Nəfs Muhasəbəsi və Dəyərin Qaynağı

Dini yaşantının və mənəvi inkişafın əsasında dayanan ən mühüm məsələlərdən biri “nəfsin muhasəbəsi, mühakiməsi” anlayışıdır. Amma bu anlayış çox zaman yanlış başa düşülür. Nəfsin mühakiməsi təkcə bir günah-savab hesabı deyil. O daha çox insanın daxilində baş verən proseslərə, Allahın bizə verdiyi işarələrə, ilhamlara diqqət kəsmək və bu səssiz, amma dərin çağırışlara qarşı həssas olmaq deməkdir.

Əslində bu, insanın öz daxilinə dönüb orada Allahla qarşılaşması, Onun bizə nələri göstərdiyini, nələrdən çəkindirdiyini sezə bilməsi kimi bir haldır. Sufi ənənəsində bu, “muraqibə” və ya “ilahi vəridatlar” kimi tanınır. Yəni Allah bizə bəzən bir hiss, bəzən bir narahatlıq, bəzən də bir təfəkkür vasitəsilə nələrsə demək istəyir. Biz də bu səsləri eşitmək üçün dayanmadan özümüzlə üz-üzə qalmalı, içimizdə nə baş verdiyinə baxmalı və bu prosesə qarşı səmimi olmalıyıq.

Din Harada Ortaya Çıxır?

Din yalnız uzaq məfhumlarda, idealist təsəvvürlərdə və ya mistik hallarda deyil, əksinə, bizim gündəlik, ən real münasibətlərimizdə üzə çıxmalıdır. Əsl iman, uzaqlarda axtardığımız deyil, bizimlə ən yaxın olan insanlarla — ailə üzvlərimiz, dostlarımız, qonşularımız, bəlkə də ən çox zədələndiyimiz şəxslərlə qurduğumuz münasibətlərdə ölçülür. Məsələn, bağışlamaq dedikdə, yad birini bağışlamaq o qədər də çətin deyil. Amma bizə zərər vermiş, haqqımıza girmiş, bizi incitmiş yaxınlarımızı bağışlamaq — bax, burada dinin çəkisi ölçülür.

Bu mənada din bizdən "ən çətin yeri" — yəni "bizə ən yaxın olanı" düzəltməyi istəyir. Həzrət İbrahimin (ə.s) atasına (və ya əmisinə) qarşı duruşu bu məsələyə klassik bir örnəkdir. Atasının onu bütlərə sitayiş etməyə məcbur etməsi, onu tərk etməsi, bəlkə də qurban etməyə hazır olması — bütün bunlar İbrahimin iman yolunda ilk böyük sınaqları idi. Maraqlıdır ki, Quranda İbrahimin atasına qarşı münasibətində mərhəmət vurğulansa da, nəticə etibarilə o, atasından ayrılır. Bu, inancın bəzən ən yaxın bağları belə qopara biləcək qədər ciddi bir məsələ olduğunu göstərir.

İlahi İsimlər və Kainata Baxış

Allahın isimləri — Əsmaül Hüsna — yalnız dua və zikr vasitəsi deyil, həm də kainata və insan varlığına necə baxmalı olduğumuzun açarıdır. “Hər isimdə yerində ismi-əzəmdir” fikri çox təsir edicidir. Məsələn, bir xəstə üçün “əş-Şafi” — şəfa verən — ismi onun dünyasının mərkəzinə çevrilir. Bu da onu göstərir ki, Allahın adları yalnız metafizik bir gerçəklik deyil, həm də bizim gündəlik həyatımızda, ehtiyaclarımızda və duyğularımızda öz yerini tutan canlı mənalardır.

Qədər anlayışı da sırf gələcəklə bağlı bir plan kimi deyil, əşyanın və varlığın dəyərini tanımaq anlamında da başa düşülməlidir. Qədərə inanmaq — Allahın hər bir şeyi, o cümlədən insanı və kainatı müəyyən bir dəyər üzərində yaratdığına inanmaq deməkdir.

İnsanın Dəyəri və Tarixi Ziddiyyətlər

Tarix boyu insanın dəyəri zaman-zaman unudulub, ayaq altına atılıb. Misal üçün, Roma dövründə qladiyatorlar yalnız əyləncə vasitəsi kimi görülürdü. Eyni şəkildə, Misir piramidalarının inşasında minlərlə insanın həyatının heçə sayılması — bu da tarixin acı həqiqətlərindəndir. Əli Şəriəti bu hadisələri sadəcə bir mədəniyyətin yüksəlişi kimi deyil, əksinə, “insanlığın tələf edilməsi” kimi qiymətləndirir.

Modern dövrdə isə insanın dəyəri çox vaxt onun nə qədər məhsuldar, nə qədər "yararlı" olduğuna görə ölçülür. Xəstəliyə belə bu çərçivədə “istehsal gücünü azaldan amil” kimi baxılır. Amma həqiqətdə bir insanın dəyəri heç vaxt onun fiziki gücü, sosial statusu və ya istehsal qabiliyyəti ilə ölçülə bilməz. Bu dəyəri yalnız Allah verir. Yəni biz bir insanın əsl dəyərini anlamaq istəyiriksə, onu Yaradanın gözü ilə baxmağı öyrənməliyik.

İbadətlər: Məna və Məqsədləri - Oruc Nümunəsində

Zaman keçdikcə ibadət anlayışımızda müəyyən dəyişikliklər baş verir. Müasir dünyada bir çox insan ibadətləri daha çox elmi və ya dünyəvi faydalarla əlaqələndirməyə meyillidir. Məsələn, oruc pəhriz və sağlamlıq vasitəsi, namaz fiziki hərəkətlərdən ibarət bir məşq, Həcc və Ümrə isə sadəcə mənəvi atmosferli bir səyahət kimi görülür. Halbuki, İslamın orijinal qaynaqları bizə göstərir ki, bu yanaşmalar ibadətlərin əsas hədəfini gözdən qaçırır və onları sanki “bədənimizə xitab edən” rituallar kimi səciyyələndirir.

Oruc: Ağıla və Ruha Yönəlmiş Bir İbadət

Oruc, İslam ibadətləri içərisində xüsusi məqamda dayanır. Bu ibadət yalnız müsəlmanlara xas deyil – demək olar ki, bütün mədəniyyətlərdə az yemək və aclıq bir dəyər kimi qəbul olunmuşdur. Qurani-Kərimdə də “sizdən əvvəlkilərə də fərz qılındığı kimi” ifadəsi ilə orucun insanlıq tarixi boyunca mövcud bir ibadət olduğu bildirilir.

Çox yemək heç bir mədəniyyətdə təriflənmir, əksinə aclıq və qənaət insanın özünə dönüşü üçün vasitə kimi qəbul olunur. Bəli, orucun bədənə faydası var – amma bu, onun əsas məqsədi deyil. Əsas fayda – ağıla yönəlikdir. Çünki bədən fasiləsiz işlədikcə enerjini tükədir, amma bədən sakitləşdikcə, zehnin gücü artır. Məhz bu səbəbdən, oruc insana daha çox düşünmək, dərk etmək və öz daxilinə yönəlmək fürsəti verir. Hətta Peyğəmbərimizin (sav) “Oruc tutun ki, sağlam olasınız” buyuruşu, bu gün artıq piylənmənin və qeyri-sağlam həyat tərzinin hökm sürdüyü dövrdə daha dərin məna kəsb edir.

İbadətin “Tələsi” və Əsl Məqsədi

İbadətlərin bəzi dünyəvi, sosial və fiziki faydaları ola bilər. Zəkat cəmiyyətə fayda verir, Həcc insanları tanış edir, namaz isə ruhi rahatlıq gətirir. Lakin bu faydalar bəzən bir "məkr", yəni bir tələ ola bilər. Əgər diqqət bu faydalarda qalırsa, ibadətin əsl ruhu unudula bilər. İbadət yalnız və yalnız “Allah üçün” ediləndə ibadət olur. Əsas məsələ də budur.

Digər İbadətlər və Onların Bəşəri Dəyərləri

• Zəkat – yardımsevərlik dünyanın hər yerində uca tutulan dəyərdir. Məşhur “Həyy ibn Yəqzan” əsərində İbn Tufeyl səxavəti günəşin dünyaya nur verməsinə bənzədir. Bu – kamillik əlamətidir.

• Həcc – səyahət və mənəvi yolçuluq anlamı daşıyır, bu da bir çox mədəniyyətdə yüksək qiymətləndirilir.

• Namaz – insanın ruhi yönünü qidalandıran və Allahla rabitəsini gücləndirən universal bir ibadət formasıdır.

İbadətlərin Asanlığı və Ümumi Əhatəliliyi

İslam ibadətləri, xüsusilə oruc, elə müəyyənləşdirilib ki, hər kəs tərəfindən yerinə yetirilə bilsin. İslamda elitizmə, seçkiliyə, “xüsusi təbəqə” anlayışına yer yoxdur. İbadətlərin mümkün qədər sadə olması bu prinsiplə bağlıdır. Bədənən sağlam olan bir insan üçün 12-14 saatlıq oruc heç də ağır sayılmır. Xəstələr, hamilələr və digər üzrlü şəxslər istisnadır.

Din, bütün qullarını ibadət müstəvisində birləşdirmək istəyir. Məhz buna görə, iftar yalnız yemək vaxtı deyil, Allahın qulları üçün nəzərdə tutulmuş mənəvi bir bayramdır.

İbadətlərin Düşüncə Yaratma Tərəfi

İbadətlərin, xüsusilə orucun bəlkə də ən mühüm məqsədi – insanı düşünməyə təşviq etməsidir. Hər bir insan oruc vasitəsilə öz həyatına aid dərslər çıxara bilər. Bu fərdi düşüncələr bir yerə toplandıqda isə ümumi bir “ümmət ağılı” formalaşar.

Oruc – yalnız ac qalmaq deyil. Bu, “buğdayla aramıza məsafə qoyub üzümü xatırlamaq” – yəni, maddiyyatdan sıyrılıb ruhu yenidən hiss etməkdir. Bu bir təcərrüddür, xəlvətdir – insanın özünə dönməsi, sükutun içində Allahı tapmasıdır.

İbadətlərin məğzi yalnız hərəkət və vərdişlərdə deyil – niyyət, təfəkkür və ruhani istiqamətdə gizlidir. Hər ibadət, əslində bir çağırışdır: “Bədənini bir anlıq sakitləşdir ki, ruhun danışa bilsin...”

Oruc və Düşüncə: Bədənin İstirahəti

Oruc, təkcə İslam mədəniyyətinə məxsus bir ibadət deyildir. Dünyanın müxtəlif qədim sivilizasiyalarında – Hindistan, Çin, Yaponiya kimi coğrafiyalarda da uzun əsrlərdir tətbiq olunan bir təcrübədir. Bu praktikada əsas məqsəd, insanın ruhu ilə bədəni arasında bir tarazlıq yaratmaq, bədəni idarə altına alaraq düşüncə və mənəviyyat üçün geniş bir sahə açmaqdır.

Oruc, bədənin istəklərindən geri çəkilməsi, ehtiraslardan, aqressiyadan uzaqlaşması və bir növ “sakit rejimi”nə keçməsi deməkdir. Bu da əxlaqi formalaşma və mənəvi təkamül baxımından olduqca önəmlidir. Peyğəmbərimizin (s.ə.s) “Oruc tutun, sağlamlıq tapın” (Təbərani) hədisi bu mənada zahiri (bədənə dair) və batini (daxili) qatlarda dəyərləndirilə bilər. Zahiri baxımdan az yemək bədən sağlamlığına fayda verir. Ənənəvi təbabət məktəblərinin də əsasında məhz düzgün və az qidalanma dayanır. Qədim yunan düşünürlərindən tutmuş Çin və Hind hikmətinə qədər qidalanma mədəniyyəti əsas rol oynamışdır.

Bu günümüzdə “sağlam ağıl sağlam bədəndə olar” fikri çox vaxt əzələli, fiziki cəhətdən güclü bir bədənlə əlaqələndirilir. Halbuki əsl məna bədənin tarazlıqda və ölçülü bir vəziyyətdə olmasıdır. Aşırı qidalanma və ya idmanla bədəni gücləndirmək mümkündür, lakin bu, çox vaxt zehni tarazlığı pozur. Tarazlanmış bir bədən – qədim dillə desək, "mizac" – nəfsani istəkləri də nəzarət altına alır. Bu isə düşüncə və duyğuların daha sağlam bir istiqamətə yönəlməsi ilə nəticələnir.

Bu məqamda, Asiyalı müdrik bir obrazın güclü bir xarici kəşfiyyat agentinə “çox zəifsən, bədənin sağlam deyil, bu səbəbdən diqqətin formalaşmır” deməsini nümunə olaraq xatırlamaq olar. Yəni, bədənin tarazlıqda olmaması insanın konsentrasiyasına da təsir edir. Bu baxımdan oruc, bədənin “təmkinləşməsi” ilə ruhun, düşüncənin və könül dünyasının sərbəstləşməsi üçün bir açar funksiyası daşıyır.

Əslində orucun əsas hədəfi, bədəni yüklənmədən azad edib düşüncəyə və ruhaniyyətə bir zəmindir yaratmaqdır. Həddindən artıq yemək, həm daxildən həzmlə, həm də yaranan enerjinin boşaldılması ehtiyacı ilə bədəni yorur. Yemək və içməyi azaltmaq isə bədənin hərəkətliliyini azaldır, insanı həyatın həqiqi ehtiyaclarını düşünməyə sövq edir. “Bu mənə həqiqətən lazımdırmı?”, “Bunu etməsəm də olarmı?” kimi suallar, insanın həyat prioritetlərini yenidən gözdən keçirməsinə şərait yaradır.

Müasir dövrün ən ciddi problemlərindən biri də, artan enerji istehlakı və bunun nəticəsində yaranan qeyri-faydalı məşğuliyyətlərdir. Günlük yalnız 2200 kalori ehtiyacı olan bir insanın 3000-4000 kalori alması, onu bu artıq enerjidən xilas olmaq üçün məcburən fəaliyyətə yönəldir. Bu da özünü sosial mediada vaxt itirmək, mənasız mübahisələr və ya gecəyə qədər televizor izləmək kimi hallarda göstərir. Nəticədə insan yorulur, fikirləşməkdən uzaqlaşır və mənasızlıq hissi ilə baş-başa qalır.

Oruc, bədəni "zəiflədərək", yəni nəfsani istəkləri azaldaraq, həyatdakı vacib olanlarla olmayanlar arasında sərhəd çəkməyə kömək edir. Tarix boyu heç bir müdrik insan “doğruya çatmaq üçün çox yeməlisən” deməmişdir. Əksinə, həmişə deyilib ki, az yeyərək və az danışaraq hikmətə çatmaq mümkündür. Həddindən artıq yemək daha çox hərəkət tələb edir, bu isə həm su ehtiyacını artırır, həm də həyatın öz axarından çıxmasına səbəb olur. Oruc isə bu ehtiyacları azaltmaqla insana ömrünün qısalığını və gerçək ehtiyaclarını düşündürür.

Bu baxımdan, orucla düşüncə arasında qurulan bu əlaqə, insanın daxili dünyasına bir aydınlıq, bir nəfəs verir. Hətta sahur və iftarın bolluğu belə bu məqsədi kölgədə qoymamalıdır. Peyğəmbərimizin (sav) təvazökar və ölçülü həyat tərzi burada bir örnək olaraq daim ön planda tutulmalıdır.

Oruc: Bir Təfəkkür İbadəti və Şəxsi Dəyişiklik

Ənənəvi düşüncəyə görə Ramazan ayı və oruc deyildikdə, çox zaman ağla gələn ilk anlayışlar həmrəylik, qardaşlıq və yardımlaşma olur. Halbuki, oruc bu cür kollektiv və xarici mənalarla məhdudlaşdırıla bilməz. Əksinə, bu ibadətin əsas mahiyyəti daha çox fərdi düşüncə, daxili səssizlik və ruhani yenilənmə ilə bağlıdır.

Oruc bir növ "təfəkkür ibadətidir". Yəni insanın öz dünyasına qayıtdığı, prioritetlərini, ehtiyac və arzularını yenidən gözdən keçirdiyi bir haldır. Hər günün sürətli axınında fərqinə varmadığımız bir çox “istəklərimizin” əslində nə qədər də bizə məxsus olmadığını, bizə yüklənmiş və cəmiyyət tərəfindən formalaşdırılmış olduğunu dərk edirik. Orucla birlikdə insan sanki öz içində bir səssiz inqilab yaşamağa başlayır – nəyi istədiyini, nədən uzaq durmalı olduğunu fərq edir.

Bu baxışla yanaşdıqda, oruc insanı tək qalmaqdan qoruyan səthi ünsiyyətlərdən deyil, daha dərin və əxlaqi bir insani sevgidən bəhs edir. Yəni məqsəd – xoş görünmək və başqalarının gözündə yaxşı təsir bağışlamaq deyil, daxili bir dönüş, öz varlığını daha şüurlu şəkildə tanımaqdır. Oruc insana “öz aləmini yenidən qurmaq” fürsəti təqdim edir.

Bəzən bu ibadətin “cəmiyyətə xidmət”, “yardımlaşma ayı”, “birlik və qardaşlıq ayı” kimi təqdim olunması ilə razılaşmaq çətindir, daha doğrusu bunlarla məhdudlaşdırılmamalıdır. Çünki bu anlayışlar orucun əsas fəlsəfəsini kölgədə qoyur. Yardımlaşma, əlbəttə ki, İslamın mühüm bir hissəsidir, lakin bu məsuliyyətlər sədəqə, zəkat, infaq kimi ayrı ibadətlər vasitəsilə icra edilir. Orucla birbaşa əlaqəsi olan yeganə mənəvi münasibət – dua etməkdir və o da fərdi bir haldır.

Orucun əsas özəlliklərindən biri də onun qeyri-görünən və “məchul” (bilinməz) xarakteridir. Bir insan oruc tutduğunu demədikcə, bunu kimsə anlaya bilməz. Bu xüsusiyyət də göstərir ki, orucun ictimai nümayiş və şüarlar çərçivəsində təqdim edilməsi, əslində bu ibadətin ruhuna ziddir.

Bu gün müsəlman cəmiyyətlərdə çox zaman hər bir dini məsələ ictimailəşdirilir, sanki fərdi ruhani həyat təkbaşına kifayət deyilmiş kimi, daha doğrusu sanki belə bir şey yox imiş kimi. Bu yanaşma ciddi şəkildə təhlil olunmalıdır. 

Orucla bağlı rəsmi qurumlar və şəxslər tərəfindən səsləndirilən kollektiv yönlü şərhlər kifayət qədər səthi və ticariləşmiş təsir bağışlayır. Sanki Ramazan, yalnız yardım aksiyaları, iftar proqramları, tədbir və kampaniyalarla yaşanmalıymış kimi təqdim edilir. Bu isə dinin iç dünyasını boşaldan, məna qatını zəiflədən bir yanaşmadır. Xristianlıqda baş verən bu “daxili məna boşalması” hadisəsinin İslamda təkrarlanmasına yol verməməliyik.

Oruc – sükutun, düşüncənin, təkliyin və təmiz niyyətin ibadətidir. Onu yenidən, daha çox fərdi bir baxışla anlamağın zamanı çoxdan gəlib.

Oruc: Gizli və Fərdi Bir İbadət

Oruc, zahirdə ibadətlərin içində daha sadə görünə bilər. Məsələn, namaz gündə beş dəfə qılınmalı, bəzən səfərdə, bəzən xəstəlik halında belə yerinə yetirilməlidir – bu baxımdan daha ağır və ciddi ibadət hesab olunur. Ancaq orucun xarakteri tamamilə fərqlidir. Namaz ictimai tərəfi daha çox ön plana çıxan bir ibadətkən, oruc daha çox daxili, fərdi və gizli bir ibadətdir. Orucda heç kəsin görmədiyi bir yerdə belə onu pozmamaq – bu, sadəcə aclıq deyil, eyni zamanda "sidk" – yəni, içdən gələn doğruluq və səmimiyyətin sınağıdır.

Təsəvvür edin, 14 yaşında bir uşaq evdə təkdir, qarşısında cazibədar yeməklər var, amma orucunu pozmur. Bu təkcə yeməkdən imtina deyil, eyni zamanda Allaha verilən sözü tutmaq, yalanla öz arasına sərhəd çəkmək deməkdir. Modern dövrdə kimsə oruc tutmasa belə, onu sorğulayan olmur. Amma buna baxmayaraq, milyonlarla insanın heç bir təzyiq olmadan, tam könüllü şəkildə oruc tutması, dinin insan üzərindəki tərbiyəedici gücünü göstərir.

Heç bir maddi mükafat və ya fiziki nəzarət gözləmədən, bir qurtum suya belə əl uzatmamaq, insan iradəsinin və vicdanının gəlib çıxdığı nadir bir zirvədir.

Orucun Cəmiyyət və Mədəniyyətlə Əlaqəsi

Orucun təsiri sadəcə fərdi səviyyədə qalmır. Bu ibadət zamanla bir mədəniyyətin, bir şəhər həyatının qurulmasında əsas rol oynamışdır. Əgər İslamda şəhəri formalaşdıran ibadət deyəndə ilk ağla gələn namaz və məscidlərdirsə, Osmanda isə, oruc bəzən daha ön plana çıxmış, daha çox sosial-mədəni bir mahiyyət qazanmışdır. Bu indi də həmən irsin davamlı olaraq Türkiyədə görünür. Ona görə də Türkiyədə oruc haqqında söhbətlər çox zaman dini məzmundan çıxıb mədəni sohbetlərə çevrilir.

Bəzi insanlar dinin cəmiyyətə təsiri məsələsində tərəddüd içində ola bilər, amma oruc bu təsirin bariz nümunəsidir – insanları dəyişdirən, birləşdirən və bir şəhər mədəniyyətini belə formalaşdıran güclü bir ibadət.

İftarı mümkün qədər ailə ilə açmaq çox dəyərli bir şeydir. Bu sadəcə ailə bağlarını gücləndirmək deyil, orucun bizə təlqin etdiyi bir dəyərin – paylaşmanın, minnətdarlığın – konkret bir ifadəsidir. Bundan əlavə, oruc ilə düşüncə arasında bir bağ var. Aclıq bəzən fikirləri daha aydınlaşdırır, insanın öz içinə dönməsinə şərait yaradır.

Orucun Ümumbəşəri Təbiəti

Qurani-Kərimdə keçmiş ümmətlərə də orucun fərz qılındığı vurğulanır. Bu, orucun sırf bu ümmətə məxsus olmadığını, demək olar ki, bütün mədəniyyətlərdə az-çox bənzər bir "oruc" (və ya pəhriz) anlayışının mövcud olduğunu göstərir. İnsanlıq tarixində oruc və ya ona bənzər tətbiqlər çox geniş yayılıb. Hətta dini olmayan gündəlik həyatda da biz çox şeydən könüllü şəkildə uzaqlaşaraq bir növ oruc tutmuş oluruq – məsələn, bir iş adamının qazanc ehtirasından qısa müddətlik əl çəkməsi, bir oxucunun kitabxananın ortasında kitab oxumağa fasilə verib düşünməsi... Bunlar da orucun həyatın müxtəlif sahələrindəki təzahürləridir.

Oruc sadəcə bir ibadət deyil, həm fərdi, həm ictimai, həm də fəlsəfi tərəfləri olan dərin bir həyat təcrübəsidir.

Oruc: Düşünməyə Zəmin Hazırlamaq

Oruc, təkcə İslam aləminə məxsus bir ibadət deyil, bəşəriyyətin formalaşdırdığı böyük mədəniyyətlərin və qədim düşüncə sistemlərinin bir çoxunda qarşılaşdığımız ortaq bir təcrübədir. Hindistandan Yaponiyaya, Çindən başqa qitələrə qədər müxtəlif formalarda tətbiq olunan bu təcrübə, insanın öz varlığı ilə bağlı əsaslı bir sual verməsinin vasitəsidir.

Orucun mahiyyəti, sadəcə yeməkdən və içməkdən uzaq durmaqdan ibarət deyil. Bu ibadət, insanın bədənini sakitləşdirməsi, ona hökm etməsi və nəticədə ruhuna və düşüncəsinə yer açması üçün bir vasitədir. Oruc, bədənlə ruh arasındakı tarazlığı bərpa etmək, nəfsi tərbiyə etmək və insanda əxlaqi bir intizam yaratmaq üçün tətbiq olunan bir yoldur.

Peyğəmbərimizin "Oruc tutun, sağlamlıq tapın" (Təbərani) hədisi yalnız fiziki sağlamlığı deyil, mənəvi və düşüncəvi tarazlığı da nəzərdə tutur. Klassik dövrlərdə bədənə dair düşüncə, bugünkü "güclü bədənlə güc qazanmaq" fikrindən fərqli olaraq, bədənin mütənasib, balanslı və ehtiyac qədər istifadə olunmasının üzərində dayanırdı. Çin və Hind təbabətində də oxşar bir xətt görürük: az yemək, az enerji sərf etmək, lakin daha dolğun düşünmək və hiss etmək.

Sağlam bir bədən, özünə hakim olan bədəndir - o bədən ki, nəfsin istəklərinə təslim olmur, öz sərhədlərini tanıyır. Bu sərhədlər müəyyənləşdikdə, insanın daxili tarazlığı – yəni mizacı – öz yerini tutur və düşüncə, iradə və duyğular daha sağlam bir məcrada hərəkət etməyə başlayır. Hər şeyin yerli-yerində olması, insanın özü ilə barış içində yaşamasının da əsas şərtidir.

Bu gün isə tam əks bir mənzərə ilə üz-üzəyik. Müasir insanın yaşadığı dövr, onu çox yeməyə, çox içməyə və bu səbəblə bədənini həddindən artıq işlətməyə məcbur edir. Bu isə həm fiziki, həm də zehni yorğunluq doğurur. Əslində, bizi düşünməkdən, təfəkkürdən və iç səssizliyə qulaq asmaqdan uzaqlaşdıran da məhz bu həddindən artıq enerji sərfidir. Davamlı olaraq nəsə etməyə məcbur hiss edirik özümüzü – çünki çox enerji var və bu enerjini boşaltmaq üçün mütəmadi fəaliyyətə ehtiyac duyuruq. Nəticədə isə qarmaqarışıq bir həyat və daxili təlatüm ortaya çıxır.

Oruc burada bir dirəniş nöqtəsi kimi meydana çıxır. O, bizə dayanmaq, nəfəs almaq və nəfsin səsindən bir qədər uzaqlaşaraq, ruhun, düşüncənin səsinə qulaq asmaq imkanı verir. Yediklərimizi və içdiklərimizi azaltmaq, zəruri ehtiyaclarımıza yenidən baxmağımıza səbəb olur. Həqiqətən də həyatımızda nə vacibdir, nə olmadan da yaşaya bilərik? Bu sualları vermək üçün oruc bir fürsətdir.

Oruc tutan insanın özünə verməli olduğu əsas sual – “Bunu etməsəm olmazmı?” (yəni bu yemək-içmək mənə doğurdan da lazımdırmı?) – sualıdır. Bu sual, həm cəmiyyətin, həm də öz nəfsimizin bizə hiss etdirdiyi “məcburiyyət” anlayışına etiraz etməyin açarıdır. Bir çox davranışımızı sorğulamağa başlayırıq: görəsən, bu həqiqətən də lazımdırmı?

Məsələn, bəzi sufilərin su içməyi belə artıq hərəkət kimi görməsi diqqətəlayiqdir. Çünki çox yemək, bədəni daha çox suya ehtiyaclı edir; nəticədə həm hərəkət, həm də düşüncə pozulur. Halbuki yemək azalanda suya, hərəkətə və səylərə də daha az ehtiyac qalır. Beləcə, həm bədən, həm də ruh rahat nəfəs almağa başlayır.

Oruc, bu baxımdan, sadəcə bir ibadət deyil — həyatla qurduğumuz əlaqəni yenidən qurmaq üçün bir çağırışdır.

Oruc: İradə və Məcburiyyət Dünyası

Oruc ibadəti çox zaman cəmiyyət içində bir sosiallaşma forması kimi təqdim olunsa da, əslində daha dərindən baxıldıqda müasir dünyanın insana zorla qəbul etdirdiyi həyat tərzinə qarşı bir etiraz, bir dirəniş aktı kimi çıxış edir. Həzrət Peyğəmbərin (sav) Ramazanın son on gününü etiqafda keçirməsi də orucun yalnız fiziki deyil, həm də zehni və mənəvi sağlamlıqla nə qədər bağlı olduğunu göstərir.

Oruc və “Məcburi” Dünya Düşüncəsi

Bugünkü kapitalist və texnoloji həyat tərzi insanı daima “mütləq etməliyəm” deyə düşündürən bir hala salıb. İnsanlar indi bir çox şeyi öz istəkləri ilə deyil, sanki məcbur olduqları üçün edirlər. Beləcə, həyat bir sıra məcburiyyətlər zəncirinə çevrilir. Bu vəziyyət, bizə dünyanın sanki “mümkün” yox, “məcburi” olduğu fikrini aşılayır. Halbuki İslam düşüncəsində yalnız Allah zəruridir (vacibül-vücuddur), Onun xaricindəki hər şey isə mümkündür, yəni ola da bilər, olmaya da bilər.

Oruc Bir Etirazdır: “Olmasa da Olar” Deməkdir

Oruc bu məcburiyyət düşüncəsinə qarşı bir duruş, bir mənəvi itaətsizlik formasıdır. Bizə “olmasa olmaz” kimi qəbul etdirilən bir çox şeyin əslində heç də mütləq olmadığını göstərir. Bu, orucun bizə öyrətdiyi əsas prinsiplərdəndir. Məsələn, yemək və içmək kimi insanın təməl ehtiyacları belə, oruc vasitəsilə bir müddət ərzində təxirə salınır və məlum olur ki, bunlar olmadan da yaşamaq mümkündür. Geyim, texnologiya, alış-veriş kimi gündəlik həyatın bir çox ünsürləri də əslində ehtiyacdan daha çox alışqanlıq və ya kütləyə qarışmaq istəyindən qaynaqlanır. Oruc bu “məcburi ilə mümkün” arasındakı fərqi yenidən düşünməyə bizi təşviq edir.

Dünyaya Baxışın Dəyişməsi: Mülkiyyətdən Emanətə

Oruc insanın dünyaya və ətrafındakı insanlara münasibətində əsaslı bir təfəkkür dəyişikliyi yaradır. Bizi narahat edən, bəzən hətta insani münasibətləri zədələyən “mülkiyyət” hissinə qarşı dinin göstərdiyi yol “əmanət” anlayışıdır. Bu, hər şeyi özümüzə aid görmək əvəzinə, bizə əmanət edilmiş bir vəzifə kimi qəbul etmə perspektividir. Belə bir yanaşma həm insanla insan, həm də insanla dünya arasındakı münasibətləri daha dərin və məsuliyyətli bir səviyyəyə qaldırır. Dünya artıq qalınacaq bir yerdən çox, qonaq kimi gəlinmiş bir məkan olur.

Hayatımızın mərkəzinə nəyi qoyduğumuz həyati əhəmiyyət daşıyır. Əgər həyat sistemimizin mərkəzində qorxularımız, ehtiraslarımız və zəifliklərimiz dayanırsa, nəticə olaraq bir həyat kabusu ilə qarşılaşırıq. Oruc bu baxımdan bizə bir məna dəyişikliyi təklif edir: “Olmazsa olmaz” dediklərimizin bir çoxu əslində “olmasa da olar”. Bu, təkcə düşüncə deyil, bütöv bir həyat fəlsəfəsinin bünövrəsidir.