Adətən dini düşüncələr və ilahi axtarışlar uzaq, qeyri-adi və ya "fantastik" bir aləmə aid edilir. Halbuki gerçək dindarlıq uzaqlarda deyil, bizim ruhən ən çox sarsıldığımız, həyəcanlandığımız və gündəlik həyatımızda ən yaxın olduğumuz insanlarla qurduğumuz münasibətlərdə əks olunur. Ən ağır imtahanlar, ən kəskin təzahürlər də elə bu münasibətlərdə özünü göstərir.
Hz. İbrahim və Ata Münasibəti: İnancın İnsani Tərəfi
Bu fikri təsdiqləyən ən güclü nümunələrdən biri Hz. İbrahim ilə atasının münasibətidir. Bu münasibət, sadəcə ailədaxili bir ziddiyyət kimi deyil, bir inanc qarşıdurması kimi dəyərləndirilməlidir. Hz. İbrahimin atası (və ya əmisi), öz bütpərəst inancını qorumaq naminə oğlunu rədd etmiş, mənəvi cəhətdən "qurban vermişdi". Bu hadisə əslində, İbrahim peyğəmbərin Nəmrudun atəşinə aparıldığı yolun başlanğıcı idi.
Ən maraqlısı isə odur ki, bu münasibətdə mərhəmət niyyəti belə yoxdur; ata, oğlunu öz inancı naminə qurban edir. Amma Qurani-Kərimdə bu münasibətdə İbrahimin atasına qarşı hələ də bir mərhəmət göstərdiyi vurğulanır. Bu, inancla ailə arasındakı tarazlığı qorumağın nə qədər çətin və eyni zamanda nə qədər insani bir sınaq olduğunu göstərir.
Nəfslə Hesablaşmaq: Sadəcə Günah Saymaqdan Daha Artıq
Dini düşüncədə tez-tez rast gəldiyimiz “muhasəbə-i nəfs” anlayışı çox vaxt yalnız savab-günah cəmləmək kimi dar bir çərçivədə anlaşılır. Halbuki bu anlayışın əsl dəyəri, insanın öz halını, duyğularını və iç dünyasını Allahın ona ilham etdiyi şəkildə anlamağa çalışmasındadır.
İnsan bəzən bir fikir, bir qorxu, ya da ani bir düşüncə ilə silkələnir. Bunların hər biri, əslində Allahın bir xəbərdarlığı, bir yönləndirməsi ola bilər. Sufilərin "vəridat" və ya "xatırat" adlandırdığı bu mənəvi siqnallar, bizim gündəlik həyatda necə düşündüyümüzü, necə qərar verdiyimizi formalaşdırır. Əgər muhasibə-i nəfs bu mənadan uzaqlaşsa, insanı daima özünü məzəmmət edən və tükəndirən bir zehniyyətin içinə salır. Əslində bu proses, “muraqabə-i nəfs” – yəni Allahın bizə necə baxdığını anlamaq və iç dünyamızda Onun necə təzahür etdiyini müşahidə etməkdir.
İlahi İsimlərin Mənası və İnsani Tətbiqi
İlahi isimlər (Əsmalar) haqqında danışarkən bəzən bəzi suallar ortaya çıxır. Hər bir isim Onun sonsuz mahiyyətinin bir tərəfini ifadə edir. Amma eyni zamanda hər bir insanın yaşadığı hal və ehtiyac daxilində müəyyən bir isim, onun üçün “ism-i əzəm” – yəni Allahın ən təsirli ismi ola bilər. Məsələn, xəstə bir insan üçün “Əş-Şafi” – şəfa verən isim, onun həyatındakı ən böyük təcəllidir.
Bu yanaşma, dini yalnız bir inanc sistemi deyil, həm də bir varlıq və dəyər fəlsəfəsi kimi dərk etməyin yolunu açır. İlahi isimlər sadəcə metafizik anlayışlar deyil, həyatın mənası, insanın dəyəri və əxlaqi məsuliyyəti ilə birbaşa bağlıdır.
Qədər: Sadəcə Yazılmış Tale Yox, İlahi Dəyər Hökmüdür
Ənənəvi mənada qədər – yəni hadisələrin və varlıqların müəyyən bir plan üzrə yazılması – dini təlimin əsas hissəsidir. Ancaq bu anlayışa yeni bir mənəvi dərinlik qatmaq olar: qədər həm də ilahi bir "dəyər hökmüdür". Yəni, bir şeyin mövcudluğu, onun Allah qatında bir mənaya və dəyərə sahib olduğunu göstərir. Bunu belə anladıqda, insan yalnız “nə üçün belə oldu?” deyə soruşmaz, həm də “Allah mənim və varlığın içində hansı dəyəri bəyan edir?” deyə düşünər.
Dəyər ölçüsü nə ilə ölçüldüyünə görə dəyişə bilir. Amma ilahi baxışda hər varlıq öz yerində, öz zamanında dəyərlidir. Problem, bu dəyəri görməmək və qorumamaqdadır.
Yadlara Verilən Dəyər və Mədəni Səxavət
Nəhayət, üzərində düşünməli olduğumuz başqa bir məsələ də bizim, xüsusilə də müasir dövrdə, xaricə – xüsusilə xarici yazarlara və dillərə – göstərdiyimiz bəzən həddindən artıq mədəni səxavətdir. Sanki bir müəllifin ingiliscə yazması və ya qərbli olması, onun dediklərini avtomatik olaraq dəyərli edir. Burada yad olan müqəddəsləşdirilir.
Ancaq bu, dərin oxu vərdişlərinin zəifliyi, müəllifin fikrinə deyil adına yönəlmə, kitabın məzmununa deyil, haradan gəldiyinə görə qiymət vermə meyilidir. Halbuki əsl diqqət fikirin dərinliyinə və insana verdiyi dəyməyə yönəlməlidir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder