Həsən Sabbah və Qəzali: Ağıl və İmamət Mübahisəsi

Həsən Sabbahın düşüncə sistemi, xüsusilə “Fusuli Ərbaa” (Dörd Fəsil) adlanan əsərində açıq şəkildə görünür. Bu əsər, əslində fars dilində olub, itmiş hesab edilsə də, Şəhristani kimi müəlliflərin əsərlərində qismən qorunub saxlanılıb. Burada Sabbah, bilik əldə etməyin yollarını və rəhbərliyə olan ehtiyacı əsaslandırmağa çalışır. İmam Əbu Həmid əl-Qəzali (r.h) isə, başda Qavasım Batıniyyə və Fəzail Batıniyyə kimi əsərlərində olmaqla, onun bu iddialarına ciddi şəkildə qarşı çıxıb.

Həsən Sabbahın Dörd Fəsil Üzərində Qurulan Fikirləri

Sabbah düşüncələrini dörd əsas mövzu üzərində cəmləyib:

• Birinci Fəsil: Burada o, Allahı tanımağın (mərifətullah) yalnız ağıl ilə deyil, mütləq şəkildə öyrədici vasitəsilə mümkün olduğunu irəli sürür. Onun fikrincə, ağıl təkbaşına həqiqəti daşısa belə, insanlara çatdırılarkən bu, müəllimliyə çevrilir. Necə ki, sənət öyrənmək üçün usta lazımdırsa, Allahı tanımaq üçün də yönləndirici bir müəllim vacibdir. Bu məntiqlə, Sabbah sırf ağıla güvənən kəlamçıları tənqid edir və onların yolunu rədd edir.

• İkinci Fəsil: Burada müəllimin kimliyi müzakirə olunur. Sabbah deyir ki, sıradan bir müəllim kifayət etmir. Çünki adi müəllimlər arasında fikir ayrılığı yaranır və nəticədə həqiqət təhrif olur. Hədis imamlarının belə (məsələn, İmam Malik, Buxari və s.) məsum olmadıqları üçün səhvlərə yol verdiklərini deyir. Bu səbəbdən də, o, yalnız günahsız (məsum) və tam etibarlı bir imamın olmasını zəruri hesab edir.

• Üçüncü və Dördüncü Fəsillər: Bu hissələrdə Sabbah, artıq Şiə İmamət düşüncəsinə yaxınlaşır. Ancaq o, İmamın yalnız ağıl ilə təyin edilə biləcəyini və ya gələcəkdə gələcəyini gözləməyi doğru saymır. Onun nəzərində İmam, əvvəldən açıq şəkildə bəllidir və Allah tərəfindən himayə olunur. Özünü isə birbaşa İmam yox, onun naibi (nümayəndəsi) kimi təqdim edir.

Nəticə olaraq, Həsən Sabbahın əsas mövqeyi budur ki, insanın həqiqətə çatması üçün məsum və doğru İmama ehtiyac qaçılmazdır.

Qəzalinin Bu İddialara Cavabı

Qəzali, Sabbahın bu iddialarını birbaşa tək-tək müzakirə etməkdənsə, əsas ideyanı — bilik nəzəriyyəsini hədəf alır. O, Əl-Qıstasül-Müstəqim əsərində Quranda məntiqi qaydaların mövcudluğunu göstərməklə, “məsum İmam” iddiasını zəiflədir. Fəzail Batıniyyədə isə Batıni təriqətinin gizli yozumlarını və imamət fikrini ətraflı şəkildə təhlil edir. Əsas tənqid platforması isə Qavasım Batıniyyə əsəridir.

Həsən Sabbahın Bilik Haqqındakı İddiaları

Sabbah deyir ki, bilik ya doğrudur, ya da yanlış. Doğru bilik tək olur, yanlış isə çox. Misal üçün, “5 + 5 = 10” doğrudur və birdir. Bundan başqa fərqli cavablar səhvdir. Buradan çıxış edərək, o, ağıla əsaslanan bilik çox olduğu üçün etibarsızdır, amma İmamın dediyi birdir, deməli doğrudur. Bu, əslində sofistlərin ağıl tənqidinə bənzəyir.

Qəzalinin Rəddiyyəsi

Qəzali bu məntiqə müxtəlif nümunələrlə qarşı çıxır:

• Hissiyat Misalı: Hisslər də çox zaman fərqli nəticələr verə bilər (məsələn, bir əşyanı fərqli rəngdə görmək). Amma səhv hisslərdən düzgün nəticə çıxarmaq mümkündür. Eyni məntiqlə, ağıl da səhv edə bilər, amma sağlam düşüncə (nəzər) bu səhvləri düzəldə bilir.

• Çoxluq və Anlaşılmazlıq: Sabbah deyir ki, görməkdə insanlar razılaşır, amma ağıl məsələlərində bölünürlər. Qəzali isə cavab verir ki, görməkdə də mübahisə olur — məsafə, bucaq və s. insanı yanılda bilər. Belə olanda İmamın “bu qırmızıdır” deməsi belə hamının şübhəsini tam aradan qaldırmaz.

• Qiyaslara Qarşı:

  • Birlik-Doğruluq: Sabbah deyir ki, “Doğru birdir, müəllim bir deyir, deməli doğrudur”. Qəzali isə bildirir ki, hər tək iddia doğru ola bilməz. Məsələn, “Tanrı vardır” da birdir, “Tanrı yoxdur” da. Amma biri doğrudur, biri yox. Deməli, tək olmaq yetərli meyar deyil.

  • Çoxluq-Yanlışlıq: Sabbah deyir ki, “Yanlış çoxdur, ağıla əsaslananlar çoxdur, deməli yanlışdır”. Qəzali buna cavab verir ki, çoxluq həmişə yanlış demək deyil. Məsələn, “5 + 5 = 10”, “7 + 3 = 10”, “6 + 4 = 10” — hamısı fərqli, amma doğrudur.

Qəzali son olaraq göstərir ki, Sabbahın özü belə, ağlı və məntiqi tənqid edərkən məntiqdən istifadə edir. Yəni ağılı kənara atmaq istəyərkən belə, ondan yan keçə bilmir. Bu isə ağılı ləğv etmək cəhdinin özü ilə ziddiyyət təşkil etdiyini sübut edir.