Yaşadığımız Dönəmdə Müsəlmanların Yaşantısı

Müasir dövrdə dinin cəmiyyət və fərd üzərindəki təsir dairəsi getdikcə genişlənir. Hazırkı dövr tarix boyu ən çox müsəlmanların olduğu dövrdür. Din, insanın varlığını təkcə dünyəvi yox, həm də mənəvi bir çərçivədə anlamağa imkan verir; bu səbəbdən də tarix boyu heç bir ideologiya onu tam əvəz edə bilməmişdir.

"Rəbb" Anlayışı və Allah Təsəvvürü

Qurani-Kərimdə keçən bu söz (Rəbb), eyni zamanda gündəlik dilimizdə də müxtəlif formalarda istifadə olunur. Məsələn, "rabbül-beyt" ifadəsi ev sahibi mənasını versə də, Allah üçün işlədilən "ər-Rəbb" bütün varlığın tək və əzəli sahibi anlamını daşıyır. Bu iki anlam bir-birindən fərqli olsa da, aralarında əlaqə vardır.

"Rəbb" kəliməsi, insanlar bu ifadəni zahiri anlamda – rəhbər və ya idarəedici kimi başa düşürlər. Burada insanın hadisələrə baxış tərzi ilə Allaha olan nisbəti arasındakı fərqə baxmaq lazımdır. İnsan bəzən ona gələn nemətləri sadəcə vasitələr vasitəsilə görür, halbuki arxasında duran həqiqi səbəbkar – Allahdır.

Bu məsələni daha da konkretləşdirmək üçün bir nümunəyə baxaq: Çörəyi verən sobadır, bəs ruzi verən Allah bu prosesdə haradadır? Bu sual ətrafında iki əsas yanaşma var:

• Bəzi ariflər hadisənin ilk anında Allahı xatırlayar, vasitələri isə sonradan düşünərlər.

• Digərləri isə hadisə baş verdikdən sonra Allahı yada salarlar.

Birinci baxış daha çətindir, lakin daha dərin bir iman təcrübəsini əks etdirir. Bu, insanın hər hadisəni ilahi təqdirə bağladığı bir yaşantı halıdır. Eyni zamanda səbir də burada gündəmə gəlir – səbir hadisəyə ilk andakı reaksiya ilə ölçülür. Bu reaksiya nə qədər Allaha yönəlibsə, iman da bir o qədər güclüdür.

Dinin İstismarı və Sosial Funksiyası

Tarix boyu din, həm mənəvi qüvvə kimi, həm də siyasi alət kimi istifadə olunmuşdur. Roma imperiyasından Sasanilərə qədər bir çox dövlətlər dini, xalqı yönəltmək və idarə etmək üçün bir vasitə kimi görmüşdür. Fəqət bir şeyin istismar edilməsi onun tamamilə tərk edilməsini zəruri etməz.

Din həm də müsbət təsir gücünə malikdir:

• Bilgi, əxlaq və dəyərləri geniş kütlələrə çatdırır.

• İnsanları eyni dil və dəyərlər ətrafında birləşdirir.

• Ən önəmlisi isə, insanı Allah ilə əlaqələndirərək həyatına ilahi bir məna qazandırır.

"Ən Çox Müsəlmanların Olduğu Dönəm" Fikri və Onun Əsasları

İndiki dövrdə müsəlmanların bu qədər geniş yayılmasının əsas səbəbi, dinin insana verdiyi mənəvi mövqedir. Din insana belə deyir:

• “Sən insansan, unikal və dəyərli bir varlıqsan.”

• “Sən Allah qarşısında məsuliyyət daşıyırsan.”

• “Sən Allahın qulusan, əşrəfül-məxluqatsan.”

Bu fikirlər, adi bir insanı Allah qarşısında qiymətli edir. Tarixdə güclülərin və idarəçilərin "heçə saydığı" fərd, din sayəsində kimlik və dəyər qazanır. Məsələn, saçsız bir kişinin padşahın qızını istəməsi, Zeyd ibn Harisənin Peyğəmbər ailəsindən biri ilə evlənməsi və ya Bilal-i Həbəşi kimi şəxslərin müsəlman cəmiyyətində ən qiymətli insanlara çevrilməsi, dinin fərd üzərindəki dərin təsirinin bariz nümunələridir.

Dini Düşüncənin Keyfiyyəti Məsələsi

Hər nə qədər müsəlmanlar yayılsa da, dini düşüncə və təfsirin keyfiyyəti ilə bağlı ciddi problemlər qalmaqdadır. İslam aləmində böyük düşünürlərin olmaması, ilahiyyatların zəifliyi və dini mövzuda yazanların səviyyəsi narahatlıq doğurur. Bu da onu göstərir ki, müsəlmanların artması təkcə sayla deyil, keyfiyyətlə də müşayiət olunmalıdır.

Müsəlmanarın Yayılmasına Təsir edən Sosial Amillər

• Şəhərləşmə və köç: Müsəlmanların kəndlə məhdudlaşdırılması yanlış bir fikirdir. Əslində, müsəlmanlar şəhər və qəsəbələrdə daha çox inkişaf edir, çünki burada hüquqi və mənəvi çərçivələr daha çox ön plana çıxır. Kənddən şəhərə olan kütləvi köç, müsəlmanlığı bir kimlik elementi kimi gücləndirmişdir.

• Fərdiləşmə: İnsan fərd olaraq önə çıxdıqca, din onun mənəvi dayağına çevrilir. Fərdi kimlik dinlə daha çox bağlı olur.

• Dinin mədəni elementlərdən ayrılması: Din təkcə təsbeh, ney, kənd həyatı ilə bağlı deyil. Bu tip yanaşmalar, modern dünyada dinin "ibtidai" kimi görülməsinə səbəb olur. Halbuki din, şəhər həyatında da mənalı və canlı şəkildə yaşanıla bilər.

Bunlar göstərir ki, müasir dövrdə müsəlmanların yaşantısı təkcə ritualların artması deyil, həm də insanın öz mənəviyyatını yenidən kəşf etməsi ilə bağlıdır. Din, insanın kim olduğunu, hara getdiyini və bu dünyadakı yerini anlamağa yardım edən güclü bir mənbə olaraq qalmaqdadır. Amma bu güc, ancaq düşüncə səviyyəsində inkişaf etdikcə öz gerçək dəyərini tapacaq.