmaq: Sözün zahirini saxlayıb mənasına yeni anlayış qatmaq (məsələn: sədəqə, infaq, millət, sırat, səbil, rüşd, fisq, səbir).

3. Tamamilə yeni məna yükləmək: Sözün zahiri eyni qalır, amma məzmun tam şəkildə dəyişir (məsələn: təqva, salat). Bu halda, Peyğəmbər məktəbindən çıxan bir insanla xaricdəki bir insan eyni sözü işlətsə də, fərqli anlamlar ortaya çıxır.

Oxuma və Tədqiqatın Əhəmiyyəti

İslamı doğru başa düşmək təkcə mədrəsədə dərslərə qulaq asmaqla mümkün deyil. Əsas mənbələrə qayıtmaq, oxumaq, araşdırmaq, zəhmət çəkmək lazımdır. 

Tağut Anlayışı

• Lüğəvi mənası: Tağut sözü tuğyan kökündən yaranıb, “həddi aşmaq, azmaq” mənasındadır. Yəni həddindən artıq azğın, sərhədsiz davranan.

• Termin mənası: Allahdan başqa ibadət edilən, insanı haqq yoldan çıxardan hər şey — büt, şeytan, kahin — tağut adlanır.

• Alimlərin tərifləri:

  • Ümum alimlər: “Allahdan başqa ibadət edilən hər şey” və ya “azğınlıqda başçı olan”. Yəni bir nəfər təkbaşına azğınlıq edirsə, tağut sayılmır, ancaq başqalarına təsir edirsə, bu anlayışa daxil olur.

  • Mücahid (İbn Abbasın tələbəsi): “Allahın hökmündən kənar hökm verən və bu mövqedə duran insan surətindəki şeytanlardır”. Yəni Allahın hökmünü bəyənməyib öz hökmünü qoyanlar İblisin yolunu davam etdirirlər.

  • İmam Təbəri: “Allah qarşısında həddi aşan və istəsə də, istəməsə də, insanların ona ibadət etməsinə göz yuman”. Bura İsa (ə.s.) kimi saleh insanların sonradan tağutlaşdırılması və ya birinin buna razı olmasa belə mane olmaması da daxildir. Yəni ki, o insanlar bundan məsuliyyət daşımayıblar, çünki buna qarşı çıxıblar, razı olmayıblar, ancaq insanlar onları tağutlaşdırıblar, yollarını azıblar.

  • İbn Qayyim əl-Cövziyyə: “O kəs ki, ona ibadət edilir, itaət olunur, ardınca gedilir və bunda həddi aşır - tağutdur”.

• Tağutun dairəsi: Bu təriflərə əsaslanaraq tağut həm fərd, həm idarə, həm ideologiya, həm siyasi lider, həm də özünü şeyx, mürşid adlandıran biri ola bilər. Əgər Allah və Rəsulu (sav) bir mövzuda hökm veribsə, kimsə fərqli hökm çıxarırsa, o hökm rədd olunur və onu çıxaran tağut sayılır.

Quranda Tağut Anlayışı

Qurani-Kərimdə “tuğyan” anlayışı 39 dəfə, “tağut” isə 8 ayədə keçir. Tağutun keçirildiyi ayələrdən bir neçə əsas məqam:

1. İlk İstifadə: Quranda tağut anlayışı ilk dəfə Zümər surəsinin 17-ci ayəsində (peyğəmbərliyin 11-ci ili) işlənib. Bu da anlayışların mərhələli formalaşdırılmasının əhəmiyyətini göstərir.

2. Tam Qulluq: Tağuta qul olan insan Allahın tam qulu ola bilməz (Zümər, 17). Tövhid tam olmalı, 100% Allaha aid olmalıdır, 99.99% yox.

3. Böyük Mükafat: Tağutu tərk edib Allaha qul olanlara böyük mükafat vəd edilir (Zümər, 17).

4. Peyğəmbərlərin Ortaq Missiyası: Bütün peyğəmbərlər insanları tağuta qulluqdan çəkindirib Allaha qulluq etməyə çağırıb (Nəhl, 36).

5. Sarsılmaz İman: Mədinə dövrünün ilk ayələrindən olan Bəqərə 256-da tağutu inkar etməyin möhkəm imana açar olduğu bildirilir. “Dində məcburiyyət yoxdur” ayəsi zorla müsəlman etməyi qadağan edir, amma yaxşılığı əmr edib pislikdən çəkindirməyi aradan qaldırmır.

6. Zülmətdə Qalmaq: Tağuta inananların zülmətdə qalacağı qeyd olunur (Bəqərə, 257).

7. Yoldan Sapdırmaq: Tağutların əsas xüsusiyyəti insanları haqqdan uzaqlaşdırmaqdır (Nisa, 51). Bu ayədə əhli kitabın və müşriklərin tağutla birlikdə doğru yolda olduqlarını iddia etmələri tənqid edilir.

8. Məhkəmələşmə: Tağutun qarşısında məhkəmə qurmağın doğru olmadığı vurğulanır (Nisa, 60).  Lakin İslam məhkəmələrinin mövcud olmadığı yerlərdə zərurət qaydalarına görə haqqını qorumaq üçün məhkəməyə getmək tağutun qarşısında məhkəmələşmək sayılmır.

9. Allah Yolunda Döyüş: İnananlar Allah yolunda, kafirlər isə tağut yolunda döyüşərlər (Nisa, 76).

10. Ən Aşağı Hal: Tağuta inanmaq insanı ən aşağı mərtəbəyə endirir (Maidə, 60).

Səhabələrin Münasibəti

Səhabələr övladlarına tağut anlayışını öyrətməyə xüsusi diqqət yetirirdilər. Məsələn, Tabiindən olan İmam Zeynəlabidin (Hz. Hüseynin (r.a) oğlu) bu dərsi çox yaxşı öyrənmişdi ki, öz uşaqlarına davamlı olaraq “Qul, aməntü billəh və kəfərtu bittağut” (De: Allaha iman gətirdim və tağutu inkar etdim) deməyi öyrədirdi.

Vəla və Bəra Anlayışları

Vəla nədir?
Vəla sözlükdə “sevmək, dostluq etmək, dəstək olmaq, iki seçim arasında tərəf seçmək, birlikdə olmaq, müttəfiq olmaq və yoldaşlıq etmək” kimi mənalara gəlir.

Bəra nədir?
Bəra isə Vəlanın tam əksidir: “uzaq durmaq, aralanmaq, münasibəti kəsmək, əlaqəni qoparmaq, müttəfiq olmamaq” mənalarını daşıyır.

Əsas məqam: Dost olanla arada Vəla var, düşmən olanla isə Bəra.

Yanlış Anlayış:
Bəzən Vəla anlayışı yalnız “kafirlə sevgi bağı olmasın” kimi məhdudlaşdırılır. Halbuki bu, məsələn, müsəlman kişinin əhli-kitab (xristian və ya yəhudi) qadınla evlənməsi kimi hallarda ziddiyyət yaradır. Qurana görə, din uğrunda müsəlmanlarla döyüşməyən, onları yurdundan çıxarmayanlarla normal insani münasibətlər qurmaq olar. Mümtəhinə surəsinin 8-9-cu ayələri də bunu göstərir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) də bir yəhudi ilə ticarət əlaqəsini davam etdirib. Deməli, Vəla bağı hərbi olmayanlarla insani münasibətləri qadağan etmir.

Vəlanın Tələb Etdiyi Məsuliyyətlər

1. Hicrət Etmək: Əgər təbliğ, irşad kimi məqbul səbəb yoxdursa, küfr diyarından müsəlman diyarına hicrət etmək.

2. Ümmətə Qoşulmaq: Müsəlman cəmiyyətinə daxil olmaq, ondan uzaq düşməmək. Burada söhbət konkret bir qrup və ya firqəyə bağlılıqdan yox, ümumi İslam ümmətinə aid olmaq şüurundan gedir.

3. Xeyir Arzulamaq: Özün üçün istədiyini müsəlman qardaşın üçün də istəmək, özünə rəva bilmədiyini başqasına da rəva bilməmək.

4. Ayıb Axtarmamaq: Müsəlmanların qüsurlarını qurdalamaqdan çəkinmək, onların sirrini düşmənə ötürməmək, zərər yetirməmək. Çünki bir müsəlmanın başqa müsəlmana verdiyi zərər, kafirdən gələn zərərdən daha pisdir.

5. Düşmən Qarşısında Dəstək: Müsəlman qardaşını düşmən qarşısında tək buraxmamaq, lazım gələrsə canın və malın ilə ona dəstək olmaq.

6. İslam Qardaşlığı: Xəstəni ziyarət etmək, cənazəsində iştirak etmək, yaxşılıq diləmək, dua etmək, zəifə yardım etmək, salamlaşmaq, aldatmamaq, başqasının malını nahaq yeməmək, üç gündən artıq küsülü qalmamaq.

7. Təhlükəsizlik və Etibar: Müsəlmanın canına, malına, namusuna zərər yetirməmək, söyüş söyməmək, qeybət etməmək, dedi-qodu yaymamaq və pis zənndən uzaq olmaq.

Bəra Anlayışının Gətirdiyi Vəzifələr

1. Nifrət və Uzaq Durmaq: Şirkə, küfrə, kafir və müşriklərə qarşı nifrət bəsləmək, onlarla inanc baxımından araya məsafə qoymaq və bunu açıq şəkildə elan etmək.

2. Dost və Lider Etməmək: Küfr yolunda olanları dost, lider, rəhbər, idarəçi seçməmək, onlara qarşı sevgi bəsləməmək, araya məsafə qoymaq.

3. Küfrü Bəzəməmək: Onların küfrünü gözəlləşdirməmək, gücünü, sayını böyüdüb müsəlmanları qorxutmamaq.

4. Oxşamamaq: Din baxımından onlara bənzəməmək, xüsusilə dini rəmzlərini işlətməmək.

5. Sirdaş Olmamaq: İslamla bağlı məsələlərdə onları sirdaş seçməmək, dünyəvi məsələlərdə də həddindən artıq açıq olmamaq.

6. Bayramlarına Qarışmamaq: Kafir cəmiyyətin dini bayram və mərasimlərinə qatılmamaq, onların xüsusi günlərini qeyd etməmək.

7. Bağışlanma Diləməmək: Onlar üçün bağışlanma istəməmək, yalnız hidayət diləmək olar.

8. Yaltaqlanmamaq: Onlara yaltaqlanmamaq, pis əməllərinə göz yumub susmamaq.

9. Hakimlərinə Üz Tutmamaq: Onların hakiminə, qanununa razı qalıb tabe olmamaq. Əgər dinlə ziddiyyət təşkil edirsə, onların hökmünə boyun əyməmək.

10. Əmrlərinə Tabe Olmamaq: Dinimizlə zidd olan əmr və qadağalara riayət etməmək.

11. İslam Salamını Verməmək: Qarşılaşanda “Əssəlamu əleykum” kimi İslami salam verməmək. Əvəzində “salam”, “hər vaxtınız xeyir” kimi ümumi ifadələr işlətmək olar.

Zülmün Növləri (Hədis)

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) buyurur ki, zülmün üç növü var:

1. Bağışlanmayan Zülm: Allaha şərik qoşmaqdır ki, Allah bunu əsla bağışlamaz. Müsəlman bu günahla Rəbbinin qarşısına çıxmamalıdır.

2. Bağışlana Bilən Zülm: Qul ilə Allah arasındakı zülm, yəni insanın günah işləməsidir. Allah istəsə, bunu bağışlayar.

3. Qul Haqqı: İnsanların bir-birinə etdiyi zülm — qul haqqıdır. Allah bunu mütləq hesablayacaq və insan bundan hesaba çəkiləcək. Zərər verən qulun haqqı digərindən alınacaq və ya cənnətdə başqa nemətlə əvəz olunacaq (Əhməd b. Hənbəl, əl-Müsnəd, c. 43, s. 155; Əbu Davud ət-Təyalisi, Müsnəd, c. 2, s. 532).

Nəticədə, Tövhid əqidəsinə sadiq qalmaq, şirki həyatımızdan uzaq tutmaq və qul haqqına diqqətlə yanaşmaq, həm dünyada, həm axirətdə nicat yoludur.

Tövhid İnancı: Politeizm və Deizmə Qarşı Anlayış

Tövhid: Sadə Büt Qırmaqdan Daha Çoxunu İfadə Edir

Tövhid, İslam inancının ən əsas dayağıdır. Lakin zahirdə sadə görünməsinə baxmayaraq, əslində düşündüyümüzdən qat-qat dərin bir mövzudur. Ənənəvi baxışda Tövhid sadəcə Allahın təkliyini qəbul etmək və çoxtanrılığa (politeizm) qarşı durmaq kimi təqdim olunur. Belə bir yanaşmaya görə, əgər məsələ sadəcə bütləri rədd etməkdirsə, onda bütlər yıxıldıqdan sonra məsələ bitmiş sayılır. Amma bu qədər səthi baxış, Tövhidin əsl mahiyyətini və niyə İslam düşüncəsinin mərkəzində dayandığını tam başa düşməyə imkan vermir.

Xüsusilə təsəvvüf kimi bəzi İslam elmlərində Tövhidin başa düşülməsi xüsusi önəm daşıyır. Məsələn, Cüneyd-i Bağdadi deyirdi ki, təsəvvüfün əsas məqsədi məhz Tövhiddir. Təsəvvüfdə işlədilən "fəna" kimi anlayışlar başqa İslam elmlərinə qəribə gələ bilər, amma əslində "yox olmaq", "silinmək", "həlak olmaq" kimi mənalara işarə edən bu anlayışlar Tövhidin zahirdəki sadəliyindən daha dərinə getdiyini göstərir.

Tövhid Təkcə Büt Sındırmaqla Bitmir

Müasir müsəlman düşünürlər – xüsusilə Mevdudi, Seyyid Qutub kimi şəxslər – "Kəlimə-i Tövhid nədir?" sualını yenidən gündəmə gətirərək bu sadə baxışı sorğulamışlar. Onlara görə, əgər Tövhid sadəcə bütlərə sitayiş etməməkdən ibarət olsaydı, artıq bütlərin olmadığı müsəlman cəmiyyətlərində hər kəs kamil mömin olardı. Bu düşünürlər "İman nədir?" sualına cavab axtararkən başa düşüblər ki, İslamın düşməni sadəcə açıq-aşkar bütpərəstlik deyil. Onların baxışında Tövhid təkcə büt sındırmaqla yekunlaşmır və "Allah birdir" ifadəsi riyazi bir cümlə kimi anlaşılmamalıdır. Əgər məsələ sadəcə birliyi təsdiq etmək olsaydı, nə Həsəni Bəsri "Qədər Risaləsi"ni, nə Mevdudi "Dörd Termin"i, nə də Seyyid Qutub "Yoldakı İşarətlər"i yazardı. Bu əsərlərin hər biri göstərir ki, Tövhid çox daha dərindir (bu əsərlərdə olan xətaların üzərində dayanmayacağıq, çünki mövzumuz o deyil, sadəcə bildirmək istəyirik ki, tövhid o dərəcə dərin mənalı anlayışdır ki, bu kimi əsərlər tövhidi anlamaq üçün yazılıb).

İlk dövr müsəlman mütəfəkkirlər də anlayıblar ki, Tövhid sadəcə bir büt sındırmaq deyil, insanın həyatını kökündən dəyişdirən bir mövzudur. Həsəni Bəsri-nin "Qədər Risaləsi" məhz bu inamdan doğub – yəni insan qədər məsələsini anlamadan Tövhidi dərk edə bilməz. Bu baxımdan "Allah bizim həyatımıza qarışırmı?", "İnsan azaddırmı, deyilmi?" kimi suallar əslində Tövhid inancının bir davamıdır.

Tövhidin İki Cəbhəsi: Politeizm və Deizm

Tövhid mövzusunda mübarizənin iki əsas istiqaməti var:

1. Politeizmlə (çoxtanrılıqla) mübarizə. Bu daha sadə və ilk baxışdan görünən tərəfdir. Məkki müşriklərin çoxtanrılı inancı, bütlərin qırılması və insanın tək Allaha inanmağa çağırılması buna nümunədir. Mötəzilə kimi bəzi axımlar bu mərhələni uğurla keçdikdən sonra artıq işin bitdiyini, möminlərin bərabər olduğunu düşünmüşdülər.

2. Deizmlə mübarizə. Tövhid anlayışının daha incə və çətin tərəfi məhz burada başlayır. Deizm, Tanrının varlığını və birliyini qəbul edən, lakin insanla Tanrı arasında canlı bir bağ olduğunu ya başa düşməyən, ya da inkar edən baxışdır. Deistlər belə bir əlaqənin sadəcə insanın təxəyyülündə mövcud olduğunu iddia edirlər.

Deistlərin iddiasına görə, insan "Malik", "Rəhman" kimi sifətləri Tanrıya aid etməklə əslində öz dünyasını ucaldır və Tanrını insan obrazına salır. Bu da, onlara görə, əslində xristianlıqda olduğu kimi Tanrını insana bənzətmək və nəticədə "soyut bir büt" düzəltmək deməkdir. Deistlər deyirlər ki, bütləri rədd edənlər əslində bütlərin sifətlərini birləşdirib tək bir Tanrıya ötürürlər, amma onu hələ də insan kimi düşünməkdən qurtula bilmirlər. Çünki insanın təsəvvürü öz sərhədlərini aşa bilmir.

Tövhid inancı bu iki cəbhəyə qarşı cavabları verir. 

Fiqh və Fiqh Üsulu Qavramı

İslam elmləri arasında ən əsas sahələrdən biri olan fiqh, bu gün ümumiyyətlə “İslam Hüququ” kimi tərcümə edilsə də, əslində bu anlayış təkcə hüquqla məhdudlaşmır, çox daha geniş və dərin bir mənaya malikdir. Fiqhin və onun ayrılmaz hissəsi sayılan fiqh üsulunun yaranmasını və inkişafını anlamaq, İslam düşüncəsinin mahiyyətini dərk etmək baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Fiqh nədir? Fiqh Üsulu nədir?

Fiqh ümumiyyətlə iki əsas sahəyə bölünür:

• Füru-i Fiqh – birbaşa praktiki hökmlərlə məşğul olur. Məsələn, namazın vacibliyi, faizin haramlığı, nikahın şərtləri kimi məsələlər bu sahənin mövzusudur.

• Üsul-i Fiqh – hökmlərin mənbəyi, qaynaqları və dəlilləri üzərində dayanır. Burada “üsul” sözü “əsil”in cəmidir, yəni “kök”, “əsas” deməkdir. Məsələn, bir ağacın kökləri necə ki onun dayağıdır, fiqhin də əsası – üsulu – həmin kök rolu oynayır. Əksinə, “füru” sözü “budaq” mənasına gəlir. Bu baxımdan, “fiqh üsulu” ifadəsi əslində “fiqhin kökləri” və ya “əsasları” kimi başa düşülməlidir. Məşhur İmam Şafii’nin Ər-Risale əsəri də əsasən bu sahəyə aiddir.

İlim və Fıqh Arasındakı Fərq

İslamın ilk dövrlərində “ilm” daha çox öyrənilən və əzbərlənən məlumatı ifadə edirdi. Məsələn, çoxlu ayə və hədis əzbərləyən şəxs “alim” sayılırdı. Ebu Hureyre bu baxımdan gözəl nümunədir. Lakin bu, həmin adamın əzbərlədiyi biliklərin mənasına və incəliklərinə dərindən bələd olduğu anlamına gəlmirdi.

Fıqh isə sözün əsl mənasında “anlamaq” deməkdir, amma səthi deyil, məhz dərindən qavramağı nəzərdə tutur. Ərəb dilində “fehime” sadəcə başa düşməkdir, “fəqih” isə məsələni kökündən dərk edən şəxsdir. İlk dövrlərdə fıqh dedikdə, məhz bu cür dərin düşünmə və mövcud dini mətnlərdən normativ nəticə çıxarma bacarığı nəzərdə tutulurdu. Məhz bu səbəbdən Hz. Ömər, Hz. Əli, İbn Məsud, İbn Abbas, İbn Ömər və Hz. Aişə kimi səhabələr “fəqih” kimi tanınırdılar.

Əbu Hənifənin Fiqh Tərifi

Əbu Hənifənin verdiyi tərif bu anlayışın genişliyini çox gözəl izah edir: “Fiqh – insanın öz xeyrinə və zərərinə olanları bilməsidir.” Müasir dildə buna “haqlarını və vəzifələrini bilmək” deyirlər, amma bu izah məna dairəsini məhdudlaşdırır. Əslində, Əbu Hənifə fiqhi təkcə hüquqla deyil, insanın həm dünyəvi, həm də axirət mənfəətini qoruyan bir həyat yolu kimi başa düşür. Onun bizə çatmış əsərləri arasında Fiqh-i Əkbər kimi etiqad məzmunlu kitabları da var. Bu da göstərir ki, fiqh başlanğıcda yalnız hüquq deyil, həm də:

• Etiqad

• Əxlaq

• Hüquq - bu üç sahəni birlikdə əhatə edirdi. Yəni bir insanın dini sağlam şəkildə dərk etməsi üçün bu üç istiqaməti bir arada işlətməsi zəruridir.

Hüquqla Əxlaqın Birliyi

Bunun əhəmiyyətini ən sadə nümunə ilə izah etmək olar: Ticarətlə məşğul olan bir adam borcunu qanuni yolla məhkəmə vasitəsilə alır – bu hüquqidir. Ancaq Quranda buyurulur ki, çətin vəziyyətdə olan borcluya vaxt verin, imkan varsa, borcdan da keçin. Yəni hüquqi baxımdan düzgün addım atmaq, bəzən axirət baxımından xeyirli olmaya bilər. Fiqh məhz bu cür incə fərqləri də özündə birləşdirir.

Təfəkkuh Fid-Din: Dində Dərin Anlayış

Hz. Peyğəmbərin (sav) “Allah biri üçün xeyir istəsə, onu dində fəqih edər” (Buxari, Müslim) hədisi də bu geniş anlayışa işarə edir. Bəzi fəqihlər bu hədisi yalnız hüquqçuluqla əlaqələndirsələr də, əslində buradakı “təfəkkuh fid-din” – dini bütünlüklə, Şəriətin məqsədinə uyğun olaraq anlamaq deməkdir.

Tarixdə Xaricilər nümunəsi bunu sübut edir: İbadətə hədsiz bağlı idilər, amma dini anlamadıqları üçün Hz. Əlini belə təkfir edə bildilər. Buna görə də səhabələr və onlardan sonra gələn alimlər, xüsusilə Müctəhid İmamlar Allahın və Rəsulunun (sav) istəklərini düzgün anlamaq və ötürməkdə çox vacib rol oynamışlar. Qurani-Kərim və Sünnənin mahiyyətini təkbaşına və birbaşa anlamaq həmişə mümkün deyil – məhz bu alimlər sayəsində biz dini sağlam və tarazlı şəkildə qavraya bilirik.

Əsəbiyyət, Mülk və Dövlət: İbn Xəldun'un Perspektivi

İbn Xəldunun düşüncə sistemində mərkəzi yer tutan əsas anlayışlardan biri də əsəbiyyətdir. O, köçəri (bədəvi) icmalardan oturaq (həzəri) cəmiyyətlərə keçidi və bu keçidin son mərhələsində siyasi təşkilatlanmanın mülk formasına çatmasını təbii bir proses kimi izah edir. İbn Xəldunun siyasi baxışını düzgün anlamaq üçün riyasət, mülk və dövlət anlayışlarını bir yerdə nəzərdən keçirmək vacibdir.

Riyasət: Bədəvi Cəiyyətlərin Bərabərlikçi İdarəetməsi

Riyasət anlayışı əsasən köçəri həyat tərzi sürən icmalarda rast gəlinən idarəetmə formasıdır. Burada başçı (rəis) digərlərindən üstün sayılmaz; əksinə, "bərabərlər arasında birinci" mövqeyindədir. Bu cür cəmiyyətlərdə rəsmi hakimiyyət strukturu, qanunları icra edən ordu və ya polis yoxdur. Yazılı qanunlar yerinə adət-ənənələr, yaşlıların sözü əsas rol oynayır. Beləliklə, riyasətdə zorla idarəetmə və mərkəzləşdirilmiş güc anlayışı yoxdur. Tarixi mənbələr Xaricilərin əsasən bədəvi mühitdən çıxdığını və onların bərabərlikçi düşüncələrinin məhz bu köçəri quruluşdan qaynaqlandığını göstərir. Riyasət, müasir mənada dövlət anlayışına uyğun gəlmir.

Mülk: Oturaq Cəmiyyətlərdə Zorun Hakimiyyəti

Oturaq həyat tərzinə keçid isə fərqli bir siyasi quruluş yaradır. Burada icmalar daha böyük və mürəkkəbdir, artıq şəxsi əlaqələr və adət-ənənələr təkbaşına nizam-intizamı qorumağa bəs etmir. Ona görə də cəmiyyətin sabitliyini qorumaq üçün yazılı qanunlara və bu qanunları icra edə biləcək zora ehtiyac yaranır. İbn Xəldun bu mərhələni mülk adlandırır və riyasətdən fərqləndirir.

Onun izahına görə, mülk zor və məcburiyyətə dayanan üstünlük və idarəetmə formasıdır. Burada qanuna tabe olmaq məcburidir, əks halda cəza labüddür. İbn Xaədun mülkü də müxtəlif dərəcələrə ayırır:

• Həqiqi Mülk: Xalqı idarə edə, vergi toplaya, elçilər göndərə, sərhədləri qoruya bilən və üzərində daha güclü bir qüvvə olmayan əsəbiyyətə əsaslanır. Bu, ərazi üzərində tam siyasi və hərbi hakimiyyət deməkdir.

• Əgər bunların bir hissəsi yoxdursa, demək, hakimiyyət natamamdır.

Mülkün əsas əlamətləri belədir:

• Siyasi və hərbi üstünlük,

• Şiddət monopolu,

• İtaəti zorla təmin edə bilmək,

• Dövlətə alternativ bir gücün qarşısının alınması.

Bu xüsusiyyətlər mülkü müasir dövlət anlayışına yaxınlaşdırır. Bayraq açmaq, pul kəsdirmək, sərhəd qorumaq, rəsmi simvollar da mülkün göstəricilərindəndir. Mülk möhkəmləndikcə hökmdarla xalq arasındakı məsafə böyüyür, rəsmi protokollar və qanunlarla sərt bir iyerarxiya formalaşır. Buna baxmayaraq, İbn Xəldunun mülk anlayışı tam olaraq bugünkü dövlətlə eyni deyil. Çünki müasir dövlətdə suverenlik hüquqi əsas kimi ayrıca vurğulanır, halbuki mülk anlayışı daha çox faktiki gücü ifadə edir.

Dövlət: İdarəetmənin İnsan Ünsürü

İbn Xəldun dövlət sözünü müasir mənada mexaniki bir aparat kimi yox, daha çox bu hakimiyyəti həyata keçirən insan qrupu kimi izah edir. Yəni mülk siyasi gücün özüdirsə, dövlət bu gücü idarə edən, onu daşıyan insanlardır. Bu səbəbdən, İbn Xəldunun dövləti Qərb dillərinə və hətta Azərbaycan dilinə də tez-tez sülalə, xənədan kimi tərcümə olunur. Beləliklə, mülk siyasi hakimiyyətin obyekti, dövlət isə onun subyekti kimi görünür.

Bu baxış, müasir siyasətdəki "dövlət" anlayışına ziddir. Çünki müasir dövlətdə sistem insanlardan asılı olmadan işləyən bir mexanizm kimi düşünülür, sanki yetərincə düzgün qurulsa, əbədi işləyəcək. İbn Xəlduna görə isə dövlətin əsasında insan faktoru dayanır. İnsan dəyişirsə, dövlət də dəyişir. Məhz buna görə İbn Xəldun dövlətlərin bir ömrü olduğunu, yaranıb inkişaf etdiyini, sonra isə tənəzzülə uğradığını bildirir. Siyasət də təbiət kimi mühitdən asılıdır və zamana tabedir.

Bir sözlə, İbn Xəldunun mülk və dövlət anlayışları bizə siyasi quruluşları daha canlı, insan mərkəzli və dəyişkən görməyi öyrədir. Onun baxışına görə dövlət statik bir maşın yox, orqanizmdir – insanla var olur, insanla dəyişir.

"Mən"in Varlığının Şübhəsizliyi

İnsanın varlığının inkarolunmazlığı fəlsəfə tarixində ən əsas mövzulardan biridir. Ən sərt şübhəçilik belə insanın öz mövcudluğunu tam rədd etməsinə imkan vermir. Ən maraqlısı da budur ki, tam aldanma ehtimalı olsa belə, bu həqiqət dəyişmir.

Aldadılma ehtimalı və varlıq dəqiqliyi
Tutaq ki, dünyada, göydə, yerdə və ətrafımızda heç nə yoxdur, hətta bütün zehinlər bir-birindən tam ayrılıb. Bu halda belə insan özünün mövcud olmadığına inanmağa qadir deyil. Əgər çox güclü bir aldatma qüvvəsinin bizi hər an aldadıb yanıltdığı fərz edilsə belə, biz aldanan varlıq kimi yenə mövcuduq. Aldadan nə qədər güclü olsa da, aldadılanı tam yox edə bilmir — sonsuza qədər aldada bilər, amma aldananın varlığını “heç”ə çevirə bilmir.

Hətta ən sadə riyazi və həndəsi doğruların (məsələn, 2+3=5, ya da kvadratın dörd tərəfi olması kimi) belə şübhəli və ya yalan olduğu təsəvvür olunsa belə, bunları düşünən bir “mən” var və bu “mən”in varlığı danılmazdır. “Mən varam” ifadəsi ya da bu düşüncə nə zaman qurulsa, o an doğru olur və bu, qaçılmaz bir həqiqətdir.

“Düşünürəm, deməli varam” fərqindən yanaşma
Bu baxış tərzi çox tanınan “Düşünürəm, deməli varam” sözündən bir qədər fərqlənir. Burada vurğu birbaşa “mən varam” fikrinə yönəlir. Məsələn, Latınca orijinalda işlənən (Ego sum, Ego existo) ifadələrində Azərbaycan dilindəki “elə isə” (yəni “deməli”) yoxdur. Buradakı “Ego” sözü də məcburi deyil, sadəcə “gedirəm” və “mən gedirəm” arasındakı vurğu kimi bir məna daşıyır.

Dil məsələləri və anlayış fərqləri
Azərbaycancaya tərcümə edərkən ən çətin məqamlardan biri də Latın dilindəki “Sum” (İngiliscə to be, Fransızca être) və “Existo” (İngiliscə to exist) felləridir. “Sum” həm “mənəm”, həm də “varam” deməkdir, “Existo” isə daha çox “mövcud olmaq” kimi izah olunur. Bu iki ifadə arasında fərqi düzgün tutmaq vacibdir. Bəziləri üçün “varlıq” və “var olmaq” eyni şeydir, bəzilərinə görə isə bütün fəlsəfi fərq buradan başlayır. Odur ki, həqiqi məna üçün orijinal mətnlərə baxmaq əhəmiyyətlidir.

“Hökm”, yoxsa “Ləfz”?
“Mən varam” kimi bir fikri bəzən məntiqdə “hökm” adlandırırlar, amma bu, bəzən çox texniki səslənir. Əvəzində “ləfz” — yəni sadə şəkildə səsləndirilən söz — daha uyğun görünə bilər. Çünki məntiqdə belə “hökm”ün sərhədləri tam aydın deyil, “ləfz” isə daha geniş və anlaşılan bir söz kimi qəbul olunur.

Qəti və zərurət əlaqəsi
“Mən varam” fikrinin zəruri (qaçılmaz) şəkildə doğru olması qətiyyət və zərurət anlayışlarının bir-birinə necə bağlı olduğunu göstərir. Hər zəruri olan şey qətidir, amma hər qəti olan zəruridir demək olmaz — bu, ayrıca düşünülməli bir məsələdir.

• Zərurət anlayışı: Zərurətin azı-çoxu olmur, ya zəruridir, ya deyil. Hipotetik zərurətlər olsa da, dərəcə məsələsi yoxdur.

• Zidd anlayışlar: Zərurətin əksi “imkansız”dır — yəni əksinin mümkün olmaması. Bundan əlavə, “kontenjan” (şərti) da zərurətin əks kateqoriyası kimi çıxır. Hər mümkün olan kontenjan deyil, yəni “mümkündür, amma zəruri deyil” deyə ayrıca bir hal var.

• Dərəcə fərqi: Qətiyyətin (az qəti, şübhəli və s.) dərəcələri var, amma zərurətdə bu cür dərəcə yoxdur.

Varlığın dərk edilməsi və davamlılığı
Nəticə etibarilə, insan nə qədər aldanırsa aldansın, aldanan olaraq varlığı qətidir və heçliyə bərabər deyil. Bu qətiyyət, insan “mən varam” sözünü ya səsləndirdiyi, ya da zehnindən keçirib dərk etdiyi müddətcə qüvvədədir. Əgər bu zehni hərəkəti edə bilmirsə, yəni dərk etmirsə, o zaman bu qətiyyət mövzusu da fərqli şəkil alır. Bu da Dekartın “Ego sum” və ya “Ego existo” ilə “cogito ergo sum” arasındakı fərqi niyə ayrıca müzakirə etdiyini göstərir.

Dolaylı Anlatımın Gücü

Bu gün dini dilin forması, dərinliyə necə varacağımızı və insanla necə bağ quracağımızı müəyyənləşdirən əsas göstəricilərdən birinə çevrilib. Ənənəvi olaraq mənəvi dünyamızda həm doğrudan, həm dolayı yollarla danışmaq mümkündür. Amma zaman keçdikcə bu iki yol arasında ciddi bir balans pozuntusu yaranıb.

Doğrudan Danışığın Yüksəlişi və Onun Məhdudluğu

Son illərdə, xüsusilə də dinlə bağlı rəsmi strukturlar doğrudan danışığın, yəni Qur’an və sünnəyə birbaşa istinadla qurulan çıxışların önə çıxdığını müşahidə edirik. Bu üslub daha rahat və tez başa düşüləndir, amma bir o qədər də səthi və əmr verici tonda olur. İnsan qəlbinə toxunmaq yerinə, ağıl ilə başa düşülən, lakin dildə qalan bir yanaşma yaranır.

Dolayı Anlatımın Qüdrəti

Halbuki dolayı danışıq – yəni həyat hekayələri, peşə təcrübələri, dillə bağlı incəliklər, sənət, poeziya və ədəbiyyat vasitəsilə ötürülən mənalar – insanın ruhuna nüfuz edən, onu dəyişdirən və yetişdirən bir vasitədir. Bu cür anlatım insana yalnız bilgi vermir, eyni zamanda onu hikmət və təcrübə ilə yoğurur.

Bir ayaqqabıçının işində səbri öyrənməsi, ya da bir çobanın gündəlik həyatı içində ilahi imkanlara dair anlayışa gəlməsi – bunlar dini yalnız eşidilən deyil, yaşanılan bir təcrübəyə çevirir. Dilimizdəki “nəsib”, “inşaAllah”, “maşaAllah” kimi ifadələr Allahı gündəlik danışığımıza gətirir, həm də bu dilə zəriflik və ilahi yön verir.

Bu nöqtədə sual yaranır: niyə biz dini, bu qədər zəngin və incə yollarla çatdırmaq yerinə, daha çox təlimata bənzəyən bir üsula üstünlük veririk?

Təhsil, Mədəniyyət və Dolayı Anlatımın Rolu

Təəssüf ki, təhsil sistemimizdə də bu dolayı anlatımın gücü kifayət qədər dəyərləndirilmir. Halbuki dini, mədəni, bədii və poetik bir dil ilə çatdırmaq, onun həyatla bağını daha canlı və təsirli edir. Bu, insanın yalnız ağlına deyil, həm də ruhuna toxunan bir yanaşmadır.

Hazırkı filmlər və təbliğat materiallarında Peyğəmbərimizin (sav) həyatının birbaşa, fakt kimi təqdim olunması isə bu mənəvi toxunuşu itirir. İnsan onsuz da bildiyini sadəcə bir daha da görür, amma ruhu hərəkətə gəlmir.

Hollywood və Dolayı Anlatımın Gücü

Maraqlıdır ki, bu üsulu dini çevrələrdən daha çox, Hollywood kimi mədəniyyət sənayesinin aparıcı qurumları istifadə edir. Məsələn, Tom və Jerry kimi sadə görünən animasiyalar belə, arxa planda kapitalist dünyagörüşünü uşaqlara dolayı şəkildə aşılayır. George Orwell-in 1984 əsəri də dolayı yolla ideoloji bir çərçivə təqdim edir – oxucu fərqində olmadan həmin dünyagörüşünə yönəlir.

Biz isə “Allah insan üçün nədir, insan Allah üçün nədir?” kimi dərin mövzuları dolayı yollarla, incə dillə ifadə etmək bacarığını itirmişik. Bəzən ayə və hədisləri sadalayarkən, fikrin özünü dərinləşdirmək yerinə, onu boğuruq.

Quran və Dolayı Təcrübə

Quran-ı Kərim zahirdə birbaşa danışır kimi görünə bilər. Amma əslində onun bir çox ayəsi – məsələn, göylərdən, dəvədən bəhs edənlər – insanı düşünməyə, təfəkkürə yönəldən dolayı mesajlar daşıyır. Lakin bu ayələr "buyuruq" kimi anlaşılarsa, onların dolayı gücü itir və birbaşa əmrlərə çevrilir.

Şeir, Musiqi və Cahiliyyə

Ərəb ədəbiyyatında şeir və musiqi bir-birindən ayrılmazdır – bir növ dastandır, xalqın duyğusudur. Musiqi və şeir insanı coşquya və ya hüznə sala bilir. Məhz bu potensial səbəbindən bəzi sufi məktəblərdə, məsələn, Nəqşibəndilikdə musiqiyə qarşı ehtiyatlı münasibət olmuşdur. Onlar musiqinin insanda yanıldıcı hala səbəb ola biləcəyini düşünmüşlər.

Şeir və hekayələr insanı “tez anlamaq” hissinə sürükləyə bilər. Lakin bu, bəzən zahiri anlamadır – düşüncə və təfəkkürlə qazanılan dərin bilik deyil.

“Cahiliyyə” anlayışını da bəzən yanlış başa düşürük. Bu, sadəcə "bilik yoxluğu" deyil, "iman yoxluğu" mənasındadır. Platonun mağara bənzətməsi ilə yanaşı düşündükdə, cahillik işığın yoxluğudur, qaranlığın özündən ibarət deyil. Bədir döyüşündən sonra əsirlərə oxuma-yazma öyrətmək tapşırığı verilmişdi – bu da onu göstərir ki, məsələ bilgiylə bağlı deyildi; məsələ qəlbin vəziyyətində idi.

Müasir Dövr, Düşüncə və Tərcümə Problemləri

Bu gün bəziləri Peyğəmbərlərə verilən möcüzələrin yaşadıqları dövrün üstün sahələri ilə uyğun olduğunu deyir – Musa üçün sehr, İsa üçün tibb, Peyğəmbərimiz üçün bəlağət. Amma bu, möcüzəni sanki bir yarışmaya çevirir. Möcüzə, insanı əqli ilə təəccübləndirmək üçün deyil, ruhu ilə silkələmək üçündür.

Quran tərcümələri də yalnız dil biliyi ilə edilə bilməz. Hər bir tərcümə, istər-istəməz bir məzhəbin və ya fəlsəfi baxışın izlərini daşıyır. 

Bizdə düşüncə dünyasının problemi sadəcə tərcümə və ya ifadə tərzində deyil, daha dərindən gəlir. Osmanlıdan bu yana bilik istehsalı sahəsində ciddi çatışmazlıqlar olub. Bugünkü dünyada yeni bir İbn Rüşd, ya da İbn Ərəbi yetişməz deyə bir şey demirik, amma bu gün onların çıxa biləcəyi zəmin artıq Avropa intellektual mərkəzlərindədir təəssüf ki.