Sionizm: İsrailin Sivil Dini və Mirası

Sionizm, İsrail dövlətinin təməlini təşkil edən və bu gün də bir növ “mülki din” kimi qəbul edilən, həm seçmeci, həm də məqsədəuyğun bir ideologiyadır. Bu ideologiya, yəhudi ənənəsindən seçdiyi bəzi elementləri yeni şərtlərə uyğun şəkildə dəyişdirib istifadə edir, eyni zamanda müasir Qərb düşüncə tərzindən də bol-bol faydalanır.

Sionizmin əsas dayaqları

• Yəhudi ənənəsindən gələn məqamlar: Sionizm, seçilmiş xalq, seçilmiş torpaq, etnik bağlanma kimi mövzuları klassik Yəhudilikdən alaraq, onları ideoloji dayaq kimi işlədib. Ənənəvi Yəhudilikdə yəhudi ilə yəhudi olmayan ayrımı etnik əsasla qurulur və bu, sionizm üçün də kimlərin yəhudi sayılacağına qərar verməkdə əsas rolu oynayıb. Fələstin torpaqlarına yəhudi köçü “Aliya” (yüksəliş) adlandırılır; çünki bu torpaqlar müqəddəs hesab olunur.

• Qərbdən alınan elementlər: Sionizm 19-cu əsrin sonlarına doğru təşkilatlananda, Avropanın irqçi nəzəriyyələri və orientalizmi bu ideologiyaya ciddi təsir edib. Məsələn, İbrani Universitetində sosiologiya bölməsini quran Artur Ruppin, yəhudi qanı və genetikası üzərində araşdırmalar aparıb, Aşkenaz yəhudilərini “əsl yəhudilər” və “ağ irq” kimi təqdim edib, Şərq mənşəli Mizrahi yəhudilərini isə “ərəbə bənzəmiş” və fərqli fizionomiyaya malik kimi xarakterizə edib. Bu yanaşmaya görə Aşkenazlar min bir zülmdən sağ çıxan, “ən ağıllı” təbəqə kimi qələmə verilib.

Sionizm və antisemitizm əlaqəsi

Sionizmin doğulmasında müasir irqçi antisemitizmin rolu böyükdür. Əgər antisemitizm olmasaydı, yəhudilərin yaşadıqları cəmiyyətlərə tam inteqrasiya olunacağı, ayrıca dövlət ehtiyacının qalmayacağı düşünülürdü. Lakin sionizmin yəhudi cəmiyyətlərində ayaqda qalması məhz Yəhudilikdən götürdüyü dini və etnik məzmun sayəsində mümkün olub. Theodor Herzl də bu səbəbdən assimilyasiyanın imkansız olduğuna inanıb və yəhudilərin ancaq öz dövlətlərinə sahib olaraq ayaqda qala biləcəyini iddia edib. O dövrdə bu, antisemitizmə qarşı bir “tədbir” kimi təqdim olunurdu.

Digər yəhudi cərəyanları ilə fərqi

• Qərbi Avropa Yəhudiliyi (Reformist və Mühafizəkar): Bu qruplar, yaşadıqları yerlərdə qalıb yerli cəmiyyətə uyğunlaşaraq Yəhudiliyi saf dini məzmunla davam etdirməyin tərəfdarı idilər. Sionizm isə tam əksinə, assimilyasiyanı qəbul etməyib.

• Şərqi Avropa Yəhudiliyi (Millətçi-Sosialist): Bund kimi hərəkətlər yəhudi millətçiliyini müdafiə etsə də, diasporda yaşamağa davam etməyi doğru sayırdı. Sionizm isə millətçilikdən əlavə, mütləq Fələstin torpaqlarına köçü şərt qoyurdu.

Sionizmin müstəmləkəçilik cəhəti

Digər millətçi hərəkatlardan fərqli olaraq, sionizm artıq yaşadıqları ərazilərdə müstəqillik istəmirdi. Əksinə, Avropadakı yəhudiləri cəmləyib, bəlkə də 2000 il yaxınlıq görmədikləri Fələstin torpaqlarına köçürməyi qarşısına məqsəd qoydu. Bu da sionizmə qarşı ən böyük ittihamlardan birinə çevrildi: onu müstəmləkəçiliyin bir forması kimi görənlər az deyil. “Torpaqsız xalq üçün, xalqsız torpaq” şüarı, Fələstindəki yerli əhalini faktiki olaraq nəzərə almayan bir mifə əsaslanırdı. Hətta revizionist sionizmin banisi Jabotinsky belə orada xalqın yaşadığını və bu siyasətin haqsızlıq olacağını qəbul etmişdi.

Yəhudi kimliyi və Aşkenaz–Mizrahi fərqi

Yəhudilərin həqiqətən vahid bir xalq olub-olmaması sionizm daxilində də mübahisə mövzusudur. Məsələn, Yəmən yəhudiləri ilə Polşa yəhudiləri arasında nə ortaq dil, nə mədəniyyət, nə də coğrafi bağ var — onları birləşdirən yeganə şey din faktorudur. İsrailin qurucuları və ilk liderləri əsasən Aşkenaz yəhudiləri olub. Əhalini artırmaq üçün Yəmən, İraq kimi ərəb coğrafiyalarından Mizrahi yəhudilər gətirilib, lakin onlara ikinci dərəcəli vətəndaş kimi yanaşılıb, bəziləri düşərgələrdə saxlanılıb, hətta körpələrinin oğurlanıb Aşkenaz ailələrinə verildiyi iddiaları belə səsləndirilib. Bu da Aşkenaz–Mizrahi qarşıdurmasının təməlini qoyub.

Arthur Koestler 1970-ci illərdə yazdığı “13-cü Qəbilə” kitabında Aşkenaz yəhudilərinin böyük ehtimalla Hazar imperiyasının (Müsəlman-Türk dövləti, sonradan Yəhudiliyi qəbul edib) davamı olduğunu, əslində yəhudilərin bir irq yox, fərqli etnik qrupların din ətrafında birləşmiş cəmiyyəti olduğunu iddia edib. Bu iddia İsraildə qəzəblə qarşılanıb, çünki o dövrdə İsrail özünü sanki Hitlerin irqçi məntiqinə bənzər şəkildə, irqi əsasda “vahid yəhudi xalqı” üzərində qurmuşdu.

İsrail dövlətinin fərqli xarakteri

İsrail yalnız coğrafi sərhədləri içində yaşayanların dövləti deyil, bütün dünyadakı yəhudilərin potensial dövləti kimi özünü tanıdır. İsraildə yaşayan ərəblər isə formal olaraq vətəndaş sayılsalar da, əslində ikinci dərəcəlidirlər. Məsələn, Nyu-Yorkda yaşayan bir yəhudi istədiyi vaxt İsrail vətəndaşlığı ala bilər, amma nəsillərlə orada yaşayan bir ərəb üçün bu dövlətin ideologiyası “onun dövləti” deyil. Əvvəllər İsrail diaspordan imtina edib yəhudilərin Aliya ilə köçməsini vacib bilirdi. Bu gün isə əhali sayı yetərli olduğundan diaspora daha çox maliyyə və siyasi dəstək baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Mitoloji tarix və Holokostun rolu

Sionizm real və müxtəlif yəhudi tarixini deyil, İsrailoğulları nağıllarına əsaslanan vahid və mifoloji bir tarix modelini seçib. Tövratdakı “seçilmiş xalq”, Misir əsarətindən qurtuluş, Babil sürgünündən geri dönüş kimi motivlər sionizmin ideoloji dayaqları kimi işlədilib. Müasir yəhudi kimliyini, xüsusən dini baxımdan o qədər də bağlı olmayanlar üçün, əsasən Holokostu yadda saxlamaq və antisemitizm təcrübəsi müəyyən edir. İsrail dövləti özünü dünya Yəhudiliyinin sığortası kimi təqdim edir və mövcudluğunu daimi bir təhlükə ilə əsaslandırır. Tənqidçilər isə iddia edir ki, İsrailin varlığı bəzən müsəlman coğrafiyalarında antisemitizmi qızışdırır, halbuki İsrail olmasa belə yəhudilər mövcudiyyətlərini davam etdirə bilərdilər...

Nəticə etibarilə, İsrailin mədəniyyətində Şərq və Qərb elementləri, Aşkenaz, Mizrahi və Sefard təsirləri qarışaraq dünyadakı digər diaspora yəhudi mədəniyyətlərindən fərqli, daha çox sekulyar bir quruluş formalaşdırıb. Amma İsrailə yönələn istənilən tənqid, dərhal antisemitizm damğası ilə etiketlənir.