Dəyər və Qiymətin İdrakı

Həyatımızda ətrafımızı əhatə edən varlıqların və əşyaların əsl dəyəri çox vaxt bir çətinlik və ya ehtiyac anında üzə çıxır. Adi vaxtlarda su kimi bəsit görünən bir nemətin qiymətini çox da hiss etmirik. Amma sağlamlıq kimi bəzi nemətlərin dəyəri ancaq əldən çıxanda, ya da təhlükəyə düşəndə anlaşılır. Bir şüşə su marketlərdə təqribi 50 qəpik olsa da, susuzluqdan əziyyət çəkən bir insan üçün səhrada o su bəlkə də bütün sərvətindən daha qiymətli olur. Eynilə, qışın sərt bir günündə pulu yandıraraq isinməyə çalışan bir insanın vəziyyəti, bizə əşyanın sabit və dəyişməz dəyəri olmadığını, onun qiymətinin vəziyyətə görə dəyişdiyini göstərir.

Bu məsələ təkcə maddi əşyalar üçün deyil, canlı varlıqlar üçün də keçərlidir. Bir insanın, bir itin, bir ağacın – hətta gündəlik həyatımızda çox da fərqinə varmadığımız canlıların – əsl qiyməti, onlar yox olduqda və ya təhlükə altına düşdükdə daha aydın görünür. Əgər Yer üzündə bircə nəfər qalsa və bəşəriyyətin taleyi onun əllərində olsa, onun dəyəri artıq ölçüyə gəlməz bir həddə çatır. Məsələn, “Bəqərə” surəsindəki, israiloğullarının bir inəyi qurban vermək üçün çəkdikləri əziyyət və hətta onun əvəzində verdikləri böyük qızıl miqdarı, gündəlik və adi görünən bir şeyin bəzən necə fövqəladə bir qiymətə çata biləcəyini göstərir. Deməli, əşyaların bazar dəyəri ilə həqiqi dəyəri həmişə üst-üstə düşmür və insan yalnız çətin anlarda nə üçün şükür etməli olduğunu daha dərindən dərk edir.

Dəyər və İlahi İsimlər

Bu dəyər anlayışı, Allahın isimlərini – yəni “Əsmaül Hüsnanı” və xüsusilə də İsmi-Əzəmi – anlamaqda bir açar rolunu oynayır. İlahi isimlər, sadəcə abstrakt teoloji terminlər deyil. Onlar kainatın, həyatın, təbiətin, insanın, sənətin və ümumiyyətlə varlığın dili və izahıdır. Bu isimlərin ən parlaq təcəllisi isə insandır. Çünki insan – yaradılmışlar arasında – Allahın varlığının ən aydın nişanəsidir.

İlahi İsimlərin Sonsuzluğu

Əksər insanlar Allahın 99 adı olduğunu düşünsə də, İslam düşüncəsində bu adların sonsuz olduğu qənaəti qəbul edilmişdir. Bu sonsuzluq həm say baxımından, həm də məna baxımından özünü göstərir:

• Say baxımından sonsuzluq: Məsələn, “Rəhman” ismi tək bir məna daşımır. O, içində onlarla, bəlkə də yüzlərlə fərqli rəhmət təzahürünü cəmləşdirən bir kateqoriyadır. Necə ki “üzüm” deyəndə tək bir növ ağla gəlmir, çoxsaylı növlər nəzərdə tutulur.

• Məna baxımından sonsuzluq: “Rəhmət”in nə olduğunu tam şəkildə izah etmək mümkünsüzdür. Bir insan “Rəhman” adını ancaq düzgün həyat tərzi, dərin müşahidə və ruhani səfər vasitəsilə az-az qavraya bilər. Bu yolçuluqda insan əvvəlki bütün düşüncə qəliblərini dağıdaraq, daima daha geniş bir anlayışa doğru açılır.

Bilik və Cəhalət

İlahi adları öyrəndikcə insanın cəhaləti artır – bu fikir ilk baxışda paradoksal səslənsə də, əslində dərin bir həqiqəti əks etdirir. Cahil olan insan, bilmədiklərini belə bilməz və bu baxımdan özünü olduqca arxayın hiss edə bilər. Lakin bir insan öyrənməyə başladıqca, bildiklərinin yanında bilmədiklərinin nə qədər böyük olduğunu da dərk edir. Bu, onun həqiqi anlamda “cahil” olduğunu – daha doğrusu, cahilliyinin ölçüyə gəlməz olduğunu başa düşməsi deməkdir.

Qurandakı “Onlar Allahı layiqincə dəyərləndirmədilər” (Zümər, 67) ayəsi bu həqiqətin ən aydın ifadəsidir. Bu idrak, insanı öz acizliyini qəbul etməyə, dinin təkcə hökm və güc mənbəyi olmadığını, əksinə, bir mərhəmət və yolçuluq çağırışı olduğunu anlamağa yönəldir. Beləcə, insan sadəcə zahiri dəyərlərlə deyil, mahiyyətlə əlaqə qurmağa başlayır və bu yolun əslində Allahın lütfü ilə mümkün olduğunu dərk edir.