İslam Elm Ənənələri və Quran Qissələri

İslam düşüncə və elmi ənənəsi, dərin və mənəvi bir bilik fəlsəfəsinə əsaslanır. Bu ənənənin təməlində bilik mənbəyinin ilahi olması, insanın həqiqəti dərk etməyə çalışması və Qurani-Kərimdəki qissələrin təlimverici gücü dayanır.

Biliyin İlahi Mənşəyi və Nəbəvi Yanaşma

İslam elmi dünyagörüşü, bilik anlayışını Allaha əsaslandırır. Bu baxışa görə, insanın əldə etdiyi bilik iki əsas yol ilə formalaşır:

• Vəhy yolu ilə – yəni Allahın elçiləri vasitəsilə bəşəriyyətə ötürdüyü bilik.

• Ağıl və müşahidə yolu ilə – yəni insana Allah tərəfindən bəxş edilən təfəkkür və təhlil qabiliyyəti vasitəsilə kainatı və varlığı anlamaq yolu.

Hər iki yol – istər vəhy, istərsə də ağıl vasitəsilə əldə edilən bilik – mahiyyət etibarilə ilahi qaynaqlıdır. Allahın insanla qurduğu rabitə peyğəmbərlər vasitəsilə baş verir. Bu kontekstdə Həzrət Muhəmməd (s.ə.s), insanları tərbiyə edən bir müəllim, yəni "müəllim və tərbiyəçi" olaraq ortaya çıxır. O, bilikləri, ilahi kitabı və əxlaqi davranış yollarını insanlara öyrədir.

Peyğəmbərin (sav) ortaya qoyduğu bu "nəbəvi metod", əsasən əxlaqi dəyərlər, doğruluq və Allaha tam etimad (iman) üzərində qurulmuşdur. Bu metodu anlamaqda və tətbiq etməkdə təcrübə və əməli nümunə ön plana çıxır. Bilik, sadəcə nəzəri anlayış deyil, həm də zəif ehtimalları və quruntuları tənqid etməklə, insanı reallığı olduğu kimi qavramağa aparan bir yol olaraq təqdim edilir.

"Əşyanın Həqiqəti" və İslamda Elmə Baxış

İslam düşüncəsində elmi tədqiqat və fəlsəfi axtarışlar, "Allahım, mənə əşyanı (varlığı) olduğu kimi (həqiqətini) göstər" duası ilə ifadə olunan əsas bir prinsipə bağlıdır. Bu yanaşmada “əşya” dedikdə yalnız maddi obyektlər deyil, həm də hadisələr, insan, həyat və varlığın bütövlükdə özü nəzərdə tutulur.

"Kiməm mən? Həqiqətim nədir? Bu dünya reallıqdır, yoxsa bir xəyaldır?" kimi suallar İslam təfəkküründəki bilik axtarışının ayrılmaz parçasıdır. Bu həqiqətə çatmaq üçün insan öz nəfsi, ətrafı, adətləri və dili üzərində tənqidi düşünməli, müşahidə (muraqabə) və özünü təhlil (muhasəbə) etməlidir. İslamda elmin təməli məhz bu anlayışlar üzərində qurulmuşdur.

Quranda Hz. Adəmin (ə.s) bütün adları öyrənməsi ilə bağlı ayə də bu bilik fəlsəfəsinin mərkəzində dayanır. Burada “adlar” sadəcə sözlər deyil, hadisələrin və varlıqların məna qatlarını və Allahın gözəl isimləri ilə onların əlaqəsini ifadə edir. İstər hadisələrdən Allahı tanımağa doğru, istərsə də Allahdan varlığa doğru yanaşılsın, "əsma" (isimlər) ilə "eşyanın həqiqəti" arasında qırılmaz bir bağ qurulur.

Qurani-Kərimdə Qissələrin Yeri və Məqsədi

Qurani-Kərimdəki qissələr bəzi orientalist yanaşmalarda olduğu kimi qədim mifologiyalarla eyniləşdirilə bilməz. Qurandakı qissələr təkcə keçmişin hadisələrini izah etmir, həm də mənəvi və əxlaqi dərslər verməyi qarşıya məqsəd qoyur. Bu qissələrin əsas mahiyyəti insanın özünü həmin hadisələrdə və qəhrəmanlarda tapmasına imkan yaratmaqdır.

Qurani-Kərimdəki qissələrin məqsədləri arasında aşağıdakı məqamlar xüsusi qeyd edilməlidir:

• İman əsaslı düşüncəyə söykənmələri: Bu qissələr, yalnız təsviri deyil, insanı Allaha bağlayan dərin bir iman zəminində bağlıdır.

• İnsanla psixoloji və mənəvi əlaqə yaratmaları: Hz. İbrahim, Hz. Nuh, Əshab-ı Kəhf və digər peyğəmbərlərlə (hamısına salam olsun) istənilən insan özünü eyniləşdirə bilir (yəni özünü o vəziyyətlər qoyub, oradan dərslər çıxara bilir). Bu, qissələrin zamandan və məkan məhdudiyyətindən çıxaraq insani dəyərləri daşımasına imkan verir.

• Tarixi detallardan çox mənaya yönəlmiş olmaları: Qurandakı qissələr, Tövratdakı kimi xronoloji və təfsilatlı tarix kimi təqdim edilmir. Quranda qissə bəzən xülasə edilə bilər, ayrı-ayrı mövzularda parçalar arasında keçidlər baş verə bilər. Ona görə də, bu qissələr tarix kitabı kimi deyil, mənəvi-əxlaqi məna daşıyan qissələr kimi oxunmalıdır.

Qurani-Kərim, əvvəlki peyğəmbərləri və onların təlimlərini, bu qissələri özünəməxsus bir üslubda təqdim edir. Quranda ayələrin arasında gizli bir mənalar iyerarxiyası mövcuddur – bəziləri açıq və qəti, digərləri isə daha çox şərhə və təvilə ehtiyac duyur. Məhz təfsir ədəbiyyatı bu məsələləri izah etməyə yönəlmişdir. Qurandakı cümlələr o qədər dərin və universal xarakter daşıyır ki, onlar ümumbəşəri müdriklik nümunəsindədir.

İnsanın Peyğəmbər Təsəvvürü

Bu gün insanların peyğəmbərlik anlayışı ilə bağlı düşüncələri, həmçinin müasir insanın bu anlayışı necə qəbul etməli olduğu məsələsi xüsusi diqqət tələb edir. Burada əsas vurğu nübuvvətin sübut yollarına və bu qurumun insan həyatında hansı funksiyanı yerinə yetirdiyinə yönəlməlidir.

Nübuvvətin Əsas Funksiyaları

Nübuvvətin iki əsas funksiyasını qeyd etmək mümkündür:

1. İlahi Məlumatların çatdırılması:

Peyğəmbərlik anlayışı, Allah, axirət, Cənnət və Cəhənnəm kimi mövzularla bağlı ilahi xəbərlərin insanlara ötürülməsi missiyasını daşıyır. İnsan ağlı bu məsələlərə yalnız təxmimi çata bilər, lakin qəti bilik yalnız vəhy yolu ilə mümkündür.

2. Düzgün və yanlış həyat tərzinin müəyyənləşdirilməsi:

Əgər bu ilahi məlumatlar doğru sayılırsa, həmin məlumatlara uyğun həyat tərzinin necə olması məsələsi ortaya çıxır. Bu isə nübuvvətin ikinci mühüm funksiyasıdır.

Bu mərhələdə sual ortaya: insan üçün “nə yaxşıdır?” Bu sualın cavabı — yəni hansı davranışların doğru olduğu — yalnız ilahi iradənin insana bəyan olunması ilə aydın ola bilər. Sadəcə kainata baxmaqla Allahın insandan nə istədiyini başa düşmək qeyri-mümkündür. İnsan ağılı müəyyən nəticələr çıxarsa da, bu nəticələr tam etibarlı deyil. Məhz bu səbəbdən nübuvvət, insan üçün doğru həyat modelini açıqlayan, ilahi hikmətə əsaslanan bələdçi funksiyasını yerinə yetirir.

Peyğəmbər Olduğu Necə Bilinə bilər?

Ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri də budur: bir şəxsin peyğəmbər olduğunu necə müəyyənləşdirmək olar? Bu, xüsusilə həmin şəxs artıq həyatda olmadıqda və ondan sonra nəsillərlə ötürülmüş məlumatlar üzərindən qərar verilməli olduqda daha da çətinləşir. Fərqli icmaların fərqli iddialarla çıxış etdiyi bir dünyada bu sualın iki əsas cavab yolu vardır:

1. Məntiqə uyğunluq və idarə edilə bilərlik

Peyğəmbərin gətirdiyi fikirlər, prinsiplər və mesajlar insan ağlı üçün məqbul və həyatla uyğun olmalıdır. Bu fikirlər:

• insanın arzu, məqsəd və dəyərlərini nizamlayan bir struktura sahib olmalıdır;
• nəsillər boyu davamlı şəkildə ötürülə bilməlidir;
• elə bir məntiqlə formalaşmalıdır ki, sadə insanlar belə onun üzərində düşünə və nəticəyə gələ bilsinlər.

Burada söhbət möcüzələrdən deyil, insan təfəkkürünü qane edən, ağıl və mənəviyyatla uyğun gələn bir mesajdan gedir. Din yalnız ağıl üçün məntiqli olduqda uzunömürlü ola bilər. Amma qeyd edilməlidir ki, sadəcə məntiq və uyğunluq yetərli deyil. İnsanlar yalnız ağılın qane olması ilə kifayətlənmirlər.

2. Vəlayət Təcrübəsi – İlahi yaxınlıq

Peyğəmbərin təqdim etdiyi bilgilərin arxasında xüsusi bir mənəvi dərinlik dayanır. Bu dərinlik “vəlayət” adlanan bir hal ilə izah olunur.

Sufi düşüncəsində vəlayət və nübuvvət bir-birindən fərqləndirilir. Vəlayət – yəni Allahla xüsusi yaxınlıq – daha dərin və köklü bir hal kimi dəyərləndirilir. Lakin bu, peyğəmbərlikdən üstün olmaq anlamına gəlmir. Əksinə, Hz. Muhəmmədin (sav) nübuvvəti onun vəlayəti ilə tamamlanır. Belə bir yanaşma, nübuvvəti buzdağının görünən hissəsi, vəlayəti isə dərinlikdə qalan əsas və təməl hissə kimi xarakterizə edir.

Ən önəmli məqamlardan biri isə budur: əgər bu vəlayət təcrübəsi peyğəmbərə tabe olan insanlar arasında davam etmirsə, nə o din yaşaya bilər, nə də həmin peyğəmbərin haqq olduğu qəti şəkildə anlaşılır.

Bu cür baxışla nübuvvət yalnız keçmişdə qalmış bir termin deyil, eyni zamanda müasir insanın həyatını mənalandırmaq üçün düşünməli olduğu canlı və dərin bir anlayışdır.

Nübuvvətin İnsan Həyatındakı Zəruriliyi

İnsanlıq tarixində peyğəmbərlik – yəni nübuvvət – mərkəzi və davamlı bir yerə sahib olmuşdur. Bu anlayışın nəyə görə insan üçün vaz keçilməz olduğu sualı, diqqəti çəkən mövzulardan biridir. Bu sualın cavabını tapmaq üçün isə insan təbiətinin həm mürəkkəbliyinə, həm də məhdudiyyətlərinə nəzər salmaq lazımdır.

İnsanı Fərqləndirən Daxili Sual

İnsan digər canlılardan fərqli olaraq, yalnız yaşamaqla kifayətlənmir; o, yaşadığı aləmi, öz varlığını, Allahı və ölüm sonrası həyatın mahiyyətini dərk etməyə, sorğulamağa meyillidir. Bu sualların kökündə çox mühüm bir məsələ dayanır: “Allah vardır”, “axirət həyatı gerçəkdir” kimi ifadələrin mənbəyi nədir? Çünki hisslərimiz bizə yalnız maddi dünya ilə bağlı biliklər verir. Halbuki insanın arzuları, ümidləri və düşüncələri maddi çərçivəni aşır.

• Arzularımız təkcə maddi obyektlərlə məhdudlaşmır. İnsan daha böyük mənalar, daha yüksək məqsədlər axtarır.
• Ümidlərimiz bu dünya ilə kifayətlənmir. İnsan, ölümün fərqində olsa da, ölümsüzlüyü ümid edə bilir – halbuki bu barədə birbaşa təcrübəsi yoxdur.
• Düşüncələrimiz isə bizi yalnız gündəlik həyatı anlamağa deyil, həm də kainatın xaricindəki varlıq sahələrini düşünməyə vadar edir. Hətta klassik kainat anlayışında belə, insan düşüncəsi maddi sərhədləri aşa bilir.

Bəs bu qədər geniş bir idrak sahəsinə necə sahib olmuşuq?

Fərqindəliyin Dönməzliyi və Bilgi Mənbəyi

İnsan bəzən aydın şəkildə, bilmədiyi bir şəkildə “oyadılır” – arzuları, ümidi və düşüncəsi hərəkətə gəlir və bu, onun zehnində qalıcı iz buraxır. Məsələn, bir dəfə Allah və ya axirət haqqında düşünən insanın bu fikirləri sonradan onun həyat baxışının bir hissəsinə çevrilir. Burada belə bir sual doğur: Bu qədər dərin və geniş metafizik biliklər haradan gəlir? Bunlar sadəcə fərziyyələrdən ibarətdir, yoxsa biriləri bunları gerçəkdən bilib bizə xəbər vermişdir?

Əxlaqi Bilginin Mənşəyi

İnsan yalnız faydalı və zərərli olanı deyil, eyni zamanda yaxşı və pis olanı da dərk edir. Fayda və zərər hər bir canlı tərəfindən instinktiv şəkildə qavranıla bilər, lakin yaxşı və pis anlayışı daha mürəkkəbdir. Məsələn, bəzən biz öz zərərimizə olsa belə, “doğru olanı” etməyi seçirik. Və ya həyatımız bahasına belə, pislikdən uzaq durmağa çalışırıq. Bəs bu cür davranışın mənbəyi haradandır? Əxlaqın obyektiv meyarları varmı? Bəzən əxlaqi meyarlar zaman və məkana görə dəyişsə də, bəzi davranışlar hər dövrdə və hər yerdə yaxşı və ya pis hesab olunub. Bu isə onu göstərir ki, bəzi əxlaqi biliklər zaman və məkanla məhdudlaşmayan, hətta əbədiyyəti hədəfləyən bir mənşəyə malikdir – məsələn, ilahi razılıq və əbədi səadət arzusu. Bəs bu əbədiyyətə dair bilik bizə haradan gəlmişdir?

Yuxarıda sadalanan bu üç sahə – maddi sərhədləri aşan istək və düşüncələrimiz, ilahi və axirətə dair təsəvvürlərimiz, habelə əxlaqi şüurumuz – insan həyatında nübuvvətin zəruriliyini açıq şəkildə ortaya qoyur.

Əsmaül Hüsna: Allaha İnanmaq və Allah İlə Əlaqəyə İnanmaqdır

Əzrail, Cəbrail, Mikail kimi mələklər - bu adlar Allahın adları deyil, doğrudur. Onlar birbaşa Əsmaül-Hüsna hesab edilməsə də, Allahın isimlərinin bir növ “məzhəri” – yəni təcəlli nöqtəsi və ya xidmətçisi olaraq qəbul olunurlar.

Məsələn, Əzrail – “əl-Mümit” (öldürən), Cəbrail – “ər-Rahman” və ya “əl-Alim” (mərhəmətli, bilən), Mikail isə “əl-Muhyi” və ya “ər-Rəzzaq” (dirildən, ruzi verən) adlarının təcəlli etdiyi varlıqlardır. Bu isə onu göstərir ki, mələklər və ümumilikdə dünyada bir feli yerinə yetirən hər kəs, fərqinə varsın ya yox, əslində ilahi isimlərə xidmət edir və o isimlərlə bir növ münasibət içindədir. Lakin burada əsas vurğulanmalı olan məsələ budur ki, fail və mütləq subyekt yalnız və yalnız Allahdır.

İslamda Mələk İnancı və Şirkin Qəbul Edilməzliyi

İslam inancında mələklərə iman, Allahdan sonra iman əsaslarının başında gəlir. Lakin günümüzdə bu mövzunun lazımi şəkildə işlənmədiyi, bir çox müsəlmanın diqqətini yalnız Allaha yönəltməyə çalışdığı müşahidə olunur. Halbuki İslamın mələk anlayışı bütpərəst (paqan) dünyagörüşündəki kimi Allahla yanaşı və ya ondan aşağı olan alternativ güc mərkəzlərinin mövcudluğunu qətiyyətlə rədd edir.

İslamda mələklər yalnız Allahın qüdrətinin təcəlliləri və əmrlərinin icraçılarıdır. Müsəlman düşüncə dünyası çox zəngin bir mələk nəzəriyyəsi formalaşdırmış, lakin bunun bütpərəstlik və ya çoxtanrılı inanca çevrilməsinin qarşısını almışdır. Müsəlman təfəkküründə Allah həm fail-i mütləq (mütləq yaradan), həm də fail-i muxtar (ixtiyari fail) olaraq qəbul edilir. Heç bir mələyin müstəqil gücü və təşəbbüs sahəsi yoxdur – onların varlığı Allahın isimlərinin zahir olunduğu bir təcəlli məkanıdır.

Allah – Varlıqdakı Yeganə Subyekt və Deizmin İnkarı

Dindar təfəkkürdə varlığın əsil faili və gerçək subyekti Allahdır. Bu anlayış müsəlman düşüncəsində keçilməsi qadağan olan “qırmızı xətt” kimidir. İslam dini Allahın passivliyini və ya fəaliyyətsizliyini – istər klassik tətildən (tətil görüşü), istərsə də müasir dövrdəki deist yanaşmadan qaynaqlansın – qəti şəkildə qəbul etməz.

Deizm, kainatın Allah tərəfindən yaradılıb sonra sahibsiz buraxıldığını iddia edir. Dini təlimlər isə Allahın kainatdan və insandan kənarda dayanan, müşahidəçi bir varlıq olmadığını açıq şəkildə bildirir. Allaha inanmaq, Onunla əlaqəyə də inanmaq deməkdir. Dini həyatın mənası da məhz bu əlaqəyə etibarla başlayır. Dini düşüncənin əsas ideyası budur: “Kainatı Allah yaratdı, amma əməllərimizi biz” deyə ayrılmaq əvəzinə, “əməllərin də Yaradıcısı Allahdır” düşüncəsinə bağlı qalmaq. Yəni hər şeydə İlahi təsir və iştirak vardır.

Dinin Şəxsi Təbiəti: Münasibətlərdə Allahı Tapmaq

Din, insanın həyatının müxtəlif anlarında – qorxularında, sevinclərində, düşüncələrində, tərəddüdlərində və münasibətlərində – Allahın harada və necə iştirak etdiyini cavablandırır. İnsanın ən həqiqi olduğu məqamlar məhz bu münasibətlərdir və məhz bu münasibətlərdə Allah axtarılmalıdır.

Məsələn, Qurani-Kərimdə Peyğəmbərə (s.ə.s) “Əvvəlcə yaxın qohumlarını xəbərdar et” buyurulması yalnız ailə daxili üstünlük (nepotizm) kimi başa düşülməməlidir. Bu ayə, yaxınlarla münasibətin həm emosional, həm də mənəvi baxımdan nə qədər mürəkkəb və sınaqlı olduğunu göstərir. Ailə münasibətləri ilk baxışdan qoruyucu və dəstəkləyici görünə bilər, lakin dərinlikdə ziddiyyət və çətinliklər daşıyır. Freudun dilə gətirdiyi odipal qarşıdurmalar, valideynin qoruma instinkti ilə övladın azadlaşma istəyi arasındakı gərginlik buna nümunədir.

Peyğəmbərin təbliğə ailəsindən başlaması, ən yaxın münasibətlərdə belə etik prinsiplərlə davranmaq lazım olduğunu göstərir. Bioloji və instinktiv bağları aşaraq, əxlaqi əsaslarla bir üslub formalaşdırmaq asan deyil. Bu isə insanın köhnə alışqanlıqlarını geridə qoyub, yeni bir kimliklə münasibətlərə daxil olması – yəni əxlaqi yenilənmə tələb edir.

Modern Dünyada Dinin Yenidən İnşası

Müasir dövr, dinin cəmiyyətdəki mövqeyini və gələcəyini davamlı şəkildə sorğulayan bir dövrdür. Xüsusilə XIX əsrin sonlarına doğru bəzi düşüncə sahibləri belə bir qənaətə gəlmişdilər ki, gələcəkdə dinin insanlıq üçün bir əhəmiyyəti qalmayacaq və bir əsr sonra bəlkə də “din” adlı anlayışdan söz açmaq mümkün olmayacaq. Onlara görə din – xüsusilə də təskinlik verən, insanı real həyatla üzləşməkdən yayındıran, xəyallar satan bir vasitədir. Belə bir baxış bucağına əsasən, din səbiri, təvəkkülü və razılığı təşviq etməklə insanı inqilab ruhundan və dəyişiklik ehtiyacından uzaqlaşdırır, mövcud ədalətsizliklərlə üzləşmək əvəzinə gücü axirətə yönəldir.

Lakin tarixi və sosial təcrübələr göstərir ki, din bu gözləntilərə zidd olaraq, insan həyatında çox dərin və qalıcı bir yerə malikdir. Din, kənardan gələn və lazım olduqda yola salınacaq bir “qonaq” deyil; əksinə, insanın içində doğulduğu, gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilən bir fenomendir. Bu səbəbdən “çıx get” deməklə onu uzaqlaşdırmaq mümkün deyil, çünki dərin köklərə sahibdir. Üstəlik, müasir insanın dini təkrar-təkrar kəşf etməyə başlaması, dinin mənasını daha da gücləndirir.

Din İdarəetmə Vasitəsidirmi?

Dinin cəmiyyətdəki funksiyası ilə bağlı müzakirələrin mühüm bir istiqaməti də onun idarəetmə vasitəsi olub-olmaması ilə bağlıdır. Tarix boyu bəzi fəlsəfi yanaşmalar dinin, üst siniflərin yaratdığı və ya istifadə etdiyi bir struktur olduğunu iddia etmişlər. Bu fikrə görə din, siniflər arasında olan gərginliyi yumşaltmaq, insanların acılarına səbir və şükür pərdəsi çəkmək, ədalətsizlikləri və zülmü razılıqla ört-basdır etmək məqsədilə istifadə olunmuşdur. Hətta şəhidlik anlayışının belə insanları uzaq savaşlara yönəltmək üçün bir idarəetmə aləti olduğu irəli sürülmüşdür. Belə bir düşüncə, dinin siyasət və ya ticarət alətinə çevrilməsi ehtimalını da inkar etmir. Bu gün bəzi dini qrupların və camaatların bu kontekstdə daha soyuqqanlı şəkildə müzakirəyə ehtiyacı var.

Müasir Dünyanın Öz “Sekulyar Dinləri”

Müasir cəmiyyət, hüquq və siyasət vasitəsilə dini idarəetmədən kənarlaşdırmağa çalışsa da, bu proses öz içində yeni bir paradoks doğurmuşdur. Çünki müasir dünya da müəyyən mənəvi dayaqlara söykənən və bəzən dinə bənzər şəkildə işləyən “sekulyar dinlər” yaratmışdır. Demokratiya, insan hüquqları və digər bu qəbildən olan anlayışlar, artıq yalnız hüquqi və ya siyasi deyil, bir növ müqəddəs mənəvi dəyər kimi təqdim olunur. Bir vaxtlar ABŞ dolları üzərində yazılan “In God We Trust” ifadəsinin bu gün hansı anlamı daşıdığı ciddi şəkildə sual altına alınır. Bu ifadə sadəcə tarixi bir simvol olaraqmı qalır, yoxsa müasir dünya hələ də dini mənəviyyata ehtiyac duyurmu – bu, hələ də açıq qalan suallardandır.

Əsas məsələ budur: əgər müasir dünya dini idarəetmə vasitəsi olaraq kənarlaşdırıbsa, onun yerinə nə qoyub? Bu gün insanları yönləndirən və təsir altına alan yeni mənəvi dayaqlar hansılardır? Onlar insanı necə formalaşdırır, necə rahatlaşdırır, necə "susdurur"? Bəzi araşdırmalar göstərir ki, müasir dünyanın “yeni tiryəkləri” demokratiya, insan hüquqları və digər oxşar anlayışlardır. Beləliklə, tənqid yalnız dini deyil, onun əvəzində təqdim olunan “dinsiz ideologiyaları” da əhatə etməlidir.

Yaşadığımız Dönəmdə Müsəlmanların Yaşantısı

Müasir dövrdə dinin cəmiyyət və fərd üzərindəki təsir dairəsi getdikcə genişlənir. Hazırkı dövr tarix boyu ən çox müsəlmanların olduğu dövrdür. Din, insanın varlığını təkcə dünyəvi yox, həm də mənəvi bir çərçivədə anlamağa imkan verir; bu səbəbdən də tarix boyu heç bir ideologiya onu tam əvəz edə bilməmişdir.

"Rəbb" Anlayışı və Allah Təsəvvürü

Qurani-Kərimdə keçən bu söz (Rəbb), eyni zamanda gündəlik dilimizdə də müxtəlif formalarda istifadə olunur. Məsələn, "rabbül-beyt" ifadəsi ev sahibi mənasını versə də, Allah üçün işlədilən "ər-Rəbb" bütün varlığın tək və əzəli sahibi anlamını daşıyır. Bu iki anlam bir-birindən fərqli olsa da, aralarında əlaqə vardır.

"Rəbb" kəliməsi, insanlar bu ifadəni zahiri anlamda – rəhbər və ya idarəedici kimi başa düşürlər. Burada insanın hadisələrə baxış tərzi ilə Allaha olan nisbəti arasındakı fərqə baxmaq lazımdır. İnsan bəzən ona gələn nemətləri sadəcə vasitələr vasitəsilə görür, halbuki arxasında duran həqiqi səbəbkar – Allahdır.

Bu məsələni daha da konkretləşdirmək üçün bir nümunəyə baxaq: Çörəyi verən sobadır, bəs ruzi verən Allah bu prosesdə haradadır? Bu sual ətrafında iki əsas yanaşma var:

• Bəzi ariflər hadisənin ilk anında Allahı xatırlayar, vasitələri isə sonradan düşünərlər.

• Digərləri isə hadisə baş verdikdən sonra Allahı yada salarlar.

Birinci baxış daha çətindir, lakin daha dərin bir iman təcrübəsini əks etdirir. Bu, insanın hər hadisəni ilahi təqdirə bağladığı bir yaşantı halıdır. Eyni zamanda səbir də burada gündəmə gəlir – səbir hadisəyə ilk andakı reaksiya ilə ölçülür. Bu reaksiya nə qədər Allaha yönəlibsə, iman da bir o qədər güclüdür.

Dinin İstismarı və Sosial Funksiyası

Tarix boyu din, həm mənəvi qüvvə kimi, həm də siyasi alət kimi istifadə olunmuşdur. Roma imperiyasından Sasanilərə qədər bir çox dövlətlər dini, xalqı yönəltmək və idarə etmək üçün bir vasitə kimi görmüşdür. Fəqət bir şeyin istismar edilməsi onun tamamilə tərk edilməsini zəruri etməz.

Din həm də müsbət təsir gücünə malikdir:

• Bilgi, əxlaq və dəyərləri geniş kütlələrə çatdırır.

• İnsanları eyni dil və dəyərlər ətrafında birləşdirir.

• Ən önəmlisi isə, insanı Allah ilə əlaqələndirərək həyatına ilahi bir məna qazandırır.

"Ən Çox Müsəlmanların Olduğu Dönəm" Fikri və Onun Əsasları

İndiki dövrdə müsəlmanların bu qədər geniş yayılmasının əsas səbəbi, dinin insana verdiyi mənəvi mövqedir. Din insana belə deyir:

• “Sən insansan, unikal və dəyərli bir varlıqsan.”

• “Sən Allah qarşısında məsuliyyət daşıyırsan.”

• “Sən Allahın qulusan, əşrəfül-məxluqatsan.”

Bu fikirlər, adi bir insanı Allah qarşısında qiymətli edir. Tarixdə güclülərin və idarəçilərin "heçə saydığı" fərd, din sayəsində kimlik və dəyər qazanır. Məsələn, saçsız bir kişinin padşahın qızını istəməsi, Zeyd ibn Harisənin Peyğəmbər ailəsindən biri ilə evlənməsi və ya Bilal-i Həbəşi kimi şəxslərin müsəlman cəmiyyətində ən qiymətli insanlara çevrilməsi, dinin fərd üzərindəki dərin təsirinin bariz nümunələridir.

Dini Düşüncənin Keyfiyyəti Məsələsi

Hər nə qədər müsəlmanlar yayılsa da, dini düşüncə və təfsirin keyfiyyəti ilə bağlı ciddi problemlər qalmaqdadır. İslam aləmində böyük düşünürlərin olmaması, ilahiyyatların zəifliyi və dini mövzuda yazanların səviyyəsi narahatlıq doğurur. Bu da onu göstərir ki, müsəlmanların artması təkcə sayla deyil, keyfiyyətlə də müşayiət olunmalıdır.

Müsəlmanarın Yayılmasına Təsir edən Sosial Amillər

• Şəhərləşmə və köç: Müsəlmanların kəndlə məhdudlaşdırılması yanlış bir fikirdir. Əslində, müsəlmanlar şəhər və qəsəbələrdə daha çox inkişaf edir, çünki burada hüquqi və mənəvi çərçivələr daha çox ön plana çıxır. Kənddən şəhərə olan kütləvi köç, müsəlmanlığı bir kimlik elementi kimi gücləndirmişdir.

• Fərdiləşmə: İnsan fərd olaraq önə çıxdıqca, din onun mənəvi dayağına çevrilir. Fərdi kimlik dinlə daha çox bağlı olur.

• Dinin mədəni elementlərdən ayrılması: Din təkcə təsbeh, ney, kənd həyatı ilə bağlı deyil. Bu tip yanaşmalar, modern dünyada dinin "ibtidai" kimi görülməsinə səbəb olur. Halbuki din, şəhər həyatında da mənalı və canlı şəkildə yaşanıla bilər.

Bunlar göstərir ki, müasir dövrdə müsəlmanların yaşantısı təkcə ritualların artması deyil, həm də insanın öz mənəviyyatını yenidən kəşf etməsi ilə bağlıdır. Din, insanın kim olduğunu, hara getdiyini və bu dünyadakı yerini anlamağa yardım edən güclü bir mənbə olaraq qalmaqdadır. Amma bu güc, ancaq düşüncə səviyyəsində inkişaf etdikcə öz gerçək dəyərini tapacaq.

Dəyər və Qiymətin İdrakı

Həyatımızda ətrafımızı əhatə edən varlıqların və əşyaların əsl dəyəri çox vaxt bir çətinlik və ya ehtiyac anında üzə çıxır. Adi vaxtlarda su kimi bəsit görünən bir nemətin qiymətini çox da hiss etmirik. Amma sağlamlıq kimi bəzi nemətlərin dəyəri ancaq əldən çıxanda, ya da təhlükəyə düşəndə anlaşılır. Bir şüşə su marketlərdə təqribi 50 qəpik olsa da, susuzluqdan əziyyət çəkən bir insan üçün səhrada o su bəlkə də bütün sərvətindən daha qiymətli olur. Eynilə, qışın sərt bir günündə pulu yandıraraq isinməyə çalışan bir insanın vəziyyəti, bizə əşyanın sabit və dəyişməz dəyəri olmadığını, onun qiymətinin vəziyyətə görə dəyişdiyini göstərir.

Bu məsələ təkcə maddi əşyalar üçün deyil, canlı varlıqlar üçün də keçərlidir. Bir insanın, bir itin, bir ağacın – hətta gündəlik həyatımızda çox da fərqinə varmadığımız canlıların – əsl qiyməti, onlar yox olduqda və ya təhlükə altına düşdükdə daha aydın görünür. Əgər Yer üzündə bircə nəfər qalsa və bəşəriyyətin taleyi onun əllərində olsa, onun dəyəri artıq ölçüyə gəlməz bir həddə çatır. Məsələn, “Bəqərə” surəsindəki, israiloğullarının bir inəyi qurban vermək üçün çəkdikləri əziyyət və hətta onun əvəzində verdikləri böyük qızıl miqdarı, gündəlik və adi görünən bir şeyin bəzən necə fövqəladə bir qiymətə çata biləcəyini göstərir. Deməli, əşyaların bazar dəyəri ilə həqiqi dəyəri həmişə üst-üstə düşmür və insan yalnız çətin anlarda nə üçün şükür etməli olduğunu daha dərindən dərk edir.

Dəyər və İlahi İsimlər

Bu dəyər anlayışı, Allahın isimlərini – yəni “Əsmaül Hüsnanı” və xüsusilə də İsmi-Əzəmi – anlamaqda bir açar rolunu oynayır. İlahi isimlər, sadəcə abstrakt teoloji terminlər deyil. Onlar kainatın, həyatın, təbiətin, insanın, sənətin və ümumiyyətlə varlığın dili və izahıdır. Bu isimlərin ən parlaq təcəllisi isə insandır. Çünki insan – yaradılmışlar arasında – Allahın varlığının ən aydın nişanəsidir.

İlahi İsimlərin Sonsuzluğu

Əksər insanlar Allahın 99 adı olduğunu düşünsə də, İslam düşüncəsində bu adların sonsuz olduğu qənaəti qəbul edilmişdir. Bu sonsuzluq həm say baxımından, həm də məna baxımından özünü göstərir:

• Say baxımından sonsuzluq: Məsələn, “Rəhman” ismi tək bir məna daşımır. O, içində onlarla, bəlkə də yüzlərlə fərqli rəhmət təzahürünü cəmləşdirən bir kateqoriyadır. Necə ki “üzüm” deyəndə tək bir növ ağla gəlmir, çoxsaylı növlər nəzərdə tutulur.

• Məna baxımından sonsuzluq: “Rəhmət”in nə olduğunu tam şəkildə izah etmək mümkünsüzdür. Bir insan “Rəhman” adını ancaq düzgün həyat tərzi, dərin müşahidə və ruhani səfər vasitəsilə az-az qavraya bilər. Bu yolçuluqda insan əvvəlki bütün düşüncə qəliblərini dağıdaraq, daima daha geniş bir anlayışa doğru açılır.

Bilik və Cəhalət

İlahi adları öyrəndikcə insanın cəhaləti artır – bu fikir ilk baxışda paradoksal səslənsə də, əslində dərin bir həqiqəti əks etdirir. Cahil olan insan, bilmədiklərini belə bilməz və bu baxımdan özünü olduqca arxayın hiss edə bilər. Lakin bir insan öyrənməyə başladıqca, bildiklərinin yanında bilmədiklərinin nə qədər böyük olduğunu da dərk edir. Bu, onun həqiqi anlamda “cahil” olduğunu – daha doğrusu, cahilliyinin ölçüyə gəlməz olduğunu başa düşməsi deməkdir.

Qurandakı “Onlar Allahı layiqincə dəyərləndirmədilər” (Zümər, 67) ayəsi bu həqiqətin ən aydın ifadəsidir. Bu idrak, insanı öz acizliyini qəbul etməyə, dinin təkcə hökm və güc mənbəyi olmadığını, əksinə, bir mərhəmət və yolçuluq çağırışı olduğunu anlamağa yönəldir. Beləcə, insan sadəcə zahiri dəyərlərlə deyil, mahiyyətlə əlaqə qurmağa başlayır və bu yolun əslində Allahın lütfü ilə mümkün olduğunu dərk edir.