Sünnə Çərçivəsində Təkfir Məsələsi

Təkfir məsələsi İslam ümmətində çoxdan bəri qəlbləri yaralayan, bu gün də aktual olaraq müzakirə edilən çətin mövzulardan biridir. Əsas problem odur ki, bəzi anlayışların müəyyən qruplar tərəfindən özəlləşdirilməsi, siyasiləşdirilməsi, hətta kommersiya məqsədilə istismar edilməsi belə məsələlərin kökünə od atır. Məsələn, “Hizbullah” və ya “Cihad” kimi Qurani anlayışların tək bir zümrənin adına yazılması, yaxud “Əhli-Beyt” kimi bir sözün kafelərə ad olması bu anlayışların mahiyyətini boşaldır və müsəlmanlar arasında yeni acılara səbəb olur.

Təkfir nədir?

“Təkfir” kəlməsi sözlükdə “örtmək, gizlətmək, nankor olmaq” mənasını verən “küfr” kökündən gəlir. Termin baxımından isə, təkfir – bir şəxsi, zahirdə mömin bilinən halda, küfrdə ittiham etmək deməkdir. Alimlərə görə, təkfir odur ki, peyğəmbərin (sav) gətirdiyi və şübhəsiz şəkildə bilinən bir dini əsasın inkarını edən kimsənin küfrünə hökm verilir (Matüridi, Təvilatü’l-Quran, IX, 383-384; Qadı Abdülcəbbar, əl-Muxtəsər, I, 223). Bu, artıq iman dairəsindən çıxmış biri üçün keçərlidir; əks halda, zatən kafir olanı yenidən kafir elan etməyin mənası yoxdur.

Qurani-Kərim “təkfir” terminini birbaşa işlətmir, lakin dindən dönmə (irtidat) ilə bağlı ayələr açıq şəkildə göstərir ki, bu cür addım Allah qatında və möminlər nəzərində ağır cinayətdir. Hədislər isə təkfir mövzusunda vacib məqamları izah edir, Quranın mücməl buraxdığı yerləri açıqlayır.

Əhli Sünnə Vəl Camaatın Yanaşması

Əhli Sünnə Vəl Camaat hər hansı məzhəb və ya siyasi hizb deyil; əksinə, Allah Rəsulunun (s.ə.s.) təbliğ etdiyi, səhabə və tabiinin yaşadığı o təmiz yolu davam etdirən anlayışdır. Bu yol – ümmətin əməl etməli olduğu ana yoldur.

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) bir hədisində ümmətinin 73 firqəyə ayrılacağını, onlardan birinin nicat tapacağını, digərlərinin isə zəlalətdə olacağını xəbər vermişdir. “Qurtuluşa çatan firqə” – fırqə-i naciə – isə onun sözləri ilə desək, “mənim və səhabəmin üzərində olduğu yol”dur. Burada əsas məqam “biz fırqə-i naciəyik” deməkdən daha çox, hər bir müsəlmanın özünü bu yolun üzərinə çıxarmaq üçün səy göstərməsidir. Heç kimin haqqı yoxdur ki, Peyğəmbərin “gecəsi gündüz kimi aydın” dediyi bu yolu daraltsın və ya qaraltsın.

Görülən Dörd Əsas Sapma

Tarixdən günümüzə qədər təkfir məsələsində dörd əsas ifrat və yanlış mövqe müşahidə olunur:

• Xəvaric düşüncəsi: Təkfir mövzusunda sərhəd tanımayan, öz düşüncəsinə uyğun gəlməyən hər kəsi asanlıqla küfrlə ittiham edən düşüncədir. Tarixdə Hz. Əli və Hz. Muaviyəni belə kafir elan ediblər. Onlara görə, özlərindən başqa müsəlman yoxdur. Bu düşüncə başladımı, dayanmaq bilməz və axırda sahibini də məhv edər. Hz. Əlinin xəvaricə “cahil qardaşlar” deməsi Əhli Sünnənin nə qədər geniş baxışlı olduğuna sübutdur. Bu gün də insanlara “cəsus”, “satqın” kimi damğa vuran bəzi düşüncələrdə bu xəvaric ruhunun izlərini görmək olur.

• Mürciə baxışı: Mürciə tərəfdarları təkfirdə olduqca geniş yanaşır, əməlin imanla əlaqəsini kəsirlər. Onlara görə, bir insan açıq-aşkar kafirliyini desə belə, onu müsəlman saymaqdan imtina etməzlər. Xəvaric bir uc, Mürciə isə başqa bir uc nöqtədir.

• Mötəzilə: Bu yanaşma böyük günah işləyənin kafir olmadığını, lakin tam mömin də sayılmadığını irəli sürür. Belələri iki hal arasında “fasiq” mövqeyində yerləşdirilir. Tövbə etmədən ölsə, əbədi cəhənnəmdə qalacağına inanılır. Bu düşüncənin izlərini bu gün bəzən “modern” görünən, ağılçılığı şüar edən qruplarda görmək olur. Tez-tez “ənənə uydurmadır” deyərək klassik mənbələri aşağılamaq meyili bu düşüncə ilə uzlaşır.

• Şiə yanaşması: Şiə məntiqində isə uydurma tarix üzərindən səhabə və tabiini, o nəsli sevənləri belə küfrdə ittiham etmək halları var. Əhli Beyt sevgisinin siyasiləşdirilməsi ilə ümmətin böyük qismi qərəzli şəkildə hədəf alınır.

Təkfirin Şərtləri və Hökmləri

Təkfir məsələsində Quran, hədislər və alimlərin təhlilləri əsas götürülməlidir.

Hədislərdə təkfirə dair bir neçə önəmli qayda var:

• “Lə iləhə illəllah, Muhəmmədun Rəsulullah” deyib namaz qılan, zəkat verən insanların canı-malı qorunur. Üsamə hədisəsində olduğu kimi, şəhadət kəlməsini deyən şəxsi qorxudan belə öldürmək Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) tərəfindən qətiyyətlə qadağan edilmişdir; çünki zahiri əsas götürmək vacibdir.

• Qibləyə yönəlib namaz qılan, müsəlman qardaşımız sayılan şəxslərin malına-canına toxunmaq olmaz.

• İki müsəlman bir-biri ilə qılıncla üz-üzə gəlsə, öldürən də, ölən də cəhənnəmdədir.

• Hər müsəlmanın qanı, malı və namusu digərinə haramdır.

• Peyğəmbərimiz (s.ə.s.): “Bir şəxs qardaşına ‘kafir’ deyirsə, bu söz havada qalmaz, əgər qarşı tərəf kafir deyilsə, o söz deyənə qayıdar” buyurub (Müslim). Bu səbəbdən alimlər “bir kafiri səhvən müsəlman saymaq, bir müsəlmanı əsassız yerə kafir saymaqdan daha məqbuldur” deyiblər.

Kimsəni küfrdə ittiham etməklə ağır nəticələr ortaya çıxır: nikah pozulur, kəsdiyi halal sayılmır, miras və digər hüquqlar düşür. Buna görə bu mövzu dərin bilgi tələb edir.

Alimlərin Bu Məsələyə Yanaşması

Böyük İslam alimlərinin fikirlərinə baxanda ümumi ruh budur:

• İmam Əbu Hənifə bidət əhlinin xətasını tənqid edir, lakin onları asanlıqla təkfir etməyi düzgün saymır. (Fiqhu’l-Əkbər, Aliyyu’l-Qari Şərhi, s. 429)

• İmam Şafii bidət əhlinin belə şahidliyini rədd etməyib, onları müsəlman dairəsindən çıxarmayıb.

• İmam Qəzali təvil xətasının təkfirə səbəb olmadığını vurğulayıb.

• İbn Teymiyyə isə açıq şəkildə deyir: “Heç bir müsəlmanı etdiyi xətaya görə təkfir etmək olmaz... Bu ancaq şəri dəlillərlə mümkündür.” (İbn Teymiyyə, Məcmuu’l-Fətava, 12/180, 17/78)

• İmam Təhavi, Təqiyuddin Subki, İbn Rəcəb əl-Hənbəli, Əbu Basir, Şəvkani, İbn Hazm kimi adlar da eyni ruhda izah verib: Təkfir yalnız açıq, qəti dəlillə ola bilər, zənnə əsaslana bilməz. (Əbu’l Həsən Taqiyyuddin əs-Subki, “Fətava’s-Subki”, 2/586; İbn Rəcəb əl-Hənbəli, Camiu’l-Ulum və’l-Hikəm, s. 118: Şəvkani, “əs-Seylü’l Cərrar alə Hadaiki’l Əzhar”, 4/578; İbn-i Hazm,” əl-Fisal fi’l Miləli və’n-Nihəl”, 3/138)

Təkfirin Caiz Olmadığı Hallar

Təkfir məsələsində çox incə məqamlar var və hər kəs bilməlidir ki, bəzi hallarda kimisə küfrdə ittiham etmək əsla doğru deyil. Aşağıdakı vəziyyətlərdə heç kimə kafir damğası vurmaq olmaz:

• Bir insan açıq şəkildə iman gətirdiyini bildirirsə, onu təkfir etmək olmaz.

• Qibləsi Kəbə olan, namaz qılan və ya az da olsa qılmağa çalışan heç kəs təkfir edilə bilməz.

• Alimlər arasında ixtilaflı olan məsələlər heç vaxt təkfir səbəbi olmur.

• Kimisə dolayısı ilə, müxtəlif məntiq oyunları ilə təkfir etmək düzgün deyil.

• Şübhəyə, ehtimala əsaslanaraq kimsə küfrdə ittiham edilə bilməz.

• Cəhalət səbəbindən yanlış bir inancı daşıyan insana əvvəlcə haqq öyrədilməlidir, dərhal təkfir olmaz.

Təkfirin Mümkün Olduğu Hallar

Əgər insan aşağıdakı hallarda açıq şəkildə qəsdən belə edirsə, o zaman təkfir məsələsi gündəmə gələ bilər:

• Allahın varlığını, birliyini, sifətlərini inkar edirsə;

• Peyğəmbərlik anlayışını (bütün peyğəmbərləri və ya bir peyğəmbəri) rədd edirsə;

• Axirətə, qiyamətə, cənnət və cəhənnəmə inanmırsa;

• Qurani-Kərimin hamısını və ya bir hissəsini inkar edirsə;

• Təvatür dərəcəsində sabit olan hədisləri və sünnətləri inkar edirsə;

• Beş vaxt namaz, Ramazan orucu, həcc kimi açıq-aydın dini əməlləri inkar edirsə;

• İslam dəyərlərinə, məsələn, azana gülür, lağ edirsə;

• Haramı halal, halalı haram hesab edirsə (məsələn, zina və ya faiz halaldır deyirsə);

• Açıq-aşkar kafirlərə məxsus ibadətləri bilərək edirsə (məsələn, günəşə, bütlərə sitayiş etmək);

• İmanla uyğun gəlməyən sözləri bilərək deyirsə (küfr sözləri);

• Səhabəyə söyür, hörmətsizlik edir, hamısını küfrdə ittiham edirsə (lakin onların bəşər olaraq xətalarını danışmaq onları alçaltmaq deyil);

• Allahın hökmlərini bilərək tərk edib başqa qanunlara razı qalırsa (məsələn, mirası Quranla deyil, başqa qanunla bölməyi tələb edirsə).

Küfr Felləri və Küfr Sözləri

Küfr əməlləri (əfal-i küfr) və küfr sözləri (əlfaz-ı küfür) işləyən hər kəs bir anda təkfir edilmir. Burada da əsas məsələ niyyət və şüurdur. Əgər açıq-aşkar, bilərək, iman əsaslarına zidd şəkildə edilirsə, o zaman təkfir edilə bilər; əks halda öncə xəbərdarlıq vacibdir.

Ən açıq küfr əməllərinə misal:

• Allahdan başqasına səcdə etmək;

• Büt və ya bir insana, Allahı ucaltdığı kimi hörmət etmək, qurban kəsmək;

• Quranı bilərək murdar yerə atmaq, hörmətsizlik etmək;

• Allahın qanunlarını kənara atıb bəşər qanunları ilə hökm etmək və bunu qəbul etmək;

• Şəriəti inkar edən qanunlar çıxarmaq və onlara razı olmaq;

• Kafirləri dost bilib onlara vəlayət dərəcəsində dəstək olmaq;

• Sehrlə məşğul olmaq və bunda bir problem görməmək;

• Qəbir ətrafında dolaşıb ondan bir şey istəmək (“Ya filankəs, mənə pul ver” demək);

• Küfr əhlinin ibadətlərinə qəsdən qatılmaq;

• İslam məscidlərini qəsdən dağıtmaq;

• Müşriklər üçün sinaqoq, kilsə tikmək;

• Bilə-bilə dəstəmazsız namaz qılıb bunu fəzilət kimi göstərmək (yəni ibadətləri dəyişdirmək).

Küfr Sözləri Nədir?

Küfr sözləri əsasən dörd formada təzahür edir:

1. İstehza – dini bir əsasla lağ etmək;

2. İstixfaf – dini prinsipləri kiçiltmək;

3. İstihkar – dini və müqəddəs dəyərlərə açıq-aşkar söyüş və hörmətsizlik etmək;

4. İstinkar – açıq dini hökmləri inkar etmək və ya söymək.

Buna misal olaraq, Allah, İslam, mələklər, peyğəmbərlərlə lağ etmək; “Allahdan qorxmuram” demək; “Müsəlman olmasaydım yaxşıydı”, “Yəhudiyəm” demək; içki, faiz kimi haramları halal görmək; “İslam bu dövrə yaraşmır” demək kimi sözlər misaldır.

Hətta düşünmədən işlədilən “Allah gəlsə də xilas edə bilməz”, “Allah mallah tanımıram”, “Öküz əleyhissəlam” kimi ifadələr də çox təhlükəli ifadələrdir və küfrün qapılarıdır.

Əsas Qaydalar

• Təkfir parçalayır, Tövhid birləşdirir. Kim ki "Əhli Tövhiddir" deyir, bunu unutmamalıdır.

• Təkfir Allahın və Rəsulunun haqqıdır; qəti dəlil (nass) olmadan olmaz.

• Təkfir yalnız açıq vəhyin inkarı ilə olar, təvilə söykənən təkfir əsassızdır.

• Təkfir bıçaq kimidir – bir dəfə çəkildimi, havada qalmaz, ya qarşıya, ya sahibinə dəyər.

• Tənqidlə təkfir bir-birinə qarışdırılmamalıdır. Böyük alimlər bir-birini tənqid edib, amma təkfir etməyiblər.

Sonda unutmamalıyıq ki, Lə iləhə illəllah kəlməsi Allah qatında əzəmətlidir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) buyurur ki, bir insan bu kəlməni inanmadan belə desə, qanı-malı qorunur. Miqdad İbn Əmr (r.a) rəvayətindən də öyrənirik ki, hətta savaşda belə bu kəlməni deyən birini öldürmək insanı böyük günaha salar (Müslim, Nəvəvi Şərhi). Bu, tövhid kəlməsinin dəyərini bizə açıq şəkildə göstərir.