Qəlbin Əməli ilə Sekulyarlaşmağa Qarşı Duruş

Elmihalın qəlbi və niyyətin mahiyyəti

İslamın insana baxışında qəlb xüsusi və mərkəzi mövqeyə malikdir. Bu, yalnız insan bədənindəki maddi qəlbə deyil, onun mənəvi varlığının mərkəzi hesab edilən qəlbə də aiddir. Alimlər maddi qəlblə mənəvi qəlb arasında müəyyən bir əlaqənin olduğunu bildirmişlər. Qəlbin sağlamlığı insanın bütün həyatına təsir etdiyi kimi, onun mənəvi vəziyyəti də davranışlarına və əməllərinə istiqamət verir. İnsanı sadəcə düşünən və danışan bir canlı olmaqdan çıxarıb Allah qarşısında məsuliyyət daşıyan bir varlığa çevirən əsas xüsusiyyət onun mənəvi tərəfidir. Bu mənəvi aləmin mərkəzində isə qəlb dayanır. Müasir həyat insanın mənəviyyatla əlaqəsini zəiflətməyə çalışsa da, müsəlmanın əsas vəzifəsi günün hər anında qəlbini Allahla bağlılıq və qulluq şüuru içərisində qorumaqdır. Bu nöqtədə niyyət qəlbin ən mühüm əməllərindən biri kimi qarşımıza çıxır. Niyyət yalnız dillə deyilən müəyyən sözlərdən ibarət deyil. Onun həqiqi yeri qəlbdir. İnsan bir işi yerinə yetirərkən onun zahiri görünüşündən daha çox, daxilində daşıdığı məqsəd və niyyət əhəmiyyətlidir. İslam hüququnda da əməllərin və müqavilələrin qiymətləndirilməsi zamanı sözlərin zahirindən çox, onların arxasındakı həqiqi məqsəd və məna əsas götürülür.

Adətdən ibadətə: niyyətin dəyişdirici gücü

Niyyətin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri adi və gündəlik bir işi ibadətə çevirə bilməsidir. Məsələn, bir insan həyat yoldaşına verdiyi bir tikəni belə Allahın razılığını qazanmaq niyyəti ilə etdikdə savab əldə edə bilər. Deməli, ibadət yalnız namaz, oruc və digər xüsusi əməllərlə məhdudlaşmır. Hz. Əlidən (r.a) nəql edilən “Biz günümüzün hamısını ibadətlə keçiririk” ifadəsinin mənası da bununla bağlıdır. Yemək, içmək, işləmək və yatmaq kimi gündəlik fəaliyyətlər Allahın razılığı və qulluq şüuru ilə həyata keçirildikdə ibadət dəyəri qazana bilər. Məsələn, bir müsəlman yatarkən “Dincəlim ki, sabah Allahın əmrlərini daha yaxşı yerinə yetirim və üzərimdəki vəzifələri layiqincə icra edim” deyə niyyət edərsə, onun yuxusu belə savaba çevrilə bilər. Eyni şəkildə insan bədənini qorumaq, sağlam olmaq və ibadətlərini daha gözəl yerinə yetirmək niyyəti ilə yemək yeyərsə, bu adi əməl də ibadət hökmü qazana bilər. Lakin niyyət olmadıqda əməllər yalnız mexaniki hərəkətlərə çevrilir. Məsələn, insan orucu Allah üçün deyil, sadəcə arıqlamaq məqsədilə tutarsa, bu əməl pəhriz xüsusiyyəti daşıyar. İbadəti ibadət edən əsas amillərdən biri məhz niyyətdir. Buna görə də hədislərdə möminin niyyətinin onun əməlindən daha xeyirli olduğu bildirilmişdir.

Allahdan razı olmaq

Qurani-Kərimdə Allahın bəzi qullarından razı olduğu və onların da Allahdan razı qaldıqları bildirilir. Bu hal qulluğun ən yüksək mərtəbələrindən birini ifadə edir. Allahın insandan razı qalmasına aparan yol insanın da Allahı öz Rəbbi olaraq qəbul etməsindən və Ondan razı qalmasından keçir. Allahdan razı olmaq Onun əmr və qadağalarını səmimiyyətlə qəbul etmək, İslamın hökmlərinə qarşı etiraz etməmək və Hz. Peyğəmbəri (sav) özünə nümunə götürmək deməkdir. Müsəlman dini yalnız öz nəfsinə uyğun gələn tərəfləri ilə deyil, bütöv şəkildə qəbul etməlidir. Allahın hökmü qarşısında təslimiyyət göstərmək həqiqi imanın əsas əlamətlərindəndir. İnsanın qarşılaşdığı çətinliklərə münasibəti də Allahdan razı olmağın bir hissəsidir. Həyatda sağlamlıq da, xəstəlik də, zənginlik də, yoxsulluq da bir imtahandır. İnsan başına gələn hər hadisənin səbəbini düzgün qiymətləndirməlidir. Əgər yaşanan çətinlik onun öz səhlənkarlığından və ya yanlış davranışından qaynaqlanmırsa, bunu bir imtahan olaraq qəbul etməli və Allaha təslimiyyət göstərməlidir. Bu təslimiyyət heç bir tədbir görməmək demək deyil. İnsan xəstələndikdə müalicə olunmalı, çətinliyə düşdükdə çıxış yolu axtarmalıdır. Lakin bütün tədbirlərlə yanaşı, nəticənin Allahın iradəsində olduğunu bilməli və qəlbində narazılığa yer verməməlidir.

Dünyəviləşməyə qarşı əmanət şüuru

Müasir dövrdə dünyəviləşmə insan həyatının demək olar ki, bütün sahələrinə təsir edir. Bu təsirdən özünü dindar hesab edən insanlar belə tamamilə qoruna bilmirlər. İnsan getdikcə dünyaya yalnız maddi mənfəət əldə etmək vasitəsi kimi baxmağa başlayır. Təbiət, heyvanlar, zaman və hətta insanın özü belə istifadə ediləcək bir əşya kimi qiymətləndirilir. Halbuki müsəlmanın dünyaya baxışı əmanət düşüncəsinə əsaslanır. İnsan ətrafındakı təbiətin, sahib olduğu malın, ailəsinin, sağlamlığının və hətta öz həyatının ona Allah tərəfindən əmanət verildiyini bilməlidir. Buna görə də insan öz bədəni və həyatı üzərində mütləq sahiblik haqqına malik deyil. İslamda intiharın və insan həyatını qəsdən sona çatdırmağın qadağan olunmasının səbəblərindən biri də budur. Müsəlman əsl mülk sahibinin Allah olduğunu qəbul edir. Keçmişdə bəzi binaların üzərində yazılan “Mülk Allahındır” ifadəsi də bunu göstərirdi. Bu söz insanın heç bir şeyə həqiqi mənada sahib olmadığını, sadəcə ona verilən nemətlərin qoruyucusu və əmanətçisi olduğunu xatırladırdı. Əmanət şüuru yalnız şəxsi həyata aid deyil. Bu düşüncə ailə münasibətlərindən iş həyatına, təbiətin qorunmasından heyvanlara münasibətə qədər həyatın bütün sahələrini əhatə edir. İnsan işlədiyi yerdə, ailəsində və cəmiyyət içərisində üzərinə düşən məsuliyyətləri əmanət şüuru ilə yerinə yetirməlidir. Çünki müsəlmanın həyatı yalnız fərdi ibadətlərdən ibarət deyil; onun insanlarla, ətraf mühitlə və digər canlılarla münasibəti də dini məsuliyyət daşıyır.

Nəticə: elmihalı yenidən öyrənmək

Müasir dövrdə dünyəviləşmənin təsiri altında yaşayan müsəlmanın öz dini biliklərini yenidən nəzərdən keçirməsinə böyük ehtiyac vardır. Bəzən insan bildiyini düşündüyü məsələlərdə belə yanlış və ya natamam anlayışlara sahib ola bilər. Buna görə də elmihalı və fiqhi sanki əvvəldən başlayırmış kimi yenidən öyrənmək lazımdır. Elmihal yalnız namazın, orucun və digər ibadətlərin hökmlərini öyrənməkdən ibarət deyil. O, insanın bütün həyatını Allahın razılığına uyğun şəkildə necə yaşamalı olduğunu göstərən bir yol xəritəsidir. İnsanın inancı, niyyəti, ailə münasibətləri, qazancı, ticarəti, ətraf mühitə münasibəti və gündəlik davranışları bu anlayışın daxilindədir. Qəlbin əməllərini, xüsusilə iman, təsdiq, ixlas və niyyəti həyatın mərkəzinə yerləşdirmək vacibdir. İnsan hər işində Allahın razılığını əsas götürməli, sahib olduğu hər şeyə əmanət kimi yanaşmalıdır. Belə bir şüur müasir dövrün insanı mənəvi baxımdan istiqamətsizləşdirən və yalnız maddiyyata yönəldən təsirlərinə qarşı ən güclü müdafiə vasitələrindən biridir. Bu anlayış yalnız müsəlmanların deyil, bütün insanlığın ehtiyac duyduğu bir yanaşmadır. Çünki insan özünü mütləq sahib deyil, əmanətçi kimi gördükdə həm digər insanlarla, həm təbiətlə, həm də özü ilə daha ədalətli və məsuliyyətli münasibət qurmağa başlayır.

İzzətli Bir Qulluq: Elmihal Şüuru və Məsuliyyət Anlayışı

Elmihal nədir?

Elmihal insanın içində olduğu halı bilməsi deməkdir. Yəni insan hansı vəziyyətdədirsə, həmin vəziyyətdə Allahın ondan nə istədiyini, hansı məsuliyyətləri daşıdığını bilməlidir. Bu anlayış fiqhlə bağlıdır. Fiqh isə insanın lehinə və əleyhinə olan hökmləri tanıması, halal-haram sərhədlərini dərk etməsidir.

Həyat bir imtahandır. Ona görə də mömin insan qarşılaşdığı hadisələrə, yaşadığı vəziyyətlərə və gündəlik münasibətlərinə sadəcə öz istəkləri ilə deyil, Qurani-Kərim və Sünnə ölçüsü ilə baxmalıdır. Bu baxışı formalaşdıran əsas sahələrdən biri də fiqhdir. Bu mənada elmihal sadəcə nəzəri məlumat toplusu deyil. O, insanın gündəlik həyatına yol göstərən canlı bir rəhbərdir. Ticarətdə, ailə həyatında, səfərdə, ibadətdə, insanlarla münasibətdə — bir sözlə, həyatın hər sahəsində möminin ehtiyac duyduğu bilik elmihal şüurudur. İnsan yetkinlik yaşına çatdığı andan etibarən öz halının hökmünü öyrənməyə məsuldur.

İnsan məsuliyyət daşıyan varlıqdır

İslam insana sadəcə azad və istədiyini edən bir varlıq kimi baxmır. İslamın insan anlayışında insan “mükəlləf”dir, yəni məsuliyyət daşıyan varlıqdır. “Mükəlləf” sözü də əslində “yük”, “vəzifə” və “məsuliyyət” mənası daşıyan “külfət” anlayışı ilə bağlıdır. Qurani-Kərimdə bildirildiyi kimi, göylərin, yerin və dağların daşımaqdan çəkindiyi böyük əmanəti insan öz üzərinə götürmüşdür. Bu, insanın bu dünyaya məqsədsiz gəlmədiyini göstərir. İnsan tamamilə müstəqil, heç bir hesabatı olmayan bir varlıq deyil. O, Allahın qulu olaraq yaradılmış və bu dünyaya bəndəlik məsuliyyəti ilə göndərilmişdir.

Azadlıq və bəndəlik haqqında doğru anlayış

Bu gün çox vaxt “ən böyük azadlıq Allaha qul olmaqdır” ifadəsi işlədilir. Bu cümlə müəyyən mənada doğru bir istiqamət göstərsə də, mövzunu daha dərindən düşünmək lazımdır. Çünki İslam düşüncəsində əsas məqsəd insanın azadlıq iddiası deyil, Allaha təslimiyyətidir. Klassik fiqh ənənəsində insan Allahın “qulu” olaraq dəyərləndirilir. Əbu Zeyd əd-Dəbusi kimi alimlərin yanaşmasında da Allahın qul olaraq yaratdığı insanın mütləq azadlıq iddiası onun fitrəti ilə uyğun gəlmir. Çünki bəndəlik azadlıq axtarışından çox məsuliyyət, təslimiyyət və Allah qarşısında boyun əymək deməkdir. Bu məsələdə anlayışlarımızı yenidən düşünməyə ehtiyac var. Xüsusilə son dövrlərdə müsəlman düşüncəsi Qərbdən gələn “bərabərlik”, “azadlıq”, “insan haqları” kimi anlayışlarla dünyanı izah etməyə çalışmışdır. Halbuki bu anlayışlar hər zaman İslamın “qul haqqı”, “mömin izzəti” və “Allah qarşısında məsuliyyət” kimi anlayışları ilə tam üst-üstə düşmür. İslamda insanlara baxış yalnız mütləq bərabərlik üzərində qurulmur. İnsanlar məsuliyyət, iman, təqva və dərəcələr baxımından fərqli mövqelərdə ola bilərlər. Mömin insan imanına görə izzət sahibidir. Bu izzət onun özündən deyil, Allaha bağlılığından qaynaqlanır.

Müsəlman izzəti və ümumi məsuliyyət

Müsəlman hər şəraitdə izzət sahibi olmalıdır. Buradakı izzət təkəbbür və özünü başqalarından üstün görmək deyil. Əksinə, bu izzət Allahdan və Onun Rəsulundan (sav) gələn bir şərəfdir. Mömin insan imanına görə əzilmiş, özünə güvənsiz və zəif bir duruş sərgiləməməlidir. O, həm təvazökar, həm də vüqarlı olmalıdır.

Tarix boyunca İslam ümməti bəzən zahirən məğlubiyyətlər yaşamışdır. Səlib yürüşləri, monqol istilaları və başqa ağır hadisələr buna nümunədir. Lakin müsəlmanların əsas gücü yalnız maddi qələbədə deyil, mənəvi üstünlük şüurunda olmuşdur. Mömin üçün əsas məsələ Allah qatında doğru yerdə dayanmaqdır. Bu gün elmihal şüuru sadəcə fərdi ibadətlərlə məhdudlaşmamalıdır. Namaz, oruc, təharət və digər ibadətlər vacibdir, lakin müsəlmanın məsuliyyəti bununla bitmir. Mömin insan dünyada fitrətin pozulmasına, ətraf mühitin məhv edilməsinə, insan təbiətinə edilən zərərli müdaxilələrə də biganə qalmamalıdır. Genetikası dəyişdirilmiş məhsullar, təbiətin çirkləndirilməsi, insanın yaradılış nizamına müdaxilə edilməsi müasir dövrün böyük problemlərindəndir. Bunlar yalnız texniki və elmi məsələlər deyil, eyni zamanda əxlaqi və dini məsuliyyət sahəsidir. İslam ümməti yer üzündə bu yanlış gedişata qarşı “dur” deyə biləcək bir şüura sahib olmalıdır.

İbadətdən ubudiyyətə gedən yol

Bəndəlik yolunun müxtəlif mərhələləri vardır. Birinci mərhələ ibadətdir. İbadət insanın cənnət ümidi və cəhənnəm qorxusu ilə etdiyi saleh əməllərdir. Bu, bəndəliyin başlanğıcıdır və insanı Allaha yaxınlaşdırır.

İkinci mərhələ ubudiyyətdir. Ubudiyyət insanın sadəcə müəyyən ibadətləri yerinə yetirməsi deyil, bütün həyatını Allahın qulu olmaq şüuru ilə yaşamasıdır. Bu mərhələdə insan həyatının hər sahəsində Allahın razılığını düşünür.

Üçüncü mərhələ isə ubudətdir. Ubudət heç bir qarşılıq gözləmədən, yalnız Allah rızası üçün edilən saf bəndəlikdir. Burada insanın məqsədi nə mükafat, nə də başqa bir mənfəətdir. Məqsəd yalnız Allahın razılığıdır.

Elmihal kitabları da bu yolun əsas daşlarını düzür. Əqidədən başlayaraq təharət, namaz, oruc, zəkat, ticarət və gündəlik həyat hökmlərinə qədər insana yol göstərir. Mömin üçün əsas hədəf bu bilikləri sadəcə oxumaq deyil, onları həyatın içində yaşamaqdır.

Həyat Yoldaşları Arasında Mənəvi Bağın Qorunması

Müasir həyatın sürətli tempi insanı daim məşğul saxlayır. Gün ərzində iş, maddi qayğılar və müxtəlif məsuliyyətlər arasında o qədər yoruluruq ki, bəzən ən yaxın insanımıza kifayət qədər diqqət ayırmadığımızın fərqinə belə varmırıq. Ən çox da həyat yoldaşımız bu diqqətsizlikdən təsirlənir. Kənardakı işləri yoluna qoymağa çalışarkən öz ailəmizi ikinci plana keçirmək, zamanla həyat yoldaşları arasındakı mənəvi yaxınlığın zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Ailə həyatında zaman keçdikcə həyat yoldaşları bəzən yalnız gündəlik məsuliyyətləri bölüşən insanlar kimi davranmağa başlayırlar. Söhbətlər əsasən ev xərcləri, uşaqların təhsili və gündəlik problemlər ətrafında cərəyan edir. Halbuki ailəni möhkəm saxlayan təkcə bu iş bölgüsü deyil, həm də iki insanın ruhən bir-birinə yaxın olmasıdır. Bunun üçün gündəlik qayğılardan kənara çıxaraq bir-birimizin halını soruşmaq, hisslərini dinləmək və mənəvi dəstək olmaq lazımdır. Sadə bir “Necəsən?”, “Səni narahat edən bir şey varmı?” sualı belə münasibətə istilik və səmimiyyət qata bilər.

Mənəvi bağın güclənməsində birlikdə edilən duaların xüsusi yeri var. Süfrə başında, ailə içində və ya xüsusi anlarda birlikdə dua etmək, edilən duaya birlikdə “amin” demək ailədə həmrəylik hissini artırır. Bu, həyat yoldaşlarına eyni məqsəd uğrunda birlikdə addımladıqlarını xatırladır və aralarında yaranan incikliklərin yumşalmasına kömək edir. Hər iki tərəf bir-birini Allahın əmanəti kimi gördükdə münasibətə daha böyük məsuliyyət və hörmətlə yanaşır. Belə olduqda onlar rəqib deyil, bir-birini tamamlayan ömür yoldaşı olduqlarını daha yaxşı anlayırlar.

Ailədə ortaq dəyərlərin formalaşması da mənəvi yaxınlığı gücləndirən mühüm amillərdəndir. Birlikdə kitab oxumaq, dini və mənəvi mövzular ətrafında söhbət etmək, ibadət etmək və ya xeyir bir işdə birlikdə iştirak etmək ailədə sevgi və bərəkəti artırır. Bununla yanaşı, keyfiyyətli vaxt keçirmək, sakit anlarda bir-birini dinləmək və duyğularını bölüşmək münasibətin sağlam qalması üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

Ev insanın rahatlıq tapdığı, dinclik hiss etdiyi bir məkan olmalıdır. Buna görə də çöldə yaşanan gərginlik və əsəbi evə daşımamaq vacibdir. Gözəl sözlər danışmağa alışmaq, qeybətdən uzaq durmaq, problemləri böyütmədən və inadkarlıq göstərmədən qarşılıqlı söhbətlə həll etmək ailədəki mənəvi atmosferi qoruyur. Narazılıqları uzun müddət ürəkdə saxlamaq əvəzinə vaxtında həll etmək və həyat yoldaşı üçün rahatlıq tapılan bir insan olmağa çalışmaq ailənin möhkəmliyinə xidmət edir.

Nəticə etibarilə, bir-birini dinləyən, anlayan, çətinliklərdə dəstək olan və münasibətlərini mənəvi dəyərlər üzərində quran həyat yoldaşlarının ailəsində sevgi, mərhəmət və hüzur daha güclü olur. Şükür hissini daim diri saxlamaq, yaxşı nümunələri öz ailə həyatına tətbiq etməyə çalışmaq və hər gün münasibəti daha da gözəlləşdirmək sağlam və xoşbəxt ailənin əsas şərtlərindən biridir.

Evlilikdə İlk İllər

Evlilik sadəcə iki insanın bir araya gəlməsi deyil, eyni zamanda böyük məsuliyyət, səbir və idarəçilik tələb edən ciddi bir həyat mərhələsidir. İnsan ailə qurarkən sanki kiçik bir dövlətin əsasını qoyur. Bu dövlətin sağlam qurulması üçün başlanğıc dövr çox önəmlidir. Nişanlılıq, toy hazırlıqları və evliliyin ilk ayları bəzən yorucu və çətin keçə bilər. Çünki bu dövrdə iki fərqli insan, iki fərqli ailə mühiti və iki fərqli həyat tərzi bir evin içində uyğunlaşmağa başlayır. Məhz buna görə evliliyin ilk illəri daşların yerinə oturduğu ən həssas mərhələdir.

“Mən” düşüncəsindən “biz” düşüncəsinə keçmək

Evliliyin ən əsas prinsiplərindən biri insanın artıq təkbaşına deyil, həyat yoldaşı ilə birlikdə düşünməyi öyrənməsidir. Evlilikdən əvvəl insan daha çox öz istəkləri, öz vərdişləri və öz qərarları ilə yaşayır. Lakin ailə qurduqdan sonra “mən belə istəyirəm” düşüncəsi tədricən “bizim üçün doğru olan nədir?” düşüncəsinə çevrilməlidir. Bu, insanın şəxsiyyətini itirməsi demək deyil. Əksinə, iki insanın ortaq həyat mədəniyyəti qurması deməkdir. Evlilikdə qərarlar tək tərəfli yox, məsləhətlə, anlayışla və qarşılıqlı hörmətlə alınmalıdır. Çünki nikah sadəcə rəsmi bir bağ deyil, Allahın adı ilə verilən ciddi bir sözdür. Bu sözün məsuliyyəti də ailəni “biz” şüuru ilə yaşatmağı tələb edir.

Ailə münasibətləri və evin məhrəmliyini qorumaq

Evlilik yalnız iki nəfərin deyil, eyni zamanda iki ailənin də bir-birinə yaxınlaşmasıdır. Ailələrin dəstəyi böyük nemətdir. Lakin bu dəstək bəzən həddini aşdıqda evlilik üçün çətinliyə çevrilə bilər. Xüsusilə valideynlər övladlarını qorumaq, onlara kömək etmək və yol göstərmək istəyərkən bəzən yeni qurulan ailənin daxili işlərinə çox qarışa bilərlər. Burada əsas məsələ ailələri incitmədən, amma evin məhrəmliyini də qoruyaraq düzgün sərhəd qoymaqdır. Hər ailənin öz daxili dünyası, öz sirri və öz qərar sahəsi olmalıdır. Ər və arvad öz aralarında həll edə biləcəkləri məsələləri dərhal ailələrə daşımamalıdırlar. Çünki hər problem ailələrə açıldıqda, məsələ daha da böyüyə və münasibətlərdə soyuqluq yarada bilər.

Eyni zamanda qardaş, bacı və digər yaxın qohumlarla münasibətlərdə də hörmət və məsafə tarazlığı qorunmalıdır. Nə qohumluq bağları qırılmalı, nə də yeni ailənin sərhədləri pozulmalıdır. Bu tarazlıq evliliyin sağlam davam etməsi üçün çox vacibdir.

Ünsiyyətdə ittiham yox, ifadə dili olmalıdır

Ailə həyatında mübahisələr və fikir ayrılıqları ola bilər. Bu, hər evlilikdə müəyyən qədər təbii haldır. Əsas məsələ mübahisənin olub-olmaması deyil, onun necə idarə edilməsidir. Evlilikdə ən çox zərər verən şeylərdən biri ittiham dili ilə danışmaqdır. “Sən həmişə belə edirsən”, “sənin ailən belə dedi”, “sən məni anlamırsan” kimi ifadələr qarşı tərəfi müdafiəyə keçirir və problemi həll etmək əvəzinə daha da dərinləşdirir. Bunun yerinə insan öz hisslərini sakit şəkildə ifadə etməlidir. Məsələn, “bu məsələ məni incitdi”, “mən burada özümü narahat hiss etdim”, “bunu birlikdə necə həll edə bilərik?” kimi cümlələr daha sağlam ünsiyyət yaradır. Evlilikdə tərəflər bir-birinə qarşı divar hörməməli, əksinə qəlblərini açmağı bacarmalıdırlar. Çünki ailədə əsas məqsəd qalib gəlmək deyil, problemi birlikdə həll etməkdir.

Gerçəkçi gözləntilər və mükəmməllik xətası

Evlilikdə ən böyük səhvlərdən biri qarşı tərəfdən mükəmməllik gözləməkdir. Halbuki nə qadın, nə də kişi qüsursuzdur. Hər insanın zəif tərəfləri, vərdişləri, səhvləri və dəyişməsi lazım olan xüsusiyyətləri ola bilər. Ailə həyatında insan bunu qəbul etməyi öyrənməlidir.

Sıfır problemli, daim rahat, heç bir fikir ayrılığı olmayan evlilik gözləmək real deyil. Əsl hüzur problemsizlikdə deyil, problem yarandıqda onu ədalətlə, səbrlə və insanlıqla həll edə bilməkdədir. İslamın bizə öyrətdiyi ailə anlayışı da budur: səhvsiz insan axtarmaq yox, səhvlər qarşısında düzgün davranmağı bacarmaq.

Evlilikdə iki insanın tam uyğunlaşması zaman alır. Fərqli ailələrdən gələn, fərqli xarakterə sahib olan iki insanın dərhal hər məsələdə eyni düşünməsi mümkün deyil. Buna görə evliliyin ilk dövründə səbirli olmaq, tələsməmək və qarşı tərəfə zaman tanımaq lazımdır.

Məsuliyyət bölgüsü və birlikdə keyfiyyətli zaman keçirmək

Evlilikdə həyat müştərəkdir. Buna görə də məsuliyyətlər də ədalətli şəkildə bölüşdürülməlidir. Evin yükü yalnız bir tərəfin üzərində qalmamalıdır. Ər və arvad bir-birinə dəstək olmalı, yorulduqda bir-birinin yükünü azaltmağı bacarmalıdırlar. Ailə yalnız vəzifələrdən ibarət olmamalıdır. Evlilik sadəcə işləmək, ev işləri görmək, problemləri həll etmək və məsuliyyət daşımaq demək deyil. Eyni zamanda dostluq, yoldaşlıq, söhbət, gülmək, birlikdə vaxt keçirmək və xatirələr toplamaqdır. Bu səbəbdən halal və gözəl çərçivədə birlikdə keyfiyyətli zaman keçirmək çox önəmlidir. Bəzən birlikdə gəzmək, söhbət etmək, bir süfrə arxasında rahat oturmaq, kiçik bir hədiyyə almaq və ya sadəcə bir-birinə diqqət göstərmək evlilik bağını gücləndirir. Xüsusilə evliliyin başlanğıcında bu cür davranışlar ailə münasibətinin təməlini daha möhkəm edir.

Mənəvi ortaq həyat qurmaq

Ailə həyatında mənəviyyatın yeri çox böyükdür. Gündəlik həyatın sürəti, işlər, problemlər və maddi qayğılar insanı bəzən mənəvi mühitdən uzaqlaşdıra bilər. Buna görə ər və arvadın birlikdə mənəvi addımlar atması ailəni daha güclü edir. Birlikdə dua etmək, namaz qılmaq, dini və əxlaqi mövzularda söhbət etmək, faydalı bir kitab oxuyub müzakirə etmək ailə daxilində dərin bir bağ yaradır. Bu, sadəcə dini bir fəaliyyət deyil, eyni zamanda qəlblərin bir-birinə yaxınlaşmasıdır.

Əgər ailədə mənəvi tərəf zəifləyərsə, zamanla başqa problemlər də ortaya çıxa bilər. Çünki insanın ruhu qidalanmadıqda münasibətlər də quruyur. Buna görə ər və arvad bir-birinə yalnız maddi həyatda deyil, mənəvi yolda da yoldaş olmalıdırlar.

Üzr istəmək, bağışlamaq və gözəl davranmaq

Evlilikdə insan bəzən səhv edə bilər, düşünmədən danışa bilər, qarşı tərəfi incidə bilər. Bu, insan olmağın bir nəticəsidir. Əsas məsələ səhv etməmək deyil, səhvdən sonra necə davranmaqdır. “Mən haqlıyam” düşüncəsinə qapılıb inad etmək əvəzinə, lazım gəldikdə “üzr istəyirəm” deyə bilmək böyük bir fəzilətdir. Üzr istəmək insanı kiçiltmir, əksinə münasibəti böyüdür. Eyni şəkildə bağışlamağı bacarmaq da ailə həyatının ən mühüm gözəlliklərindəndir. Hər xırda məsələni böyütmək, hər sözü yadda saxlamaq və daim keçmişi xatırlatmaq ailəni yorur. Bəzən ailənin hüzuru üçün bəzi xırda qüsurları örtmək, alınqanlığı azaltmaq və daha geniş ürəkli olmaq lazımdır.

Evlilikdə kiçik yaxşılıqlar da çox böyük təsir göstərir. Bir stəkan çay gətirmək, yorğunluğu hiss etmək, ev işlərində kömək etmək, xoş söz demək, hədiyyələşmək və qarşı tərəfə dəyər verdiyini göstərmək ailə bağını möhkəmləndirir. Bunlar Peyğəmbərimizin (sav) ailə həyatında da gördüyümüz incə və gözəl davranışlardır.

Nəticə olaraq, evlilik sağlam təməllər üzərində qurulanda daha hüzurlu və bərəkətli olur. “Mən” düşüncəsindən “biz” düşüncəsinə keçmək, ailə məhrəmliyini qorumaq, düzgün ünsiyyət qurmaq, real gözləntilərlə yaşamaq, məsuliyyətləri bölüşmək, mənəviyyatı canlı saxlamaq və bağışlamağı bacarmaq evliliyin əsas sütunlarıdır. Bu sütunlar başlanğıcda düzgün qoyularsa, ailə həyatı da daha möhkəm, daha səmimi və daha uzunömürlü olar.

Sosial Media və Texno-Faşizm

Müasir dövrdə sosial media platformaları sadəcə insanların ünsiyyət qurduğu məkan deyil. Bu platformalar istifadəçilərin diqqətini mümkün qədər uzun müddət saxlamağa çalışan sistemlərə çevrilib. Bunun nəticəsində isə ən çox diqqət çəkən məzmunlar adətən qəzəb, nifrət, qarşıdurma və emosional reaksiyalar yaradan paylaşımlar olur. Beləliklə, rəqəmsal mühitdə bir növ “qəzəb iqtisadiyyatı” formalaşır.

Bu sistemdə insanların emosiyalarına təsir edən məzmunlar daha sürətlə yayılır. Xüsusilə qəzəb doğuran və insanları bir-birinə qarşı qoyan paylaşımlar daha çox baxış, şərh və paylaşım topladığı üçün platformaların alqoritmləri tərəfindən ön plana çıxarılır. Bunun arxasında əsas məqsəd istifadəçinin platformada daha çox vaxt keçirməsini təmin etməkdir. Çünki istifadə müddəti artdıqca reklam gəlirləri və platformaların iqtisadi qazancı da artır.

Sosial media alqoritmləri dünyanı olduğu kimi göstərmir. Onlar daha çox diqqət çəkən və daha çox reaksiya doğuran məzmunları seçərək istifadəçiyə təqdim edirlər. Nəticədə cəmiyyətin çox kiçik bir hissəsinin fikirləri belə geniş auditoriyaya çatdırılır və sanki ümumi ictimai rəy kimi qəbul edilir. İnsan isə davamlı olaraq oxşar məzmunlarla qarşılaşdıqca həmin mənzərənin reallıq olduğunu düşünməyə başlayır.

Bu proses zamanla istifadəçiləri informasiya balonuna salır. İnsan yalnız öz mövqeyini gücləndirən və ya qarşı tərəfə qarşı nifrəti artıran paylaşımlarla üzləşdiyi üçün fərqli baxışları görmək imkanını itirir. Belə bir mühit qarşılıqlı anlaşmanı zəiflədir, qütbləşməni isə daha da gücləndirir.

Məhz bu nöqtədə texno-faşizm anlayışı ortaya çıxır. Burada söhbət yalnız texnologiyadan istifadə edən avtoritar idarəetmədən getmir. Əsas məsələ texnoloji sistemlərin özünün insanlarda qorxu, düşmən obrazı və “biz” və “onlar” qarşıdurmasını davamlı şəkildə gücləndirməsidir. Çünki insanların sakit şəkildə fikir mübadiləsi aparması platformalar üçün ciddi iqtisadi gəlir yaratmır. Əksinə, mübahisə, qarşıdurma və emosional reaksiyalar daha çox diqqət cəlb etdiyi üçün iqtisadi baxımdan daha sərfəli hesab olunur.

Beləliklə, rəqəmsal platformalar yalnız informasiya ötürən vasitə olmaqdan çıxaraq insanların düşüncə tərzinə və ictimai münasibətlərə təsir edən güclü mexanizmlərə çevrilir. Süni şəkildə böyüdülən qəzəb və qarşıdurma hissi cəmiyyət daxilində etimadı zəiflədir, insanları manipulyasiyaya daha açıq vəziyyətə gətirir və sosial həmrəyliyi sarsıdır.

Nəticə olaraq demək olar ki, müasir rəqəmsal mühitdə emosiyalar təkcə psixoloji hadisə deyil, həm də iqtisadi dəyərə çevrilmişdir. Platformaların işləmə prinsipi qəzəbi və qarşıdurmanı mükafatlandırdığı üçün insanlar fərqinə varmadan bu sistemin bir hissəsinə çevrilirlər. Buna görə də rəqəmsal məzmunu tənqidi düşüncə ilə qiymətləndirmək, alqoritmlərin necə işlədiyini anlamaq və emosional manipulyasiyalara qarşı ayıq olmaq cəmiyyət üçün getdikcə daha böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Nişanın Pozulması və Mənəvi Toparlanma Yolları

Nişanın pozulması insanın qurduğu xəyalların, etdiyi hazırlıqların və getdiyi yolun qəfil yarımçıq qalması deməkdir. Bu, həqiqətən də asan yaşanan bir hal deyil. İnsan bəzən toy və ya nikah mərhələsinə qədər gəlib çatır, amma birdən hər şey dayanır. Bu vəziyyəti sanki yolda gedərkən baş verən bir qəza kimi düşünmək olar. Necə ki, bir qəza baş verəndə saatlarla yalnız ağlamaqla kifayətlənmir, zərəri necə aradan qaldırmağın yollarını axtarırıq, bu prosesdə də insan mənəvi olaraq yenidən ayağa qalxmağın yollarını axtarmalıdır.

1. Ağrını inkar etməmək və qəbul etmək

Belə bir vəziyyətdə ilk diqqət edilməli məsələ yaşanan ağrını inkar etməməkdir. İnsanın özü də, ətrafındakılar da “heç nə olmaz”, “keçib gedər” deyərək bu ağrının üstünü örtməyə çalışmamalıdır. Çünki bu, sadə bir məsələ deyil. Burada insanın qəlbində qırılan ümidlər, yarım qalan planlar və içində yaşadığı böyük bir sarsıntı var.

Bu ağrını qəbul etmək zəiflik deyil. Əksinə, insanın öz halını düzgün tanımasıdır. Yaşanmayan, boğulan və içə atılan ağrılar zamanla insanın daxilində yığılır və gələcəkdə daha böyük psixoloji gərginliklərə səbəb ola bilər. Ona görə də insan əvvəlcə bu imtahanın ağırlığını qəbul etməli, özünə qarşı da mərhəmətli davranmalıdır.

2. Qədər şüuru və Allahın hökmünə razılıq

Mənəvi toparlanmanın əsas nöqtələrindən biri qədəri düzgün anlamaqdır. İnsan bəzən hadisəyə yalnız öz gördüyü tərəfdən baxır. Halbuki bizim görmədiyimiz, bilmədiyimiz çox şeylər var. Ola bilər ki, Allahın (c.c) qədər planında bu işin tamamlanması bizim üçün xeyirli deyildi.

Qurani-Kərimdə də bildirildiyi kimi, bəzən xeyir bildiyimiz şey bizim üçün zərərli, şər bildiyimiz şey isə bizim üçün xeyirli ola bilər. Buna görə də insan Allah haqqında pis zənnə düşməməlidir. “Niyə belə oldu?” sualında ilişib qalmaq əvəzinə, “Demək ki, nəsib deyilmiş” deyib hadisəyə qədər və təslimiyyət baxışı ilə yanaşmaq lazımdır.

Bu, insanın heç ağlamaması və heç üzülməməsi demək deyil. Sadəcə olaraq, insanın qəlbində Allaha qarşı etiraz yox, təslimiyyət olmalıdır. Çünki mömin bilir ki, Allah bəndəsi üçün ən xeyirli olanı bilir.

3. Öz dəyərini yenidən düzgün anlamaq

Bir münasibətin yarım qalması insanın dəyərsiz olduğu mənasına gəlmir. Nişanın pozulması şəxsi uğursuzluq kimi görülməməlidir. İnsan öz dəyərini bir nişana, evliliyə və ya başqa bir insanın münasibətinə bağlamamalıdır. Əlbəttə, evlilik insan həyatına gözəllik və məna qatan böyük bir nemətdir. Amma insanın əsas dəyəri onun öz şəxsiyyətində, əxlaqında, imanı və daxili keyfiyyətlərindədir. “Həyatım məhv oldu”, “bir daha heç kimlə yuva qura bilmərəm” kimi düşüncələr insanın öz dəyərini yanlış yerə bağlamasından yaranır. İnsan bilməlidir ki, bir qapının bağlanması onun həyatının bitməsi deyil. Bəzən bağlanan qapı, daha xeyirli bir qapının açılması üçün bir səbəb olur.

4. İbadəti sığınacaq limanı kimi görmək

Belə çətin dövrlərdə ibadətlər insana yük kimi yox, sığınacaq limanı kimi görünməlidir. Dua etmək, namazda halını Allaha ərz etmək, Quran üzərində düşünmək insanın ruhunu yüngülləşdirən ən mühüm mənəvi dayanacaqlardır. Bəzən insan “niyə bu qədər zəifəm?”, “niyə kifayət qədər səbirli ola bilmirəm?” deyə özünü günahlandırır. Halbuki bu dövrdə insan özünü qınamaqdan çox, mənəviyyatını gücləndirməyə çalışmalıdır. Namaz, dua və zikr insanın qəlbinə sakitlik gətirir. Çünki insan dərdini hər kəsə anlada bilməsə də, Allaha olduğu kimi aça bilir.

5. Keçmiş səhifəni bağlamaq və qul haqqına diqqət etmək

Mənəvi sağalmanın ən vacib şərtlərindən biri keçmiş səhifəni bağlamağı bacarmaqdır. Açıq qalan hər məsələ, davamlı xatırlanan hər hadisə insanın qəlbinə əlavə yük gətirir. Ona görə də insan bir müddət sonra bu mövzunu davamlı danışmaqdan, keçmişi təkrar-təkrar gündəmə gətirməkdən uzaq durmalıdır.

Ayrılıq prosesi də möminə yaraşan şəkildə olmalıdır. Qeybət, dedi-qodu, qarşı tərəfi alçaltmaq və yaşanmış şəxsi məqamları başqalarına danışmaq düzgün deyil. Münasibət bitmiş olsa belə, bir zamanlar yaşanmış hörmət və məhrəmiyyət qorunmalıdır. Çünki insan əsəbə, kinə qapıldıqca sağalma prosesi uzanır. Qəlb daha çox yorulur. Bu səbəbdən mümkün olduğu qədər halallaşmaq, qarşı tərəfə haqsızlıq etməmək və o dəftəri qəlbdə bağlamaq lazımdır.

6. Əsmai-Hüsna ilə qəlbi müalicə etmək

Qırılmış qəlbi bərpa edən ən güclü mənəvi dərmanlardan biri Allahın gözəl adlarına sığınmaqdır. İnsan bu dövrdə Əsmai-Hüsna ilə dua etməli, qəlbinin şəfasını Allahdan istəməlidir.

Ya Cəbbar — Qırılan qəlbləri bərpa edən, dağılmış halları düzəldən Allahdır. İnsan qəlbindəki qırıqlığı Onun bu adına sığınaraq təslim etməlidir.

Ya Lətif — Lütfünü bəzən hiss etdirmədən çatdıran Allahdır. İnsan bilməlidir ki, Allahın lütfü hər zaman açıq şəkildə görünməyə bilər, amma Onun mərhəməti daim bəndəsinin üzərindədir.

Ya Fəttah — Bağlanan qapılardan sonra yeni qapılar açan Allahdır. İnsan Ondan yeni xeyir qapıları, rahatlıq və gözəl bir gələcək istəməlidir.

Bu adlarla edilən dualar insana həm ümid verir, həm də qəlbin Allahla bağını gücləndirir.

7. Sosial dəstək və məsləhətləşmə

Belə zamanlarda insanın bir müddət özünə çəkilməsi başa düşüləndir. Amma bu hal uzun müddət davam etməməlidir. Çünki insan tək qaldıqca bəzən düşüncələri daha da ağırlaşır, dərdi böyüyür və çıxış yolunu görmək çətinləşir.

Ailə ilə, yaxın dostlarla və təcrübəli insanlarla danışmaq insanın yaralarını dərinləşmədən sağaltmağa kömək edir. Burada əsas məsələ hər kəslə danışmaq deyil, doğru insanlarla danışmaqdır. Əhil, anlayışlı və sirr saxlamağı bilən insanlarla məsləhətləşmək insana həm mənəvi dəstək verir, həm də hadisəyə daha sağlam baxmağa kömək edir.

8. Yeni bir nizam və gələcək baxışı qurmaq

Bu prosesin sonunda insan həyatın davam etdiyini qəbul etməlidir. “Niyə mən?” sualında ilişib qalmaq insanı daha çox yorur. Bunun əvəzinə “Bu imtahan mənə nə öyrətdi?” sualını vermək daha faydalıdır.

İnsan özünü faydalı məşğuliyyətlərlə, oxumaqla, yeni hədəflərlə və xeyirli işlərlə yenidən toparlamalıdır. Çünki bəzən ağır imtahanlar insanı dağıtmaq üçün deyil, onu daha güclü, daha yetkin və daha anlayışlı bir hala gətirmək üçün gəlir.

Nişanın pozulması həyatın sonu deyil. Bu, insan üçün çox ağır bir imtahan ola bilər, amma eyni zamanda yeni bir başlanğıcın da qapısı ola bilər. Əsas məsələ bu imtahanın altında əzilməmək, ondan dərs çıxarmaq və Allahın yardımı ilə yenidən ayağa qalxmaqdır.

Allah bizi imtahanların altında əzilənlərdən deyil, onlardan dərs alıb daha güclü şəkildə ayağa qalxanlardan etsin.

Aşura: Matəm deyil, Məktəbdir

Aşura günü bəşər tarixi üçün olduqca dərin mənalar daşıyan bir gündür. Əvvəllər bu gün bəşəriyyətin ortaq dəyəri kimi, ilahi rəhmətin və qurtuluşun təcəlli etdiyi bir bayram kimi qəbul olunurdu. Hz. Adəmin (ə.s) tövbəsinin qəbul olunması, Hz. Nuhun (ə.s) gəmisinin Cudiyə yan alması, Hz. Yunusun (ə.s) balığın qarnından qurtulması və sair sevincli hadisələrlə yadda qalan bu gün, insanlıq üçün ümid dolu bir səhifə idi.

Amma tarixin qanla yazılan səhifələrindən biri – Kərbəla faciəsi – Aşura gününün mahiyyətini tamamilə dəyişdi. Hicri 61-ci ildə, miladi 680-ci ildə Hz. Peyğəmbərin (sav) əziz nəvəsi Hz. Hüseynin və onunla bərabər bir çox Əhli-Beyt səhabələrinin susuz halda şəhid edilməsi bu günü sevinclə deyil, kədərlə anılan bir günə çevirdi. Artıq bu gün əsrlərdir ki, bir təqvimin bir günü deyil, bir dərdin və bir dərsin adı oldu.

Sadəcə Ağlamaq Yetmir – Aşura Bir Məktəbdir

Əgər Aşura günü yalnız matəm və göz yaşı ilə yadda qalırsa, bu Əhli-Beytə olan sevgimizin və bağlılığımızın doğru anlaşılmadığını göstərir. Anlamadan ağlamaq heç bir şeyi dəyişmir. Bu günə qədər Kərbəla doğurdan dərk olunsaydı, bəlkə də bu qədər qan, bu qədər haqsızlıq, bu qədər zülm İslam dünyasını bürüməzdi. Deməli, Aşuranı yalnız hüznlə anmaq deyil, onu dərindən anlayaraq həyat dərsi kimi qəbul etmək vacibdir.

Aşura bir məktəbdir və bu məktəbin tələbəsi olduğumuzu qəbul etməliyik. Tarixə Qurani-Kərimin tövsiyə etdiyi kimi "ibrətlə baxmaq" borcumuzdur. Əks halda, Kərbəlalar davam edəcək, Yezidlər həmişə var olacaq.

Kərbəladan Götürməli Olduğumuz Dərslər

Əgər Aşuranı məktəb kimi görürüksə, bəzi mühüm suallar bizi düşündürməlidir:

• Nə üçün Peyğəmbərimizin (sav) vəfatından cəmi 50 il sonra, "Lə iləhə illəllah, Muhəmmədun Rəsulullah" deyən bir toplum, onun əziz nəvəsini şəhid etdi?

• Hz. Hüseyni Kərbəlaya aparan səbəblər nə idi? Onun dərdi nə idi?

• Ona qarşı çıxanların məqsədi nə idi, Hüseyndən nə istəyirdilər?

• Bu hadisədən sonra müsəlman cəmiyyəti necə dəyişdi?

Bu və buna bənzər suallar cavabsız qaldıqca, Aşura ya bir matəm günü, ya da adi bir xatırlama olaraq qalacaq və dərindən dərs almaq fürsətini əldən vermiş olacağıq.

Hüseynin Yolunda Olmaq

Ən mühüm məsələ budur: Aşuranı nə sadəcə bir bayram kimi, nə də yalnız bir matəm günü kimi görməməliyik. Bu gün, bir məktəb olaraq dərk olunmalı, biz də bu məktəbin şagirdləri kimi məsuliyyətimizi anlamalıyıq. Təkcə Hz. Hüseyni (r.a) sevmək yetmir; onun əməlini yaşatmaq, onun yolunda dayanmaq, haqq uğrunda çəkdiyi çətinlikləri dərk edərək eyni mövqedə durmaq lazımdır. Yalnız könülümüzlə deyil, əməl və iradəmizlə də Hüseynin yanında olmalıyıq. Çünki bu, sadəcə bir məhəbbət deyil, iman məsuliyyətidir.

Tarixin hər səhifəsi kimi, Kərbəla səhifəsi də ibrət gözü ilə oxunmalı, oradan çıxan mesajlar həyatımıza istiqamət verməlidir. Aşura, yalnız bir anma mərasimi deyil, gələcəyə işıq tutan bir ibrət aynasıdır. Hər bir hadisə, hər bir şəxsiyyət, hər bir seçim bizə bu gün kim olduğumuzu və kim olmaq istədiyimizi düşünməyə vadar etməlidir.

Sonda onu deyə bilərik ki, Aşura bir tarix deyil, bir düşüncədir. Təkcə keçmişə baxmaq üçün deyil, gələcəyimizi formalaşdırmaq üçün yaşanmalı və dərk olunmalıdır.