Bədiüzzaman Səid Nursi: Problemlər və Həll Təklifləri | Çağdaş İslam Mütəfəkkirləri

Bədiüzzaman Səid Nursi, son dövr İslam düşüncəsinin ən təsirli simalarından biridir. Onun həyat yolu, əsərləri və xüsusilə Risale-i Nur Külliyatı, həm elmi, həm də mənəvi baxımdan böyük bir məhsuldarlıq və ilham qaynağı olmuşdur.

Bədiüzzamanın Gördüyü Əsas Problem: Bütünlüyün İtməsi

Bədiüzzamana görə, İslam ümmətinin yaşadığı ən dərin böhran, İslamın gətirdiyi bütöv və ahəngdar dünya görüşünün parçalanmasıdır. Qurani-Kərimin təqdim etdiyi “kamillik” anlayışı və Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s) təcəssüm etdirdiyi İnsan-i Kamil idealı, zaman keçdikcə ümmət tərəfindən davam etdirilə bilməmişdir. Bu parçalanma, həqiqətin bir tərəfinin digərlərinə üstün tutulması ilə başlamış və nəticədə müxtəlif sahələr arasında dərin uçurumlar yaranmışdır. Bədiüzzaman bu parçalanmanı bir neçə istiqamətdə izah edir:

1. Quran, kainat və insan fitrəti arasındakı harmoniya pozulmuşdur. Halbuki bu üçü bir-birini tamamlayan İlahi təcəllilərdir.

2. Din ilə həyat arasındakı əlaqə zəifləyərək, din yalnız ibadət və fiqh çərçivəsinə sıxışdırılmışdır.

3. Ağıl və vəhy, yaxud ağıl və qəlb arasında əlaqə qopmuşdur; bir tərəf ifrat ağılı, digəri isə duyğunu önə çıxarmışdır.

4. Elm sahələri arasında ayrılıq yaranmış, dini elmlərlə təbii elmlər bir-birindən uzaqlaşmışdır.

5. Şəriət-i təklifi (ilahi qanunlar) ilə şəriət-i təkvini (yaradılış qanunları) arasındakı uyğunluq unudulmuşdur.

Bütünlüyün İtirməsinin Nəticələri

Bu parçalanma iki əsas fəsada yol açmışdır:

1. Muvazinə (tarazlıq) itkisi – Yəni orta yolun və tarazlığın itməsi, ifrat və təfritə yuvarlanma.

2. İxtilaf (iç parçalanma) – Hər qrupun öz sahəsini “mərkəz” sayıb, digərlərini ikinci dərəcəyə endirməsi nəticəsində ümmət daxilində yıxıcı qarşıdurmaların yaranması.

Bunun üzərinə, XIX və XX əsrlərdə Qərbdən gələn sekulyar və dinsiz düşüncələrin təsiri ilə iman zəifləmiş, şübhə və mənəvi boşluq bir “xəstəlik” halını almışdır. Bədiüzzaman, bu vəziyyətdə həm xarici düşmənlərlə, həm də dini yanlış anlayan “sadiq axmaqlarla” eyni vaxtda mübarizə aparmaq məcburiyyətində qaldığını görmüşdür.

Bədiüzzamanın Həll Yolu: İmanın Mərkəzə Qoyulması

Bədiüzzaman, çıxış yolunu imanın əsillərinə qayıdışda görür. Ona görə, iman yalnız inanmaq deyil, həm də həyatın bütün sahələrinə istiqamət verən bir qüvvədir. İman və İslam bir-birini qarşılıqlı şəkildə gücləndirir: İman əmələ çağırır, əməl imanı möhkəmləndirir. Əsas problem insanların “namaz vacibdir” kimi bilgiləri deyil, imanın ibadətə təşviq edəcək qədər güclü olmamasıdır. Bu səbəbdən Bədiüzzaman özünü “usul-i imaniyyədə fətva ilə vəzifələndirilmiş” bir alim kimi görür və diqqətini teoloji əsaslara yönəldir. Onun bu istiqamətdəki yanaşmaları:

• Kəlam elminin yenilənməsi: Tövhid və iman əsaslarını yalnız nəzəri deyil, ağlı, qəlbi və vicdanı eyni anda hərəkətə gətirəcək bir üsulla izah edir.

• Həyat yönümlü təfsir: Quran ayələrini insanın gündəlik həyatı, dərdləri və mənəvi ehtiyacları ilə əlaqələndirərək izah edir.

• Əsməül-Hüsna üzərində düşünmə: Allahın adları üzərində təfəkkür etməyi imanın dərinləşməsi üçün əsas yol sayır.

• Afaqi və ənfusi dəlillər: Yəni həm kainatda, həm də insanın daxilində mövcud olan dəlillərlə imanı gücləndirir.

Siyasət, Ədalət və İttihad-i İslam

Bədiüzzaman siyasəti əsas hədəf deyil, problemin bir parçası kimi görür. O, qəlblərin islahının siyasi vasitələrlə mümkün olmayacağını bildirir.

• Siyasətdən uzaqlıq: “Bu dövrdə fəsad fənn və fəlsəfədən gəlir, siyasətdən deyil” deyərək, mənəvi mübarizəyə önəm verir.

• Ədalət-i məhza: Qurani-Kərimin “bir məsumun haqqı milyonların xeyrinə qurban verilə bilməz” prinsipini əsas götürür.

• Məşvərət və azadlıq: Hürriyyət-i şəriyyə və məşvərət prinsiplərinin, dini dəyərlərin yaşaması üçün ən uyğun zəmindən biri olduğunu düşünür.

• İslam birliyi (İttihad-i İslam): Birliyi ilk növbədə siyasi yox, zehni və qəlbi səviyyədə axtarır. Tanışlıq, yardımlaşma və birgə əmək bu birliyin təməl sütunlarıdır.

• Müsbət ixtilaf: Fikir fərqliliyini zərər kimi deyil, rəhmət və zənginlik kimi dəyərləndirir.

• Xilafət anlayışı: Xilafətin bir şəxsdə cəmlənməsini deyil, şura əsaslı idarə formasını daha məqsədəuyğun sayır.

Ağıl, Sekulyarizm və Mənəvi Cihad

Bədiüzzaman nə ağlı mütləqləşdirən, nə də onu rədd edən fikirlərlə razılaşır.

• Ağılın dəyəri: Quranın düşünməyi, təfəkkürü və ağlı işlətməyi əmr etdiyini vurğulayır.

• Ağıl və qəlb tarazlığı: “Ağlın nuru qəlbdən gəlir” deyərək, ağlı və qəlbi bir-birindən ayıran yanaşmaları tənqid edir.

• Sekulyarizm tənqidi: Dünyanı axirətdən üstün tutmağın mənəvi fəlakət olduğunu bildirir.

• Mənəvi cihad: Bu dövrdə din və vicdan azadlığı mövcud olduğu üçün, silahlı mübarizə yerinə iman və maariflə cihadı ön plana çəkir.

İrsi və Təsiri

Bədiüzzaman, İslam elmi mirasına dərin bağlı bir şəxsiyyət idi. O, öz fikirlərində Hz. Əli (r.a), İmam Qəzali (r.h) və Əbdülqadir Geylani (r.h) kimi böyük alimlərdən ilham almışdır. Risale-i Nur, xüsusilə Türkiyədə və bir çox İslam ölkəsində yüz minlərlə insanın mənəvi həyatına istiqamət vermiş, dinin cəmiyyətdən uzaqlaşdırıldığı bir dövrdə ruhani dirçəliş hərəkatına çevrilmişdir. Bununla yanaşı, Bədiüzzamanın fikirləri ətrafında formalaşan camaat strukturları, bəzən Risale-i Nuru “məktəb” halına gətirməkdə çətinlik çəkmişdir.