İslam Əxlaqı: Fitri Yaradılışın Qorunması və Nəbəvi Ölçü

İslamda əxlaq dinin ayrıca və yalnız müəyyən davranışları əhatə edən bir hissəsi deyil. Əksinə, əxlaq insanın inancından ibadətinə, ailə münasibətlərindən ticarətinə, insanlarla rəftarından öz nəfsinə münasibətinə qədər həyatının bütün sahələrində özünü göstərən bir anlayışdır. Bu baxımdan İslam əxlaqı sadəcə “yaxşı insan olmaq” və ya müəyyən etik qaydalara əməl etməkdən ibarət deyil. Əsas məsələ insanın Allahın yaratdığı fitrətə uyğun şəkildə yaşaması və bu həyatını Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) nümunəsi əsasında formalaşdırmasıdır.

Əxlaq anlayışı və yaradılışla əlaqəsi

“Əxlaq” sözü ərəb dilində “x-l-q” kökündən gəlir. Eyni kökdən yaranan xəlq və xuluq anlayışları arasında mühüm bir əlaqə vardır. “Xəlq” daha çox insanın zahiri yaradılışını, fiziki görünüşünü və bədən quruluşunu ifadə etdiyi halda, “xuluq” insanın daxili aləmini, xarakterini, mənəvi xüsusiyyətlərini və davranışlarını ifadə edir. Yəni insanın bir zahiri yaradılışı olduğu kimi, bir də mənəvi yaradılışı vardır. Bədənin müəyyən bir quruluş və nizam içərisində yaradılması kimi insanın ruhunun da müəyyən bir fitri istiqaməti vardır. Bu baxımdan əxlaq insanın daxilində olan mənəvi keyfiyyətlərin onun davranışlarında görünməsidir. İnsanın daxilində mərhəmət varsa, bu onun insanlarla rəftarına əks olunur. Təvazökarlıq varsa, danışığında və münasibətlərində görünür. Ədalət anlayışı varsa, qərarlarında özünü göstərir. Deməli, həqiqi əxlaq yalnız zahiri davranışlardan ibarət deyil. Əsas olan insanın daxili dünyası ilə davranışları arasında uyğunluğun yaranmasıdır.

Əxlaqın əsası olaraq fitrət

İslam düşüncəsində insan tamamilə boş və istiqamətsiz şəkildə dünyaya gələn bir varlıq kimi qəbul edilmir. Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) “Hər doğulan fitrət üzrə doğular” hədisi insanın yaradılışında haqqı qəbul etməyə uyğun təbii bir qabiliyyətin olduğunu göstərir. Bu səbəbdən əxlaq tərbiyəsini insana tamamilə yad olan xüsusiyyətləri sonradan ona yerləşdirmək kimi başa düşmək düzgün olmaz. Əksinə, əxlaq tərbiyəsi insanın daxilində mövcud olan gözəl xüsusiyyətlərin qorunması, inkişaf etdirilməsi və yanlış təsirlərdən təmizlənməsidir. İnsan yaradılış etibarilə həqiqəti, mərhəməti, ədaləti və yaxşılığı qəbul edə biləcək bir quruluşa malikdir. Lakin ailə, cəmiyyət, nəfs, mühit və insanın öz seçimləri bu fitri istiqamətə müsbət və ya mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə əxlaqi pozulma sadəcə müəyyən qaydaların pozulması deyil. Daha dərin mənada insanın öz fitrətindən uzaqlaşmasıdır. İnsan yalanı adiləşdirdikcə, zülmə alışdıqca, haramı normal görməyə başladıqca öz yaradılışındakı saf ölçülərdən də uzaqlaşmağa başlayır. Əxlaq tərbiyəsinin məqsədi isə insanı yenidən həmin fitri istiqamətə qaytarmaqdır.

Əxlaqın mənbəyi olaraq din

İslamda əxlaqı dindən tamamilə ayrı düşünmək mümkün deyil. Çünki İslam insan həyatını yalnız namaz, oruc və digər ibadətlərlə məhdudlaşdırmır. Din insanın necə inanacağını öyrətdiyi kimi necə yaşayacağını, insanlarla necə münasibət quracağını və öz nəfsini necə tərbiyə edəcəyini də müəyyənləşdirir. Hz. Aişədən (r.anha) Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) əxlaqı haqqında soruşulduqda onun “Onun əxlaqı Quran idi” dediyi rəvayət olunur. Bu ifadə Peyğəmbərimizin (sav) həyatının Quranın canlı bir təcəssümü olduğunu göstərən çox mühüm bir ifadədir. Qurandakı əmrlər, qadağalar, halal və haram ölçüləri yalnız hüquqi hökmlər deyil. Bunların hər biri eyni zamanda insanın əxlaqını formalaşdırır. Bu baxımdan insanın məsuliyyətini üç əsas istiqamətdə düşünmək mümkündür:

Birincisi, Hüququllah, yəni Allahın haqqıdır. Buraya insanın Allaha iman etməsi, ibadət etməsi və Onun qoyduğu hədlərə riayət etməsi daxildir.

İkincisi, Hüququl-ibad, yəni insanların və digər məxluqların hüquqlarıdır. Ədalətli olmaq, haqsızlıq etməmək, əmanətə riayət etmək, insanlara mərhəmətlə yanaşmaq və başqasının haqqını tapdalamamaq bu sahəyə daxildir.

Üçüncüsü isə insanın öz nəfsi üzərindəki məsuliyyətidir. İnsan öz nəfsini tərbiyə etməli, onu haramlardan qorumalı və mənəvi cəhətdən inkişaf etdirməlidir.

Beləliklə, gözəl əxlaq yalnız insanlarla mehriban davranmaq deyil. Allahla, insanlarla və insanın öz nəfsi ilə münasibətinin doğru ölçülər üzərində qurulmasıdır.

Nəbəvi əxlaq: mərhəmət və izzət arasındakı tarazlıq

Qurani-Kərimdə Allah Hz. Peyğəmbərə (s.ə.s.): “Şübhəsiz ki, sən böyük bir əxlaq üzərindəsən” buyurur. Burada Peyğəmbərimizin (sav) əxlaqı “xuluqin əzim”, yəni böyük və uca bir əxlaq olaraq təqdim edilir. Nəbəvi əxlaqdan danışarkən mühüm məsələlərdən biri də əxlaqı yalnız yumşaqlıq və hər şeyi bağışlamaq kimi başa düşməməkdir. Peyğəmbərimiz mərhəmətli və bağışlayan olduğu qədər haqqı qoruyan, zülm qarşısında mövqe göstərən və Allahın qoyduğu hədləri qoruyan bir peyğəmbər idi. Yəni mərhəmət başqa, zəiflik başqadır. İslam insanı kinli, sərt və qəddar olmağa çağırmadığı kimi, zülmə razı olaraq öz izzətini tapdalamağa da çağırmır. İnsan bağışlamalı olduğu yerdə bağışlamalı, lakin haqqın və ədalətin qorunmalı olduğu yerdə də mövqeyini saxlamalıdır. Bu tarazlıq Nəbəvi əxlaqın mühüm xüsusiyyətlərindəndir. Mərhəmət, ədalət, səbir və bağışlama ilə yanaşı izzət, prinsipiallıq və haqq qarşısında sabitlik də əxlaqın bir hissəsidir. Əks halda insan bəzən zəifliyi mərhəmət, haqq qarşısında susmağı isə səbir zənn edə bilər. Halbuki İslam əxlaqında insanın həm mərhəmətli, həm də şəxsiyyətli olması nəzərdə tutulur.

“Universal əxlaq” anlayışı və əxlaqın mənbəyi məsələsi

Müasir dövrdə tez-tez “universal əxlaq” anlayışından danışılır. Lakin burada mühüm bir sual ortaya çıxır: Əgər əxlaqın mütləq və dəyişməz bir mənbəyi yoxdursa, yaxşı ilə pisi kim müəyyən edəcək?

Tarix boyunca müxtəlif cəmiyyətlərin əxlaq anlayışları bir-birindən fərqli olmuşdur. Bir dövrdə normal qəbul edilən bir davranış başqa dövrdə yanlış hesab edilə bilər. Eyni şəkildə bir cəmiyyətdə doğru sayılan bir şey başqa cəmiyyətdə qəbuledilməz görülə bilər. Bu vəziyyət göstərir ki, yalnız insan ağlına, cəmiyyətin razılığına və ya dövrün qəbul etdiyi normalara əsaslanan əxlaq dəyişkən ola bilir. İslam baxımından isə əxlaqın əsas ölçüsünü vəhy müəyyən edir. Çünki insan maraqlarının və arzularının təsiri altında öz davranışlarına müxtəlif bəraətlər qazandıra bilər. Tarixdə “mədəniyyət”, “inkişaf” və hətta “insanlıq” kimi şüarlar altında böyük haqsızlıqların törədilməsi bunun nümunələrindəndir. Məsələn, müstəmləkəçilik dövründə bir çox dövlət öz işğallarını başqa xalqlara mədəniyyət aparmaq adı ilə əsaslandırmağa çalışırdı. Lakin praktikada bunun arxasında siyasi və iqtisadi maraqlar dayanırdı. Bu səbəbdən bir əxlaq sisteminin yalnız söylədiyi prinsiplərə deyil, həmin prinsiplərin maraqlar qarşısında qorunub-qorunmadığına da baxmaq lazımdır. İslam əxlaqında isə əsas ölçü insanların dəyişən arzuları deyil, Allahın müəyyən etdiyi halal-haram və haqq-batil ölçüləridir.

Müasir dövrdə ibadət ilə əxlaq arasındakı ayrılıq

Bugünkü müsəlmanların qarşılaşdığı mühüm problemlərdən biri ibadətlə gündəlik həyat arasında yaranan ayrılıqdır. İnsan namaz qıla bilər, oruc tuta bilər, lakin eyni zamanda ticarətdə yalan danışa, əmanətə xəyanət edə və ya insanlara haqsızlıq edə bilər. Bu halda insanın ibadəti ilə davranışları arasında ciddi bir ziddiyyət meydana gəlir. Halbuki ibadət insanı dəyişdirməlidir. Namaz insanın Allahın qarşısında olduğunu xatırlatmalı, oruc nəfsini tərbiyə etməli, zəkat mal sevgisini nəzarət altında saxlamalıdır. Əgər bunların heç biri insanın davranışlarında özünü göstərmirsə, burada insanın ibadətlə qurduğu münasibəti yenidən nəzərdən keçirməsinə ehtiyac vardır. Burada “yolda çaşmaq” ilə “yolunu itirmək” arasında mühüm fərq vardır. İnsan bəşərdir və səhv edə bilər. Günaha düşə, peşman ola və yenidən doğru yola qayıda bilər. Bu, yolda çaşmaqdır. Lakin insan artıq doğru ilə yanlışı müəyyən edən ölçünü dəyişdirməyə başlayırsa, harama halal, yanlışa doğru donu geyindirməyə çalışırsa, burada məsələ sadəcə bir səhv olmaqdan çıxır. İnsan artıq istiqamət ölçüsünü itirməyə başlayır ki, bu da yolunu itirməkdir. Əsl təhlükə dinin bizi dəyişdirməsi əvəzinə, bizim dini öz arzularımıza uyğun dəyişdirməyə çalışmağımızdır.

Gözəl əxlaqa necə çatmaq olar?

Gözəl əxlaq yalnız nəsihət eşitməklə yaranmır. Bunun üçün insanın həm öyrənməyə, həm özünü tərbiyə etməyə, həm də doğru nümunələrlə birlikdə olmağa ehtiyacı vardır.

Elm

İlk növbədə insan dinin ölçülərini öyrənməlidir. Nəyin doğru, nəyin yanlış olduğunu bilmədən düzgün istiqamət tutmaq çətindir. Xüsusilə üsul elmləri burada mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki üsul insanın dini hansı qaydalar əsasında başa düşəcəyini müəyyənləşdirir. Əgər Quran və sünnənin müəyyən etdiyi elmi ölçülər bir kənara qoyularaq şəxsi ilham, yuxu, hiss və fərdi təcrübələr dinin üzərində hakim hala gətirilərsə, çox təhlükəli nəticələr ortaya çıxa bilər. İnsanın gördüyü yuxu və ya hiss etdiyi bir şey şəri hökmün yerini tuta bilməz. Çünki din şəxslərin fərdi təcrübələri üzərində deyil, vəhy və onun düzgün başa düşülməsi üzərində qurulur. Buna görə elm əxlaqın da qoruyucusudur.

Söhbət və nümunə

Əxlaqın başqa bir mühüm tərəfi də yaxşı insanlarla birlikdə olmaqdır. İnsan yalnız kitab oxumaqla bütün gözəl xüsusiyyətləri əldə edə bilmir. Bəzən bir insanın davranışını görmək onlarla səhifə oxumaqdan daha çox təsir edə bilər. Sakit danışan, insanlara hörmət edən, qəzəbləndiyi zaman özünü idarə edən, qeybətdən uzaq duran və davranışları ilə Allahı xatırladan insanların yanında olmaq insanın öz xarakterinə də təsir edir. Əxlaq bir mənada insandan insana keçən bir haldır. Keçmiş alimlərin saleh insanların həyat hekayələrinə böyük əhəmiyyət verməsinin səbəblərindən biri də budur. Çünki nəzəri olaraq “səbirli ol” deməklə, həqiqətən səbirli bir insanın davranışını görmək arasında böyük fərq vardır.

Təlim və gündəlik davranışlar

Əxlaq böyük hadisələrdə olduğu qədər kiçik davranışlarda da özünü göstərir. Qonağı hörmətlə qarşılamaq, gedərkən arxasınca bir qədər müşayiət etmək, yaşlı insana yer vermək, danışanın sözünü kəsməmək, insanların yanında kobud davranmamaq, verilən əmanəti qorumaq kimi davranışlar əxlaqın gündəlik həyatdakı təzahürləridir. İnsan bunları təkrar etdikcə müəyyən davranışlar artıq zorla edilən bir vəzifə olmaqdan çıxaraq onun xarakterinin bir hissəsinə çevrilir.

Əxlaqın mədəniyyətə çevrilməsi

Əxlaqın ən gözəl mərhələsi onun yalnız öyrənilən qayda olmaqdan çıxıb insanın təbii davranışına çevrilməsidir. İnsan hər dəfə “indi nə etməliyəm?” deyə düşünmədən düzgün davranışı göstərə bilirsə, artıq əxlaq müəyyən mənada onun xarakterində yerləşmişdir. Bizim mədəniyyətimizdə qonaq gedərkən qapını dərhal üzünə bağlamamaq, böyüklərə hörmət göstərmək, süfrə ədəbinə diqqət etmək və insanları yola salmaq kimi bir çox incə davranışların meydana gəlməsi də əxlaqi dəyərlərin zamanla mədəniyyətə çevrilməsinin nümunələridir.

Nəticə olaraq İslam əxlaqı yalnız nəzəri bilik və ya müəyyən davranış qaydalarının siyahısı deyil. Əxlaq insanın fitrətini qoruması, nəfsini tərbiyə etməsi və həyatını Nəbəvi ölçülər əsasında formalaşdırmasıdır. Həqiqi gözəl əxlaq insanın yalnız insanların yanında yaxşı davranması deyil, heç kimin görmədiyi yerdə də eyni ölçülərə sahib olmasıdır. Çünki mömin üçün əsas məsələ insanların onun haqqında nə düşündüyü deyil, Allahın qarşısında hansı halda olduğudur. Məhz bu şüur formalaşdıqda əxlaq süni bir davranış olmaqdan çıxır və insanın təbii həyat tərzinə çevrilir. İnsanın məqsədi də öz fitrətini nəfsin və zamanın təsirləri altında dəyişdirmək deyil, onu vəhyin işığında qoruyaraq Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) göstərdiyi istiqamətdə kamilləşdirmək olmalıdır.

Dua Ədəbi və Qulluğun Mahiyyəti

Dua çox vaxt yalnız insanın çətinliyə düşdüyü zaman Allaha yönəlib nəsə istəməsi kimi başa düşülür. Halbuki dua bundan daha dərin məna daşıyır. Dua insanın öz yaradılışını, acizliyini və Rəbbinə olan ehtiyacını dərk etməsinin ən açıq ifadələrindən biridir. Furqan surəsinin 77-ci ayəsində buyurulur: “Duanız olmasa, Rəbbim sizə nə üçün dəyər versin?” Bu ayə göstərir ki, dua sadəcə müəyyən vaxtlarda edilən bir ibadət deyil, insanla Allah arasındakı əsas bağlardan biridir.

“Dua” sözü lüğəvi olaraq çağırmaq və səslənmək mənalarına gəlir. Mənəvi baxımdan isə insanın özünün müstəqil və mütləq bir varlıq olmadığını qəbul etməsidir. İnsan hər an Allaha möhtacdır. Allah isə heç kimə və heç nəyə möhtac deyil. Nəcip Fazılın “Sən mütləqsən, mən isə izafətəm, Allahım, məni bağışla” mənasını ifadə edən məşhur misraları da bu həqiqətə işarə edir. İnsan yaradılmış, naqis və ehtiyac içində olan bir varlıqdır. Onun dəyəri özünü heç kimə möhtac görməməsində deyil, əksinə, öz Rəbbinə möhtac olduğunu anlayaraq qulluq etməsindədir.

İstiğna düşüncəsi və insanın özünü müstəqil görməsi

İnsanın mənəvi həyatındakı ən təhlükəli hallardan biri istiğna, yəni insanın özünü Allaha möhtac deyilmiş kimi görməsidir. İnsan sahib olduğu elmə, mala, vəzifəyə, sağlamlığa və ya gücə arxalanaraq özünü müstəqil hesab etməyə başladığı anda əslində böyük bir yanılmaya düşür.

Əqidə mətnlərində də insanın bir göz qırpımı qədər belə Allahdan müstəqil ola bilməyəcəyi vurğulanır. Çünki insanın varlığından tutmuş nəfəs almasına, sağlamlığından iradəsini istifadə edə bilməsinə qədər hər şey Allahın yaratması və lütfü ilə mümkündür.

İnsanın bu həqiqəti unutması onu mənəvi baxımdan təhlükəli vəziyyətə gətirib çıxara bilər. İslam elmində bununla əlaqəli işlədilən anlayışlardan biri də xizlandır. Xizlan Allahın yardım və inayətindən məhrum qalmaq mənasını ifadə edir. İnsan Allahdan üz çevirdikcə öz nəfsinin, həvəsinin və şeytanın təsirlərinə daha açıq hala gəlir.

Buna görə də dua insanın yalnız müəyyən ehtiyaclarını dilə gətirməsi deyil. Dua hər dəfə insanın özünə xatırlatmasıdır ki, “mən öz-özümə kifayət edən bir varlıq deyiləm. Mən hər an Allahın rəhmətinə və yardımına möhtacam.”

Peyğəmbərimizin həyatında dua

Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) həyatına baxdıqda duanın yalnız namazdan sonra və ya müəyyən xüsusi vaxtlarda edilən bir əməl olmadığını görürük. Onun həyatında dua gündəlik həyatın demək olar ki, hər mərhələsini əhatə edirdi.

Yuxudan qalxarkən, evdən çıxarkən, yeməyə başlayarkən və yeməyi bitirərkən, səfərə çıxarkən, məscidə girərkən, hətta insanın ən adi hesab etdiyi gündəlik işlər zamanı belə Allaha yönəlmək və dua etmək sünnədə öz əksini tapmışdır. Bu mənada dua insanın həyatının ayrıca bir hissəsi deyil, bütün həyatına yayılan bir qulluq şüurudur. İnsan hər işində Allahı xatırladıqca etdiyi gündəlik işlər də mənəvi məna qazanır.

Peyğəmbərimizin (sav) həyatını burada əsas ölçü kimi qəbul etmək xüsusilə əhəmiyyətlidir. Bunu bir açar misalı ilə izah etmək olar. Əsas açar düzgün olduğu müddətdə onunla qapını açmaq mümkündür. Lakin həmin açarın surətindən yenidən surətlər çıxarıldıqca zamanla müəyyən fərqlər meydana gələ bilər. Buna görə də dinimizi, ibadətlərimizi və dua anlayışımızı daim əsas mənbəyə, yəni Hz. Peyğəmbərin nümunəsinə uyğunlaşdırmağa çalışmalıyıq.Belə olduqda dua yalnız əzbərlənmiş sözlərin təkrarından ibarət qalmır. Dua insanın daxili halına, sanki nəfəs alması qədər təbii bir davranışa çevrilir.

Duanın ədəbi

Duanın müəyyən ədəbi vardır. Çünki dua insanın Allahın hüzurunda öz acizliyini etiraf etməsidir. Quranda duanın təzərrü, yəni boyun əyərək və yalvararaq, həmçinin xufyə, yəni gizli və səmimi şəkildə edilməsinə işarə olunur. Burada əsas məsələlərdən biri təzəllül, yəni insanın öz acizliyini həqiqətən hiss etməsidir. Dua edərkən insanın daxilində “versən də olar, verməsən də” kimi laqeyd və özünə arxayın bir münasibət olmamalıdır. Çünki bu hal duanın mahiyyəti ilə ziddiyyət təşkil edir. Dua edən insan bilməlidir ki, qarşısında dayandığı Allah onun hər bir ehtiyacını bilir və bütün imkanlar Onun əlindədir. Buna görə də dua həm ümid, həm qorxu, həm də təvazökarlıq içində edilməlidir.

Duanın ədəblərindən biri də onu gözəl şəkildə başlamaqdır. Ənənədə duaya Bismillah ilə başlamaq, Allaha həmd etmək və Peyğəmbərimizə salavat gətirmək tövsiyə edilmişdir. Daha sonra insan öz istəyini Allaha ərz edir və duanı yenə həmd və salavatla tamamlayır. Bunun mənası yalnız müəyyən bir forma əməl etmək deyil. Əslində insan bununla öz mövqeyini dərk edir: Allah Məbud, insan isə abiddir; Allah Ğani, insan isə fəqirdir. Yəni Allah heç kimə möhtac deyil, insan isə hər şeyi ilə Ona möhtacdır.

“Dua etdim, amma niyə olmadı?”

Dua haqqında insanları ən çox düşündürən məsələlərdən biri budur: “Mən dua etdim, amma istədiyim şey baş vermədi. Deməli, duam qəbul olmadı?” Burada icabət ilə insanın istədiyi şeyin eynilə verilməsi arasında fərq qoymaq lazımdır. Quranda Allah: “Mənə dua edin, sizə icabət edim” buyurur. İcabət duaya cavab verilməsi deməkdir. Lakin bu cavab hər zaman insanın istədiyi şeyin eynilə və dərhal verilməsi formasında olmaya bilər. Bəzən insan istədiyi şeyi əldə edir. Bəzən Allah onun istədiyindən daha xeyirlisini nəsib edir. Bəzən də dua insan üçün daha böyük bir xeyrə çevrilərək axirətə saxlanılır və ya həmin dua səbəbilə insanın başına gələcək bir bəla uzaqlaşdırılır. İnsanın problemi ondadır ki, o, çox vaxt yalnız öz gördüyü tərəfə əsasən qərar verir. Halbuki insan gələcəyi və hadisələrin bütün nəticələrini bilmir. Bəqərə surəsinin 216-cı ayəsində də bildirilir ki, insan bəzən özü üçün xeyirli olan bir şeyi xoşlamaya, zərərli olan bir şeyi isə sevə bilər. Allah bilir, insan isə bilmir. Buna görə də dua edərkən insan həm istəməli, həm də nəticəni Allahın hikmətinə həvalə etməlidir. Möminin münasibəti belə olmalıdır: “Allahım, mən bunu istəyirəm. Amma mənim üçün həqiqətən xeyirli olanı Sən bilirsən.” Bu yanaşma insanı həm ümidsizlikdən, həm də duasının qəbul olub-olmaması haqqında yanlış düşüncələrdən qoruyur.

Allahın Ğani, insanın isə fəqir olması

Duanın mahiyyətini ən yaxşı ifadə edən anlayışlardan biri Allahın Ğani, insanın isə fəqir olmasıdır. Buradakı fəqirlik yalnız maddi kasıblıq demək deyil. İnsan nə qədər varlı, güclü və imkanlı olsa da, yaradılış baxımından yenə Allaha möhtacdır. Allah isə heç kimə möhtac deyil. Əksinə, bütün məxluqat Ona möhtacdır. İnsan bu həqiqəti dərk etdikdə etdiyi ibadətlərə də fərqli gözlə baxmağa başlayır. İnsan ibadət etdiyi üçün Allahın ona borclu olduğunu düşünə bilməz. Etdiyimiz ibadətlər belə Allahın bizə verdiyi imkan və lütf sayəsində mümkündür. Bu səbəbdən insanın nicatı yalnız öz əməlinə güvənməsi ilə deyil, Allahın rəhməti və lütfü ilə mümkündür. Əməl insanın vəzifəsidir, lakin insanın öz əməli ilə Allah qarşısında bir haqq iddia etməsi düzgün olmaz.

Burada şükür ilə həmd arasındakı fərq də əhəmiyyətlidir. Şükür adətən insana verilmiş müəyyən bir nemətə görə edilir. Məsələn, sağlamlığa, ruziyə və ya müəyyən bir yaxşılığa görə şükür edirik. Həmd isə bundan daha genişdir. Həmd insanın hər bir halda Allahın kamalını, hikmətini və böyüklüyünü qəbul edərək Ona yönəlməsidir.

Nəticə etibarilə dua insanın öz həqiqi mövqeyini dərk etməsidir. İnsan dua etdikcə öz acizliyini, ehtiyacını və Allahın qüdrətini daha yaxşı anlayır. Əsl təhlükə insanın özünü heç kimə möhtac olmayan bir varlıq hesab etməsidir. Əsl qulluq isə insanın hər nəfəsində Allahın (c.c) rəhmətinə ehtiyacı olduğunu bilməsidir. Bu səbəbdən dua yalnız bir şey istəmək deyil. Dua eyni zamanda bir etirafdır: “Allahım, Sən Ğanisən, mən isə Sənə möhtacam. Sən qüdrət sahibisən, mən isə acizəm. Mənim sahib olduğum hər şey Sənin lütfündəndir.” Məhz bu şüur duanı sadəcə dil ilə deyilən sözlərdən çıxarıb həqiqi bir qulluq halına çevirir.

Etiqadi İstiqamət və Sünnənin Rəhbərliyi

İslam düşüncə ənənəsində inanc sadəcə müəyyən məlumatları öyrənməkdən ibarət deyil. Etiqad insanın həyatına istiqamət verən, onu qarışıqlıq içində doğru yolda saxlayan əsas dayaqlardan biridir. Bu baxımdan İslamda etiqadın əsası, şübhəsiz ki, Qurani-Kərim və Sünnədir. Ancaq tarixə baxdıqda görürük ki, yalnız “Qurana əsaslanıram” və ya “mənim ölçüm sadəcə mətnlərdir” demək insanı avtomatik olaraq doğru nəticəyə aparmır. Çünki əsas məsələ təkcə mətnin mövcud olması deyil, həmin mətnin hansı üsulla və hansı anlayış çərçivəsində başa düşülməsidir.

İslam elmlərində əsrlər boyu formalaşmış bir anlama ənənəsinin olmasının səbəbi də məhz budur. Qurani-Kərim və Sünnəni anlamaqda Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) təlimi, səhabələrin dini necə başa düşdüyü və sonrakı alimlərin formalaşdırdığı elmi üsul böyük əhəmiyyət daşıyır. İstiqaməti qorumaq şəxsi və subyektiv yozumların içində itib-batmaq deyil, nəbəvi mirasın davamlılığına bağlı qalmaq deməkdir.

İstiqamətin əsas mərhələləri

Doğru etiqad xəttini qorumaq üçün dini mətnlərə təsadüfi və metodsuz yanaşmaq kifayət etmir. İslam alimlərinin əsrlər boyu izlədiyi müəyyən bir ardıcıllıq vardır.

Birinci və əsas mənbə Qurani-Kərimdir. Vəhyin əsası və etiqadın ilkin qaynağı odur. İkinci mənbə Sünnədir. Çünki Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) Qurani-Kərimin necə başa düşülməli və necə həyata keçirilməli olduğunu həm sözü, həm də əməli ilə göstərmişdir. Bundan sonra səhabələrin anlayışı gəlir. Onlar dini birbaşa Allah Rəsulundan (sav) öyrənmiş, onun tətbiqini görmüş və sonrakı nəsillərə ötürmüş ilk nəsildir. Səhabələrdən sonra tabiin və təbəi-tabiin nəsilləri gəlir. Bu nəsillər səhabələrdən gələn dini anlayışı qoruyaraq sistemləşdirmişlər. Hədislərdə təriflənən “xeyrul-qurun”, yəni ən xeyirli nəsillər anlayışı da bu nəsillərlə əlaqələndirilir. Sonrakı mərhələdə isə məzhəb imamları və böyük müctəhidlər dayanır. Onlar zahirən bir-birinə zidd görünə bilən dəlilləri müqayisə etmiş, ümumi prinsiplər yaratmış və dini hökmlərin sistemli şəkildə anlaşılması üçün ciddi bir metodologiya formalaşdırmışlar.

Həqiqətə çatmaqda elmi ardıcıllıq

İslam düşüncəsində bir məsələni həll etmək sadəcə şəxsi düşüncə və fərdi zəka ilə nəticə çıxarmaq mənasına gəlmir. Əksinə, burada müəyyən elmi ardıcıllıq mövcuddur.

Məsələn, Qurani-Kərimdə müxtəlif cür anlaşılması mümkün olan bir ifadə ilə qarşılaşdıqda onun izahı üçün ilk növbədə Sünnəyə baxılır. Sünnədə məsələ ilə bağlı müxtəlif rəvayətlər və ya tətbiq fərqləri varsa, səhabələrin həmin məsələni necə anladığı araşdırılır. Səhabələrdən açıq bir mövqe gəlmədikdə və ya onlar arasında ixtilaf olduqda isə sonrakı alimlərin və müctəhid imamların üsuluna müraciət edilir.

İmam Əbu Hənifəyə aid edilən məşhur yanaşmada bu prinsip çox aydın görünür. O, bir məsələni həll edərkən əvvəlcə Qurana, orada açıq hökm tapa bilmədikdə Sünnəyə, daha sonra isə səhabələrin görüşlərinə müraciət etdiyini bildirir. Səhabələrin bir məsələdə ittifaq etdiyi mövzudan kənara çıxmamağı da özünə prinsip qəbul etmişdir.

Burada xüsusilə diqqətimizi çəkən bir məqam var: səhabələr arasında iki fərqli görüş varsa, İmam Əbu Hənifə bu görüşlərdən birini seçə bilərdi, amma tamamilə yeni və onların heç birində olmayan üçüncü bir görüş ortaya çıxarmağa ehtiyatla yanaşardı. Bu yanaşmanın əsas hikməti insanın öz ağlını və şəxsi qənaətini dini ənənənin üzərinə çıxarmamasıdır.

Xaricilər nümunəsi və Qurani-Kərimin yanlış anlaşılması

Tarix bizə göstərir ki, sadəcə “Qurana əsaslanıram” demək insanın mütləq doğru yolda olduğunu göstərmir. Bunun ən açıq nümunələrindən biri Xaricilərdir. Onlar Qurani-Kərimdəki “Hökm yalnız Allaha məxsusdur” mənasındakı ifadəni əsas götürərək Hz. Əlini (r.a) belə ağır şəkildə ittiham etmişdilər. Hz. Əlinin insanlar arasında hakim təyin etməsini Allahın hökmünə şərik qoşmaq kimi qiymətləndirirdilər. Halbuki bu, ayənin məna və tətbiq çərçivəsinin yanlış anlaşılması idi. Rəvayətlərdə Hz. Əlinin İbn Abbası (r.a) Xaricilərlə danışmağa göndərərkən onlarla təkcə ayələrin zahiri üzərindən deyil, Sünnə və tətbiq üzərindən müzakirə etməyi tövsiyə etdiyi bildirilir. Bunun səbəbi Qurani-Kərimdəki bəzi ifadələrin müxtəlif mənalara və yozumlara açıq ola bilməsidir. Bu hadisədən çıxardığımız nəticə budur ki, Qurani-Kərimi Sünnədən və səhabələrin dini anlayışından tamamilə ayıraraq oxumaq ciddi yanlışlıqlara səbəb ola bilər. İnsan çox səmimi niyyətli olsa belə, düzgün metod olmadan səhv nəticəyə çata bilər.

Sünnənin dini həyatda yeri

Qurani-Kərim Peyğəmbərin (s.ə.s.) dini hökmlərdəki mövqeyini açıq şəkildə müəyyən edir. Bunun ən mühüm nümunələrindən biri Nisa surəsinin 65-ci ayəsidir. Ayənin mənasında bildirilir ki, insanlar aralarında yaranan ixtilaflarda Peyğəmbəri hakim qəbul etmədikcə, onun verdiyi hökm qarşısında daxillərində narahatlıq hiss etmədən tam təslim olmadıqca həqiqi iman kamilliyinə çatmış sayılmazlar. Bu ayədə diqqətimizi çəkən bir neçə mühüm məqam var.

Birincisi, Allah Təala məsələni xüsusi bir and ilə vurğulayır. Bu da mövzunun nə qədər mühüm olduğunu göstərir.

İkincisi, ayədə yalnız Qurani-Kərimə müraciətdən deyil, birbaşa Peyğəmbərin (s.ə.s.) hökmünün qəbul edilməsindən danışılır. Bu isə Sünnənin dini həyatda ayrıca və bağlayıcı bir mövqeyə sahib olduğunu göstərir.

Üçüncüsü, sadəcə zahirdə hökmü qəbul etmək kifayət hesab edilmir. İnsanın daxilində də Allah Rəsulunun hökmünə qarşı etiraz və narazılıq daşımaması tələb olunur.

Dördüncüsü isə tam təslimiyyətdir. Yəni iman yalnız nəzəri qəbul deyil, həm də Allahın və Rəsulunun hökmünə könüllü şəkildə boyun əyməkdir.

Bu prinsip yalnız səhabələr dövrünə aid deyil. Peyğəmbərin Sünnəsinə bağlılıq bütün müsəlmanlar üçün davam edən bir məsuliyyətdir.

İctihad və üsulun qorunması

Müasir dövrdə tez-tez “yeni ictihad” ifadəsini eşidirik. Əlbəttə, yeni məsələlər ortaya çıxa bilər və İslam hüququnun bu məsələlərə cavab verməsi lazımdır. Ancaq ictihad çox ağır elmi məsuliyyətdir və hər kəsin sadəcə şəxsi düşüncəsinə əsasən edə biləcəyi bir fəaliyyət deyil. Keçmiş alimlər ictihada çox böyük məsuliyyət hissi ilə yanaşıblar. Çünki verilən hökm yalnız dünyəvi bir fikir deyil, Allahın dini haqqında danışmaq deməkdir. Buna görə İslam elmlərində üsulül-fiqh formalaşmışdır. Üsulül-fiqh dəlillərdən hökm çıxarmağın metodunu müəyyən edir. Bununla yanaşı, zamanla “qəvaid-i külliyyə”, yəni ümumi fiqh prinsipləri də sistemləşdirilmişdir. Bu məsələdə Məcəllə-i Əhkam-i Ədliyyə xüsusilə diqqətəlayiq nümunədir. Osmanlı dövründə hazırlanmış Məcəllə İslam hüququnun əsas prinsiplərini sistemli hüquqi forma daxilində təqdim etmişdir. Məcəllənin əvvəlində yer alan 99 ümumi qayda əsrlər ərzində müxtəlif fiqh məsələlərindən çıxarılan prinsiplərin xülasəsi kimi qəbul edilir. Burada mühüm olan məsələ budur ki, İslam hüquq ənənəsi donmuş və hərəkətsiz bir sistem deyil. Əksinə, onun daxilində yeni məsələləri qiymətləndirmək üçün geniş və inkişaf etmiş metodoloji imkanlar mövcuddur. Buna görə məzhəbləri və klassik üsulu nəzərə almadan, yalnız şəxsi düşüncə ilə “yeni ictihad” ortaya qoymaq doğru yanaşma hesab edilə bilməz.

Müasir dövrdə dini anlayışların dəyişdirilməsi

Müasir dövrdə qarşılaşdığımız problemlərdən biri də dini terminlərin klassik mənalarından uzaqlaşdırılmasıdır. Bəzi modernist yanaşmalarda Qurani-Kərimdə və İslam ənənəsində əsrlər boyu müəyyən bir mənada başa düşülən anlayışlara tamamilə başqa mənalar verilir. Məsələn, “salat” sözünün İslamın bütün elmi və əməli ənənəsində namaz mənasında qəbul edilməsinə baxmayaraq, bəzi müasir yanaşmalarda bu söz namazdan tamamilə uzaq mənalarla izah edilməyə çalışılır. Bəqərə surəsindəki “səbir və namazla yardım istəyin” məzmunundakı ayəni “dirənərək və dik duraraq yardım istəyin” şəklində təqdim etmək bunun nümunələrindən biridir. Belə yanaşmalarda əsas problem yalnız bir sözün tərcüməsi deyil. Əsl problem odur ki, Qurani-Kərimin nazil olduğu dil, Peyğəmbərin (sav) tətbiqi, səhabələrin anlayışı və əsrlərlə davam edən İslam elmi ənənəsi bir kənara qoyulur və mətn müasir şəxsi düşüncəyə uyğunlaşdırılır. Bu yanaşma çox təhlükəlidir. Çünki bu metod qəbul edildikdə dinin əsas anlayışlarının hər biri zamanla şəxsi düşüncələrə uyğun şəkildə dəyişdirilə bilər.

Müasir dövrdə etiqadı qorumaq

Yaşadığımız dövrdə insanın etiqadını qoruması daha çox şüurlu yanaşma tələb edir. Çünki bu gün qarşılaşdığımız şübhələr və ideoloji təsirlər əvvəlki dövrlərdən müəyyən mənada fərqlənir. Bunlardan biri elmin özündən deyil, “scientism”, yəni elmi yeganə həqiqət meyarına çevirən ideoloji yanaşmadan qaynaqlanır. Elmi nəzəriyyələrlə dini həqiqətlər arasındakı münasibət müzakirə edilərkən çox ehtiyatlı olmaq lazımdır. Xüsusilə insanın yaradılışı, Hz. Adəmin (ə.s) varlığı və peyğəmbərliyi kimi etiqadi məsələlər yalnız materialist fəlsəfənin ölçüləri ilə qiymətləndirilə bilməz. Digər təhlükə isə dini düşüncədə ifrat məzhəbçilik və parçalanmadır. Əsrlər boyu müsəlman cəmiyyətlərində Maturidi və Əşari etiqad məktəbləri, fiqhdə isə Hənəfi, Şafii və digər mötəbər məzhəblər mühüm bir elmi davamlılıq yaratmışdır. Bunu sadəcə “məzhəbçilik” kimi deyil, əksinə, dini anlayışın sistemli və nəzarətli şəkildə nəsildən-nəslə ötürülməsi kimi görmək lazımdır. Burada insanın öz elmi səviyyəsini bilməsi də vacibdir. Hər insanın məlumatı qəbul etmək və onu düzgün qiymətləndirmək imkanları eyni deyil. İnsanın ehtiyacından artıq mübahisəli, fəlsəfi və şübhəli mövzuların içinə girməsi bəzən faydadan daha çox zərər verə bilər. Bu səbəbdən əvvəlcə möhkəm etiqad, düzgün ibadət, əxlaq və gündəlik dini həyat üçün lazım olan biliklər öyrənilməlidir. Etibarlı elmihal kitabları bu baxımdan çox böyük əhəmiyyət daşıyır. Ömər Nəsuhi Bilmənin əsərləri buna nümunə göstərilə bilər. Etiqadı qorumaq üçün həm sözlü, həm də əməli dua lazımdır. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) “Ey qəlbləri çevirən Allah, qəlbimi dinin üzərində sabit et” məzmunundakı duasını etmək sözlü duadır. Bununla yanaşı, Əhl-i Sünnə alimlərinin əsrlər boyu formalaşdırdığı etiqad elmini öyrənmək isə bir növ əməli dua və tədbirdir.

Nəticə: Ədəb, Sünnə və fərzlər

Dini həyatı bir-birini qoruyan halqalar kimi düşünmək mümkündür. Bu məsələdə çox gözəl bir ifadə var: “Fərzləri sünnələr, sünnələri isə ədəblər qoruyur.” Bu ifadə dini həyatdakı tədrici zəifləməni çox gözəl izah edir. İnsan əvvəlcə ədəblərə əhəmiyyət verməməyə başlayır. Ədəb zəiflədikcə sünnələr də tədricən həyatından çıxır. Sünnələr zəiflədikdən sonra isə fərzlərin qorunması daha da çətinləşir. Buna görə istiqaməti qorumaq yalnız böyük etiqadi məsələlərdə doğru mövqedə olmaqdan ibarət deyil. Gündəlik həyatdakı ədəb, ibadət, Sünnəyə bağlılıq və Allahla münasibət də bu istiqamətin bir hissəsidir. Əsas məqsədimiz Allahın bizə bəxş etdiyi hidayəti qorumaq və doğru yoldan ayrılmamaq olmalıdır. Qurani-Kərimdə də möminlərin belə dua etdiyi bildirilir:

“Ey Rəbbimiz! Bizi doğru yola yönəltdikdən sonra qəlblərimizi əyriltmə və bizə Öz tərəfindən mərhəmət bəxş et. Həqiqətən, Sən çox bəxş edənsən.” (Ali-İmran, 3:8)

Allah bizləri həm etiqadda, həm əməldə, həm də əxlaqda doğru istiqamət üzərində sabit etsin. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) Sünnəsinə, səhabələrin anlayışına və əsrlər boyu formalaşmış mötəbər İslam elmi ənənəsinə bağlı qalmağı bizə nəsib etsin.

Amin.

Müasir Dövrdə İnanc Məsələləri və Etiqad Şüuru

İslam düşüncəsində etiqad insanın dini həyatının əsasını təşkil edən ən mühüm məsələlərdən biridir. “Etiqad” sözü etimoloji baxımdan “əqd”, yəni bağlamaq, düyün vurmaq mənasını verən kökdən yaranmışdır. Buradakı məna sadəcə hansısa fikri doğru hesab etmək deyil. Etiqad insanın qəlbinin əqli və nəqli dəlillərlə müəyyən bir həqiqətə möhkəm şəkildə bağlanmasıdır. Başqa sözlə, insanın inancı xarici təsirlərlə asanlıqla dəyişməyəcək qədər möhkəm olmalıdır. Bu mənanı daha yaxşı ifadə edən qədim ərəb dilində maraqlı bir anlayış da vardır. Cahiliyyə dövründə bəzi insanlar şərəflərinin tapdalandığını düşündükdə evlərinə qapanar, qapını elə bağlayardılar ki, artıq çölə çıxmaz və hətta aclıqdan ölərdilər. Bu vəziyyəti ifadə etmək üçün işlədilən söz (ittəfəədə) insanın özünü bir növ tamamilə bağlamasını göstərirdi. Etiqadda da buna bənzər şəkildə qəlbin və zehnin müəyyən bir həqiqətə qəti şəkildə bağlanması nəzərdə tutulur.

İslam ənənəsində inanc məsələsi müxtəlif mərtəbələrdə nəzərdən keçirilir. Etiqad ümumi inanc çərçivəsini müəyyən edir, iman isə bu həqiqətlərin qəlblə təsdiq edilməsini ifadə edir. Bundan daha yüksək səviyyədə isə yəqin anlayışı dayanır. Yəqin insanın inandığı həqiqət barədə şübhədən uzaq, dərin və möhkəm bir şüura sahib olmasıdır və onun da öz daxilində müxtəlif dərəcələri vardır.

Əsas iman prinsipləri və məzhəblər arasındakı ixtilaflar

“Aməntü”də ifadə olunan altı iman əsası İslam etiqadının əsas sütunlarıdır. Allaha, mələklərə, kitablara, peyğəmbərlərə, axirət gününə və qədərə iman dinin qəti dəlillərlə sabit olan əsas məsələləridir. Buna görə də bu əsaslar adi fikir ayrılıqlarının mövzusu hesab edilmir. Bununla yanaşı, etiqadın bəzi ikinci dərəcəli məsələlərində alimlər arasında müxtəlif yanaşmalar meydana çıxmışdır. Əşarilik və Maturidilik arasındakı bəzi fərqlər buna nümunədir. Bu ixtilaflar İslamın əsas iman prinsiplərində deyil, həmin prinsiplərin bəzi təfərrüatlarının izahında ortaya çıxır.

Məsələn, Maturidi alimləri qadınlardan peyğəmbər göndərilmədiyini müdafiə etmişlər. Əşari ənənəsində isə bəzi alimlər, xüsusilə Hz. Məryəmin (r.a) vəziyyətini nəzərə alaraq, qadın peyğəmbərliyinin mümkün ola biləcəyini qəbul etmişlər. İradə məsələsində də müəyyən fərqli izahlar mövcuddur. Maturidilər insandakı iradəni ümumi bir iradə kimi qiymətləndirərək onun həm xeyrə, həm də şərə yönələ biləcəyini bildirirlər. Əşari düşüncəsində isə məsələ fərqli termin və kateqoriyalar vasitəsilə izah edilmişdir.

Burada əsas məsələ ondan ibarətdir ki, İslamın təməl prinsipləri ilə alimlərin təfərrüatlarda apardıqları müzakirələri bir-birindən ayırmaq lazımdır.

Müasir dövrdə dini bilik və avtoritet problemi

Klassik İslam cəmiyyətində dini bilik baxımından insanlar arasında müəyyən bir bölgü mövcud idi. Dini elmlərlə peşəkar şəkildə məşğul olmayan geniş xalq kütləsi “avam”, dəlilləri, üsulu və dini elmlərin terminologiyasını bilən alimlər isə “həvas” kimi qiymətləndirilirdi. Avamdan gözlənilən şey hər bir mürəkkəb etiqadi məsələnin dəlillərini öyrənmək deyildi. Onların əsas vəzifəsi elmihal səviyyəsində lazım olan dini məlumatları bilmək və icmali, yəni ümumi və möhkəm bir imana sahib olmaq idi. Müasir dövrdə isə bu tarazlığın ciddi şəkildə pozulduğunu görürük. Xüsusilə sosial medianın təsiri ilə dini elmlərin metodologiyasını, kəlam terminologiyasını və dəlilləndirmə üsullarını bilməyən insanlar ən mürəkkəb etiqadi mövzular haqqında çox rahat şəkildə hökm verə bilirlər. Maraqlıdır ki, tibb, mühəndislik və ya hüquq kimi sahələrdə danışan şəxsdən mütəxəssis olması tələb edilir. Heç kim tibbi biliyi olmayan birinin cərrahiyyə haqqında hökm verməsini normal qəbul etmir. Ancaq din məsələsinə gəldikdə bəzən hər kəsin heç bir elmi hazırlığı olmadan ən mürəkkəb məsələlərdə fikir söyləməsi adi hal kimi qəbul edilir. Müasir dövrün dini düşüncə baxımından əsas problemlərindən biri də budur.

Elmin mütləqləşdirilməsi və möcüzələrin rasionallaşdırılması

Müasir insanın qarşılaşdığı mühüm problemlərdən biri də elmin öz sərhədlərindən çıxarılaraq bütün həqiqətin yeganə ölçüsünə çevrilməsidir. Əlbəttə, elm insan həyatında çox mühüm yer tutur. Problem elmdə deyil, elmin cavab verə bilmədiyi metafizik məsələlər haqqında da son hökm sahibi kimi qəbul edilməsindədir. Belə bir yanaşma meydana gəldikdə din sanki elmin qarşısında imtahan verməli olur. Dini bir məsələ mövcud elmi nəzəriyyələrlə uyğun gəlirsə qəbul edilir, uyğun gəlmədiyi düşünülürsə ya rədd edilir, ya da məcburi şəkildə başqa mənalara yozulur.

Bu yanaşma xüsusilə möcüzələr məsələsində özünü göstərir. Bəzi insanlar metafizik hadisələri olduğu kimi qəbul etmək əvəzinə onları tamamilə psixoloji və ya simvolik anlayışlara çevirməyə çalışırlar. Məsələn, mələkləri sadəcə insanın yaxşı hissləri, cin və şeytanı isə pis meylləri kimi izah etmək buna nümunədir. Halbuki İslam mənbələrində bu varlıqlar insan psixologiyasının metaforası kimi deyil, real metafizik varlıqlar kimi təqdim edilir. Eyni münasibət İsra və Merac kimi möcüzələrə də tətbiq edilir. Hadisəni qəbul etməkdə çətinlik çəkən bəzi müasir yanaşmalar onu yalnız simvolik və ya mənəvi təcrübə kimi izah etməyə çalışırlar. Bunun arxasında çox vaxt möcüzəni dini mənbələrin öz məntiqi ilə deyil, müasir elmi dünyagörüşünün sərhədləri daxilində qəbul etdirmək arzusu dayanır.

“Tərəqqi” anlayışı və müasirliyin ölçü kimi qəbul edilməsi

Müasir dünyadakı din anlayışını başa düşmək üçün Qərbin tarixi təcrübəsini də nəzərə almaq lazımdır. Avropada Katolik kilsəsinin uzun müddət davam edən siyasi və dini hakimiyyətinə qarşı əvvəlcə Protestantlıq, daha sonra isə Maarifçilik hərəkatı meydana çıxdı. Zamanla dinin ictimai həyatda tutduğu mövqe zəiflədi və sekulyar dünya görüşü gücləndi.

İslam dünyasının problemlərindən biri isə Qərbin öz tarixi şəraitində yaranan din–elm qarşıdurmasını olduğu kimi öz üzərinə götürməsi oldu. Halbuki İslam tarixində din ilə elmin münasibəti Qərbdəki kilsə–elm münasibəti ilə eyni şəkildə inkişaf etməmişdir. XIX və XX əsrlərdə İslam dünyasında “İslam tərəqqiyə mane olurmu?” kimi suallar geniş müzakirə edilməyə başladı. Bir çox müsəlman ziyalı bu suala “Xeyr, İslam tərəqqiyə mane olmur” şəklində cavab verməyə çalışdı. Ancaq burada daha əsas bir məsələ nəzərdən qaçırıldı: tərəqqi dediyimiz şey nədir və onun ölçüsünü kim müəyyən edir? Dini müasir tərəqqi anlayışına uyğunlaşdırmaq əvəzinə, həmin tərəqqi modelinin insan fitrətinə və İslamın dəyərlərinə uyğun olub-olmadığını da soruşmaq lazımdır.

Müasir həyat insana böyük sürət, rahatlıq və texnoloji imkanlar gətirib. Ancaq bunun əvəzində təbiətin dağıdılması, insan münasibətlərinin zəifləməsi, ailə bağlarının dəyişməsi, istehlakçılığın artması və insanın daim daha çox istehsal və istehlaka məcbur edilməsi kimi problemlər də meydana çıxıb. Buna görə də hər texnoloji və iqtisadi inkişafı avtomatik olaraq həqiqi tərəqqi hesab etmək doğru deyil.

İman, əməl və əxlaq

İslam insan həyatını bütöv şəkildə qiymətləndirir. Bu baxımdan dini həyatın etiqad, əməl və əxlaq kimi bir-birini tamamlayan tərəfləri vardır. Maturidi kəlam məktəbinə görə əməl imanın mahiyyətindən bir hissə deyil. Yəni bir müsəlmanın günah etməsi və ya dini əmrlərdən bəzilərini yerinə yetirməməsi onu avtomatik şəkildə iman dairəsindən çıxarmır. Böyük günah işləyən şəxs günahkar olur, lakin sırf həmin günaha görə kafir sayılmır. Tarixdə bunun əksini müdafiə edən bəzi ifrat cərəyanlar da olmuşdur. Onlar əməli birbaşa imanın tərkib hissəsi hesab etmiş və böyük günah işləyən şəxsin imanını itirdiyini söyləmişlər. Bununla belə, “əməl imanın bir hissəsi deyil” ifadəsini əməlin əhəmiyyətsiz olması kimi başa düşmək olmaz. Əksinə, əməl insanın imanını qoruyur, qidalandırır və onun yəqinini dərinləşdirir. İmanda baş verən dəyişiklik burada say və miqdar baxımından deyil, daha çox keyfiyyət və dərinlik baxımından başa düşülə bilər.

Bütün bunlarla yanaşı, müsəlman şəxsiyyətinin əsas dayaqlarından biri də əxlaqdır. İslam əxlaqında insan yalnız cəmiyyətin görüb-görməməsinə görə davranmır. Onun davranışlarının arxasında Allah qarşısında məsuliyyət hissi dayanır. İnsan heç kim görmədiyi halda da halal-haram sərhədlərini qorumağa çalışır. Məhz burada İslamın dəyər anlayışı ilə yalnız mənfəət və faydanı əsas götürən düşüncə arasında ciddi fərq ortaya çıxır. İslamda iqtisadi qazanc və maddi inkişaf məqsəd deyil; onlar daha böyük əxlaqi və mənəvi prinsiplərə tabe olmalıdır.

Nəticə olaraq, müasir dövrdə sağlam etiqad şüurunu qorumaq üçün həm İslamın əsas inanc prinsiplərini düzgün öyrənmək, həm də müasir dünyanın bizə təqdim etdiyi anlayışları sorğulamadan qəbul etməmək lazımdır. Elm, texnologiya və inkişaf mühüm vasitələrdir, lakin insanın həqiqət, əxlaq və fitrət anlayışının yerini tuta bilməz. Müsəlman üçün əsas məsələ dövrün düşüncəsinə uyğun bir din qurmaq deyil, yaşadığı dövrü öz iman və dəyər ölçüləri əsasında düzgün qiymətləndirə bilməkdir.

Qəlbin Əməli ilə Sekulyarlaşmağa Qarşı Duruş

Elmihalın qəlbi və niyyətin mahiyyəti

İslamın insana baxışında qəlb xüsusi və mərkəzi mövqeyə malikdir. Bu, yalnız insan bədənindəki maddi qəlbə deyil, onun mənəvi varlığının mərkəzi hesab edilən qəlbə də aiddir. Alimlər maddi qəlblə mənəvi qəlb arasında müəyyən bir əlaqənin olduğunu bildirmişlər. Qəlbin sağlamlığı insanın bütün həyatına təsir etdiyi kimi, onun mənəvi vəziyyəti də davranışlarına və əməllərinə istiqamət verir. İnsanı sadəcə düşünən və danışan bir canlı olmaqdan çıxarıb Allah qarşısında məsuliyyət daşıyan bir varlığa çevirən əsas xüsusiyyət onun mənəvi tərəfidir. Bu mənəvi aləmin mərkəzində isə qəlb dayanır. Müasir həyat insanın mənəviyyatla əlaqəsini zəiflətməyə çalışsa da, müsəlmanın əsas vəzifəsi günün hər anında qəlbini Allahla bağlılıq və qulluq şüuru içərisində qorumaqdır. Bu nöqtədə niyyət qəlbin ən mühüm əməllərindən biri kimi qarşımıza çıxır. Niyyət yalnız dillə deyilən müəyyən sözlərdən ibarət deyil. Onun həqiqi yeri qəlbdir. İnsan bir işi yerinə yetirərkən onun zahiri görünüşündən daha çox, daxilində daşıdığı məqsəd və niyyət əhəmiyyətlidir. İslam hüququnda da əməllərin və müqavilələrin qiymətləndirilməsi zamanı sözlərin zahirindən çox, onların arxasındakı həqiqi məqsəd və məna əsas götürülür.

Adətdən ibadətə: niyyətin dəyişdirici gücü

Niyyətin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri adi və gündəlik bir işi ibadətə çevirə bilməsidir. Məsələn, bir insan həyat yoldaşına verdiyi bir tikəni belə Allahın razılığını qazanmaq niyyəti ilə etdikdə savab əldə edə bilər. Deməli, ibadət yalnız namaz, oruc və digər xüsusi əməllərlə məhdudlaşmır. Hz. Əlidən (r.a) nəql edilən “Biz günümüzün hamısını ibadətlə keçiririk” ifadəsinin mənası da bununla bağlıdır. Yemək, içmək, işləmək və yatmaq kimi gündəlik fəaliyyətlər Allahın razılığı və qulluq şüuru ilə həyata keçirildikdə ibadət dəyəri qazana bilər. Məsələn, bir müsəlman yatarkən “Dincəlim ki, sabah Allahın əmrlərini daha yaxşı yerinə yetirim və üzərimdəki vəzifələri layiqincə icra edim” deyə niyyət edərsə, onun yuxusu belə savaba çevrilə bilər. Eyni şəkildə insan bədənini qorumaq, sağlam olmaq və ibadətlərini daha gözəl yerinə yetirmək niyyəti ilə yemək yeyərsə, bu adi əməl də ibadət hökmü qazana bilər. Lakin niyyət olmadıqda əməllər yalnız mexaniki hərəkətlərə çevrilir. Məsələn, insan orucu Allah üçün deyil, sadəcə arıqlamaq məqsədilə tutarsa, bu əməl pəhriz xüsusiyyəti daşıyar. İbadəti ibadət edən əsas amillərdən biri məhz niyyətdir. Buna görə də hədislərdə möminin niyyətinin onun əməlindən daha xeyirli olduğu bildirilmişdir.

Allahdan razı olmaq

Qurani-Kərimdə Allahın bəzi qullarından razı olduğu və onların da Allahdan razı qaldıqları bildirilir. Bu hal qulluğun ən yüksək mərtəbələrindən birini ifadə edir. Allahın insandan razı qalmasına aparan yol insanın da Allahı öz Rəbbi olaraq qəbul etməsindən və Ondan razı qalmasından keçir. Allahdan razı olmaq Onun əmr və qadağalarını səmimiyyətlə qəbul etmək, İslamın hökmlərinə qarşı etiraz etməmək və Hz. Peyğəmbəri (sav) özünə nümunə götürmək deməkdir. Müsəlman dini yalnız öz nəfsinə uyğun gələn tərəfləri ilə deyil, bütöv şəkildə qəbul etməlidir. Allahın hökmü qarşısında təslimiyyət göstərmək həqiqi imanın əsas əlamətlərindəndir. İnsanın qarşılaşdığı çətinliklərə münasibəti də Allahdan razı olmağın bir hissəsidir. Həyatda sağlamlıq da, xəstəlik də, zənginlik də, yoxsulluq da bir imtahandır. İnsan başına gələn hər hadisənin səbəbini düzgün qiymətləndirməlidir. Əgər yaşanan çətinlik onun öz səhlənkarlığından və ya yanlış davranışından qaynaqlanmırsa, bunu bir imtahan olaraq qəbul etməli və Allaha təslimiyyət göstərməlidir. Bu təslimiyyət heç bir tədbir görməmək demək deyil. İnsan xəstələndikdə müalicə olunmalı, çətinliyə düşdükdə çıxış yolu axtarmalıdır. Lakin bütün tədbirlərlə yanaşı, nəticənin Allahın iradəsində olduğunu bilməli və qəlbində narazılığa yer verməməlidir.

Dünyəviləşməyə qarşı əmanət şüuru

Müasir dövrdə dünyəviləşmə insan həyatının demək olar ki, bütün sahələrinə təsir edir. Bu təsirdən özünü dindar hesab edən insanlar belə tamamilə qoruna bilmirlər. İnsan getdikcə dünyaya yalnız maddi mənfəət əldə etmək vasitəsi kimi baxmağa başlayır. Təbiət, heyvanlar, zaman və hətta insanın özü belə istifadə ediləcək bir əşya kimi qiymətləndirilir. Halbuki müsəlmanın dünyaya baxışı əmanət düşüncəsinə əsaslanır. İnsan ətrafındakı təbiətin, sahib olduğu malın, ailəsinin, sağlamlığının və hətta öz həyatının ona Allah tərəfindən əmanət verildiyini bilməlidir. Buna görə də insan öz bədəni və həyatı üzərində mütləq sahiblik haqqına malik deyil. İslamda intiharın və insan həyatını qəsdən sona çatdırmağın qadağan olunmasının səbəblərindən biri də budur. Müsəlman əsl mülk sahibinin Allah olduğunu qəbul edir. Keçmişdə bəzi binaların üzərində yazılan “Mülk Allahındır” ifadəsi də bunu göstərirdi. Bu söz insanın heç bir şeyə həqiqi mənada sahib olmadığını, sadəcə ona verilən nemətlərin qoruyucusu və əmanətçisi olduğunu xatırladırdı. Əmanət şüuru yalnız şəxsi həyata aid deyil. Bu düşüncə ailə münasibətlərindən iş həyatına, təbiətin qorunmasından heyvanlara münasibətə qədər həyatın bütün sahələrini əhatə edir. İnsan işlədiyi yerdə, ailəsində və cəmiyyət içərisində üzərinə düşən məsuliyyətləri əmanət şüuru ilə yerinə yetirməlidir. Çünki müsəlmanın həyatı yalnız fərdi ibadətlərdən ibarət deyil; onun insanlarla, ətraf mühitlə və digər canlılarla münasibəti də dini məsuliyyət daşıyır.

Nəticə: elmihalı yenidən öyrənmək

Müasir dövrdə dünyəviləşmənin təsiri altında yaşayan müsəlmanın öz dini biliklərini yenidən nəzərdən keçirməsinə böyük ehtiyac vardır. Bəzən insan bildiyini düşündüyü məsələlərdə belə yanlış və ya natamam anlayışlara sahib ola bilər. Buna görə də elmihalı və fiqhi sanki əvvəldən başlayırmış kimi yenidən öyrənmək lazımdır. Elmihal yalnız namazın, orucun və digər ibadətlərin hökmlərini öyrənməkdən ibarət deyil. O, insanın bütün həyatını Allahın razılığına uyğun şəkildə necə yaşamalı olduğunu göstərən bir yol xəritəsidir. İnsanın inancı, niyyəti, ailə münasibətləri, qazancı, ticarəti, ətraf mühitə münasibəti və gündəlik davranışları bu anlayışın daxilindədir. Qəlbin əməllərini, xüsusilə iman, təsdiq, ixlas və niyyəti həyatın mərkəzinə yerləşdirmək vacibdir. İnsan hər işində Allahın razılığını əsas götürməli, sahib olduğu hər şeyə əmanət kimi yanaşmalıdır. Belə bir şüur müasir dövrün insanı mənəvi baxımdan istiqamətsizləşdirən və yalnız maddiyyata yönəldən təsirlərinə qarşı ən güclü müdafiə vasitələrindən biridir. Bu anlayış yalnız müsəlmanların deyil, bütün insanlığın ehtiyac duyduğu bir yanaşmadır. Çünki insan özünü mütləq sahib deyil, əmanətçi kimi gördükdə həm digər insanlarla, həm təbiətlə, həm də özü ilə daha ədalətli və məsuliyyətli münasibət qurmağa başlayır.

İzzətli Bir Qulluq: Elmihal Şüuru və Məsuliyyət Anlayışı

Elmihal nədir?

Elmihal insanın içində olduğu halı bilməsi deməkdir. Yəni insan hansı vəziyyətdədirsə, həmin vəziyyətdə Allahın ondan nə istədiyini, hansı məsuliyyətləri daşıdığını bilməlidir. Bu anlayış fiqhlə bağlıdır. Fiqh isə insanın lehinə və əleyhinə olan hökmləri tanıması, halal-haram sərhədlərini dərk etməsidir.

Həyat bir imtahandır. Ona görə də mömin insan qarşılaşdığı hadisələrə, yaşadığı vəziyyətlərə və gündəlik münasibətlərinə sadəcə öz istəkləri ilə deyil, Qurani-Kərim və Sünnə ölçüsü ilə baxmalıdır. Bu baxışı formalaşdıran əsas sahələrdən biri də fiqhdir. Bu mənada elmihal sadəcə nəzəri məlumat toplusu deyil. O, insanın gündəlik həyatına yol göstərən canlı bir rəhbərdir. Ticarətdə, ailə həyatında, səfərdə, ibadətdə, insanlarla münasibətdə — bir sözlə, həyatın hər sahəsində möminin ehtiyac duyduğu bilik elmihal şüurudur. İnsan yetkinlik yaşına çatdığı andan etibarən öz halının hökmünü öyrənməyə məsuldur.

İnsan məsuliyyət daşıyan varlıqdır

İslam insana sadəcə azad və istədiyini edən bir varlıq kimi baxmır. İslamın insan anlayışında insan “mükəlləf”dir, yəni məsuliyyət daşıyan varlıqdır. “Mükəlləf” sözü də əslində “yük”, “vəzifə” və “məsuliyyət” mənası daşıyan “külfət” anlayışı ilə bağlıdır. Qurani-Kərimdə bildirildiyi kimi, göylərin, yerin və dağların daşımaqdan çəkindiyi böyük əmanəti insan öz üzərinə götürmüşdür. Bu, insanın bu dünyaya məqsədsiz gəlmədiyini göstərir. İnsan tamamilə müstəqil, heç bir hesabatı olmayan bir varlıq deyil. O, Allahın qulu olaraq yaradılmış və bu dünyaya bəndəlik məsuliyyəti ilə göndərilmişdir.

Azadlıq və bəndəlik haqqında doğru anlayış

Bu gün çox vaxt “ən böyük azadlıq Allaha qul olmaqdır” ifadəsi işlədilir. Bu cümlə müəyyən mənada doğru bir istiqamət göstərsə də, mövzunu daha dərindən düşünmək lazımdır. Çünki İslam düşüncəsində əsas məqsəd insanın azadlıq iddiası deyil, Allaha təslimiyyətidir. Klassik fiqh ənənəsində insan Allahın “qulu” olaraq dəyərləndirilir. Əbu Zeyd əd-Dəbusi kimi alimlərin yanaşmasında da Allahın qul olaraq yaratdığı insanın mütləq azadlıq iddiası onun fitrəti ilə uyğun gəlmir. Çünki bəndəlik azadlıq axtarışından çox məsuliyyət, təslimiyyət və Allah qarşısında boyun əymək deməkdir. Bu məsələdə anlayışlarımızı yenidən düşünməyə ehtiyac var. Xüsusilə son dövrlərdə müsəlman düşüncəsi Qərbdən gələn “bərabərlik”, “azadlıq”, “insan haqları” kimi anlayışlarla dünyanı izah etməyə çalışmışdır. Halbuki bu anlayışlar hər zaman İslamın “qul haqqı”, “mömin izzəti” və “Allah qarşısında məsuliyyət” kimi anlayışları ilə tam üst-üstə düşmür. İslamda insanlara baxış yalnız mütləq bərabərlik üzərində qurulmur. İnsanlar məsuliyyət, iman, təqva və dərəcələr baxımından fərqli mövqelərdə ola bilərlər. Mömin insan imanına görə izzət sahibidir. Bu izzət onun özündən deyil, Allaha bağlılığından qaynaqlanır.

Müsəlman izzəti və ümumi məsuliyyət

Müsəlman hər şəraitdə izzət sahibi olmalıdır. Buradakı izzət təkəbbür və özünü başqalarından üstün görmək deyil. Əksinə, bu izzət Allahdan və Onun Rəsulundan (sav) gələn bir şərəfdir. Mömin insan imanına görə əzilmiş, özünə güvənsiz və zəif bir duruş sərgiləməməlidir. O, həm təvazökar, həm də vüqarlı olmalıdır.

Tarix boyunca İslam ümməti bəzən zahirən məğlubiyyətlər yaşamışdır. Səlib yürüşləri, monqol istilaları və başqa ağır hadisələr buna nümunədir. Lakin müsəlmanların əsas gücü yalnız maddi qələbədə deyil, mənəvi üstünlük şüurunda olmuşdur. Mömin üçün əsas məsələ Allah qatında doğru yerdə dayanmaqdır. Bu gün elmihal şüuru sadəcə fərdi ibadətlərlə məhdudlaşmamalıdır. Namaz, oruc, təharət və digər ibadətlər vacibdir, lakin müsəlmanın məsuliyyəti bununla bitmir. Mömin insan dünyada fitrətin pozulmasına, ətraf mühitin məhv edilməsinə, insan təbiətinə edilən zərərli müdaxilələrə də biganə qalmamalıdır. Genetikası dəyişdirilmiş məhsullar, təbiətin çirkləndirilməsi, insanın yaradılış nizamına müdaxilə edilməsi müasir dövrün böyük problemlərindəndir. Bunlar yalnız texniki və elmi məsələlər deyil, eyni zamanda əxlaqi və dini məsuliyyət sahəsidir. İslam ümməti yer üzündə bu yanlış gedişata qarşı “dur” deyə biləcək bir şüura sahib olmalıdır.

İbadətdən ubudiyyətə gedən yol

Bəndəlik yolunun müxtəlif mərhələləri vardır. Birinci mərhələ ibadətdir. İbadət insanın cənnət ümidi və cəhənnəm qorxusu ilə etdiyi saleh əməllərdir. Bu, bəndəliyin başlanğıcıdır və insanı Allaha yaxınlaşdırır.

İkinci mərhələ ubudiyyətdir. Ubudiyyət insanın sadəcə müəyyən ibadətləri yerinə yetirməsi deyil, bütün həyatını Allahın qulu olmaq şüuru ilə yaşamasıdır. Bu mərhələdə insan həyatının hər sahəsində Allahın razılığını düşünür.

Üçüncü mərhələ isə ubudətdir. Ubudət heç bir qarşılıq gözləmədən, yalnız Allah rızası üçün edilən saf bəndəlikdir. Burada insanın məqsədi nə mükafat, nə də başqa bir mənfəətdir. Məqsəd yalnız Allahın razılığıdır.

Elmihal kitabları da bu yolun əsas daşlarını düzür. Əqidədən başlayaraq təharət, namaz, oruc, zəkat, ticarət və gündəlik həyat hökmlərinə qədər insana yol göstərir. Mömin üçün əsas hədəf bu bilikləri sadəcə oxumaq deyil, onları həyatın içində yaşamaqdır.

Həyat Yoldaşları Arasında Mənəvi Bağın Qorunması

Müasir həyatın sürətli tempi insanı daim məşğul saxlayır. Gün ərzində iş, maddi qayğılar və müxtəlif məsuliyyətlər arasında o qədər yoruluruq ki, bəzən ən yaxın insanımıza kifayət qədər diqqət ayırmadığımızın fərqinə belə varmırıq. Ən çox da həyat yoldaşımız bu diqqətsizlikdən təsirlənir. Kənardakı işləri yoluna qoymağa çalışarkən öz ailəmizi ikinci plana keçirmək, zamanla həyat yoldaşları arasındakı mənəvi yaxınlığın zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Ailə həyatında zaman keçdikcə həyat yoldaşları bəzən yalnız gündəlik məsuliyyətləri bölüşən insanlar kimi davranmağa başlayırlar. Söhbətlər əsasən ev xərcləri, uşaqların təhsili və gündəlik problemlər ətrafında cərəyan edir. Halbuki ailəni möhkəm saxlayan təkcə bu iş bölgüsü deyil, həm də iki insanın ruhən bir-birinə yaxın olmasıdır. Bunun üçün gündəlik qayğılardan kənara çıxaraq bir-birimizin halını soruşmaq, hisslərini dinləmək və mənəvi dəstək olmaq lazımdır. Sadə bir “Necəsən?”, “Səni narahat edən bir şey varmı?” sualı belə münasibətə istilik və səmimiyyət qata bilər.

Mənəvi bağın güclənməsində birlikdə edilən duaların xüsusi yeri var. Süfrə başında, ailə içində və ya xüsusi anlarda birlikdə dua etmək, edilən duaya birlikdə “amin” demək ailədə həmrəylik hissini artırır. Bu, həyat yoldaşlarına eyni məqsəd uğrunda birlikdə addımladıqlarını xatırladır və aralarında yaranan incikliklərin yumşalmasına kömək edir. Hər iki tərəf bir-birini Allahın əmanəti kimi gördükdə münasibətə daha böyük məsuliyyət və hörmətlə yanaşır. Belə olduqda onlar rəqib deyil, bir-birini tamamlayan ömür yoldaşı olduqlarını daha yaxşı anlayırlar.

Ailədə ortaq dəyərlərin formalaşması da mənəvi yaxınlığı gücləndirən mühüm amillərdəndir. Birlikdə kitab oxumaq, dini və mənəvi mövzular ətrafında söhbət etmək, ibadət etmək və ya xeyir bir işdə birlikdə iştirak etmək ailədə sevgi və bərəkəti artırır. Bununla yanaşı, keyfiyyətli vaxt keçirmək, sakit anlarda bir-birini dinləmək və duyğularını bölüşmək münasibətin sağlam qalması üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

Ev insanın rahatlıq tapdığı, dinclik hiss etdiyi bir məkan olmalıdır. Buna görə də çöldə yaşanan gərginlik və əsəbi evə daşımamaq vacibdir. Gözəl sözlər danışmağa alışmaq, qeybətdən uzaq durmaq, problemləri böyütmədən və inadkarlıq göstərmədən qarşılıqlı söhbətlə həll etmək ailədəki mənəvi atmosferi qoruyur. Narazılıqları uzun müddət ürəkdə saxlamaq əvəzinə vaxtında həll etmək və həyat yoldaşı üçün rahatlıq tapılan bir insan olmağa çalışmaq ailənin möhkəmliyinə xidmət edir.

Nəticə etibarilə, bir-birini dinləyən, anlayan, çətinliklərdə dəstək olan və münasibətlərini mənəvi dəyərlər üzərində quran həyat yoldaşlarının ailəsində sevgi, mərhəmət və hüzur daha güclü olur. Şükür hissini daim diri saxlamaq, yaxşı nümunələri öz ailə həyatına tətbiq etməyə çalışmaq və hər gün münasibəti daha da gözəlləşdirmək sağlam və xoşbəxt ailənin əsas şərtlərindən biridir.