İslam Əqaidinin Ana Xətləri və Təməl Məsələləri

Əqaid Anlayışına Ümumi Baxış

İslam düşüncəsində əqaid mövzusu, adətən “əl-Əqaid əl-İslamiyyə” ifadəsi ilə işlədilir. Burada “əqaid” sözü “əqidə”nin cəm formasıdır və kökü “əqd” sözünə gedib çıxır ki, bu da bağlamaq, düyünləmək mənasını verir. Necə ki, bir şeyi bağlamaq üçün iki uc lazımdır, eyni qaydada iman da bəndə ilə Rəbb arasında bir bağ, bir razılaşmadır. Bu baxımdan iman — Allahla bəndə arasında “Biz Səni Rəbb olaraq qəbul etdik, Sən də bizi öz bəndən kimi tanı” məzmunlu qarşılıqlı bir əhd kimi dəyərləndirilə bilər. Əqaid isə məhz bu əhdin əsas şərtlərini və qaydalarını özündə cəmləyir.

Əqaid anlayışının iki əsas tərəfi var:

• Birincisi, iman prinsipləri — yəni Allahla bəndə arasında qəbul edilən əqidə əsasları.

• İkincisi, bu əsasların hansı üsulla izah edilməsi, müdafiə olunması və şərh olunması məsələsidir. Məsələn, Sələf əqidəsi deyəndə — Sələfin iman mövzularına baxış tərzi, Maturidi əqidəsi deyəndə — Maturidi məktəbinin yanaşması başa düşülür.

İslam Əqaidinin Başlıca Cəhətləri
İslam əqidəsi bir neçə vacib xüsusiyyətə malikdir:

• Qətiyyət və dəyişməzlik: Quranda və səhih sünnətdə bu prinsiplər mütləq qaynaqlara əsaslanır.

• Bütövlük: Əqidə prinsipləri bölünə bilməz. Bəzisini qəbul edib, bəzisini inkar etmək düzgün deyil; iman bir bütündür.

• Ümumbəşərilik: Əqidə prinsipləri zaman, məkan, mədəniyyət və fərdi baxışlara görə dəyişmir. Peyğəmbərdən və səhabələrdən necə gəlibsə, o cür də bizə qədər saf şəkildə ötürülüb.

Əsas Prinsiplərin Qruplaşdırılması
Bəzi alimlər əqidə prinsiplərini iki qismə ayırır:

1. İnkarı küfr sayılan prinsiplər: Bunlar Quranda açıq ayələrə və mənası mütəvatir şəkildə sabit olmuş hədislərə əsaslanır. Məsələn: Allahın birliyi, Onun sifətləri, namaz, oruc, zəkatın fərziyyəti, zinanın, içkinin haram olması kimi mövzular. Bunlar “zəruri dini məsələlər” adlanır və inanc, ibadət, əxlaq sahələrini əhatə edir.

2. İnkarı küfr olmayan, lakin fərqli şərhlərə açıq mövzular: Məsələn, qiyamət əlamətlərinin əksəriyyəti, bəzi ayələrdə Allahın “yəd”, “vəch” kimi sifətlərlə təsvir olunması. Bu kimi məsələlərdə alimlər ya məcazi şərh (təvil) edirlər, ya da məna Allaha həvalə olunur.

Əqidənin Sistemləşdirilməsi
Əqidə məsələlərini bir piramid kimi izah edə bilərik:

• Tövhid (Uluhiyyət): Əqidənin zirvəsidir. Allahın zatında, isimlərində, sifətlərində və işlərində tayı-bərabəri yoxdur.

• Rububiyyət: Allahdan başqa hökm verən yoxdur, hər iş Onun iradəsinə bağlıdır.

• Nübuvvət: Allahın öz iradə və hökmlərini insanlara peyğəmbərlər vasitəsilə çatdırmasıdır.

• Məad: Peyğəmbərlərin xəbər verdiyi axirət aləminə inanmaq, insanın cavabdehlik daşıdığını qəbul etməkdir.

• Qəza və qədər: İnsan azad iradəyə malikdir, lakin onun seçimləri Allahın əzəli biliyi və iradəsi daxilində baş verir. İnsanın iradəli əməlləri Allahın biliyi, qüdrəti və istəyi daxilində baş verir, amma insanın məsuliyyəti də vardır.

• Müqəddəs Kitablar və Görünməz Aləm: Mələklər, cinlər və şeytan kimi görünməz varlıqlar, peyğəmbərlərin gətirdiyi xəbərlərin bir hissəsidir.

• Zəruri Dini Hökmlər: Bu piramidin bünövrəsidir. Dini dəyərlərin bütövlüyünü qoruyur.

İman, İslam və İhsan Münasibəti
Cəbrayıl hədisinə əsaslanaraq bu üç anlayış bir-birini tamamlayır:

• İman: Şəxsin qəlbdən təsdiqi, Allahdan gələn bütün hökmləri qəbul etməsi.

• İslam: Bu qəbulun əmələ çevrilməsi — ibadət, əxlaq və gündəlik davranışlarda tətbiq olunması.

• İhsan: Hər bir əməlin Allaha sevgi, qorxu və səmimiyyətlə icra edilməsi.