İslam düşüncəsində etiqad insanın dini həyatının əsasını təşkil edən ən mühüm məsələlərdən biridir. “Etiqad” sözü etimoloji baxımdan “əqd”, yəni bağlamaq, düyün vurmaq mənasını verən kökdən yaranmışdır. Buradakı məna sadəcə hansısa fikri doğru hesab etmək deyil. Etiqad insanın qəlbinin əqli və nəqli dəlillərlə müəyyən bir həqiqətə möhkəm şəkildə bağlanmasıdır. Başqa sözlə, insanın inancı xarici təsirlərlə asanlıqla dəyişməyəcək qədər möhkəm olmalıdır. Bu mənanı daha yaxşı ifadə edən qədim ərəb dilində maraqlı bir anlayış da vardır. Cahiliyyə dövründə bəzi insanlar şərəflərinin tapdalandığını düşündükdə evlərinə qapanar, qapını elə bağlayardılar ki, artıq çölə çıxmaz və hətta aclıqdan ölərdilər. Bu vəziyyəti ifadə etmək üçün işlədilən söz (ittəfəədə) insanın özünü bir növ tamamilə bağlamasını göstərirdi. Etiqadda da buna bənzər şəkildə qəlbin və zehnin müəyyən bir həqiqətə qəti şəkildə bağlanması nəzərdə tutulur.
İslam ənənəsində inanc məsələsi müxtəlif mərtəbələrdə nəzərdən keçirilir. Etiqad ümumi inanc çərçivəsini müəyyən edir, iman isə bu həqiqətlərin qəlblə təsdiq edilməsini ifadə edir. Bundan daha yüksək səviyyədə isə yəqin anlayışı dayanır. Yəqin insanın inandığı həqiqət barədə şübhədən uzaq, dərin və möhkəm bir şüura sahib olmasıdır və onun da öz daxilində müxtəlif dərəcələri vardır.
Əsas iman prinsipləri və məzhəblər arasındakı ixtilaflar
“Aməntü”də ifadə olunan altı iman əsası İslam etiqadının əsas sütunlarıdır. Allaha, mələklərə, kitablara, peyğəmbərlərə, axirət gününə və qədərə iman dinin qəti dəlillərlə sabit olan əsas məsələləridir. Buna görə də bu əsaslar adi fikir ayrılıqlarının mövzusu hesab edilmir. Bununla yanaşı, etiqadın bəzi ikinci dərəcəli məsələlərində alimlər arasında müxtəlif yanaşmalar meydana çıxmışdır. Əşarilik və Maturidilik arasındakı bəzi fərqlər buna nümunədir. Bu ixtilaflar İslamın əsas iman prinsiplərində deyil, həmin prinsiplərin bəzi təfərrüatlarının izahında ortaya çıxır.
Məsələn, Maturidi alimləri qadınlardan peyğəmbər göndərilmədiyini müdafiə etmişlər. Əşari ənənəsində isə bəzi alimlər, xüsusilə Hz. Məryəmin (r.a) vəziyyətini nəzərə alaraq, qadın peyğəmbərliyinin mümkün ola biləcəyini qəbul etmişlər. İradə məsələsində də müəyyən fərqli izahlar mövcuddur. Maturidilər insandakı iradəni ümumi bir iradə kimi qiymətləndirərək onun həm xeyrə, həm də şərə yönələ biləcəyini bildirirlər. Əşari düşüncəsində isə məsələ fərqli termin və kateqoriyalar vasitəsilə izah edilmişdir.
Burada əsas məsələ ondan ibarətdir ki, İslamın təməl prinsipləri ilə alimlərin təfərrüatlarda apardıqları müzakirələri bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Müasir dövrdə dini bilik və avtoritet problemi
Klassik İslam cəmiyyətində dini bilik baxımından insanlar arasında müəyyən bir bölgü mövcud idi. Dini elmlərlə peşəkar şəkildə məşğul olmayan geniş xalq kütləsi “avam”, dəlilləri, üsulu və dini elmlərin terminologiyasını bilən alimlər isə “həvas” kimi qiymətləndirilirdi. Avamdan gözlənilən şey hər bir mürəkkəb etiqadi məsələnin dəlillərini öyrənmək deyildi. Onların əsas vəzifəsi elmihal səviyyəsində lazım olan dini məlumatları bilmək və icmali, yəni ümumi və möhkəm bir imana sahib olmaq idi. Müasir dövrdə isə bu tarazlığın ciddi şəkildə pozulduğunu görürük. Xüsusilə sosial medianın təsiri ilə dini elmlərin metodologiyasını, kəlam terminologiyasını və dəlilləndirmə üsullarını bilməyən insanlar ən mürəkkəb etiqadi mövzular haqqında çox rahat şəkildə hökm verə bilirlər. Maraqlıdır ki, tibb, mühəndislik və ya hüquq kimi sahələrdə danışan şəxsdən mütəxəssis olması tələb edilir. Heç kim tibbi biliyi olmayan birinin cərrahiyyə haqqında hökm verməsini normal qəbul etmir. Ancaq din məsələsinə gəldikdə bəzən hər kəsin heç bir elmi hazırlığı olmadan ən mürəkkəb məsələlərdə fikir söyləməsi adi hal kimi qəbul edilir. Müasir dövrün dini düşüncə baxımından əsas problemlərindən biri də budur.
Elmin mütləqləşdirilməsi və möcüzələrin rasionallaşdırılması
Müasir insanın qarşılaşdığı mühüm problemlərdən biri də elmin öz sərhədlərindən çıxarılaraq bütün həqiqətin yeganə ölçüsünə çevrilməsidir. Əlbəttə, elm insan həyatında çox mühüm yer tutur. Problem elmdə deyil, elmin cavab verə bilmədiyi metafizik məsələlər haqqında da son hökm sahibi kimi qəbul edilməsindədir. Belə bir yanaşma meydana gəldikdə din sanki elmin qarşısında imtahan verməli olur. Dini bir məsələ mövcud elmi nəzəriyyələrlə uyğun gəlirsə qəbul edilir, uyğun gəlmədiyi düşünülürsə ya rədd edilir, ya da məcburi şəkildə başqa mənalara yozulur.
Bu yanaşma xüsusilə möcüzələr məsələsində özünü göstərir. Bəzi insanlar metafizik hadisələri olduğu kimi qəbul etmək əvəzinə onları tamamilə psixoloji və ya simvolik anlayışlara çevirməyə çalışırlar. Məsələn, mələkləri sadəcə insanın yaxşı hissləri, cin və şeytanı isə pis meylləri kimi izah etmək buna nümunədir. Halbuki İslam mənbələrində bu varlıqlar insan psixologiyasının metaforası kimi deyil, real metafizik varlıqlar kimi təqdim edilir. Eyni münasibət İsra və Merac kimi möcüzələrə də tətbiq edilir. Hadisəni qəbul etməkdə çətinlik çəkən bəzi müasir yanaşmalar onu yalnız simvolik və ya mənəvi təcrübə kimi izah etməyə çalışırlar. Bunun arxasında çox vaxt möcüzəni dini mənbələrin öz məntiqi ilə deyil, müasir elmi dünyagörüşünün sərhədləri daxilində qəbul etdirmək arzusu dayanır.
“Tərəqqi” anlayışı və müasirliyin ölçü kimi qəbul edilməsi
Müasir dünyadakı din anlayışını başa düşmək üçün Qərbin tarixi təcrübəsini də nəzərə almaq lazımdır. Avropada Katolik kilsəsinin uzun müddət davam edən siyasi və dini hakimiyyətinə qarşı əvvəlcə Protestantlıq, daha sonra isə Maarifçilik hərəkatı meydana çıxdı. Zamanla dinin ictimai həyatda tutduğu mövqe zəiflədi və sekulyar dünya görüşü gücləndi.
İslam dünyasının problemlərindən biri isə Qərbin öz tarixi şəraitində yaranan din–elm qarşıdurmasını olduğu kimi öz üzərinə götürməsi oldu. Halbuki İslam tarixində din ilə elmin münasibəti Qərbdəki kilsə–elm münasibəti ilə eyni şəkildə inkişaf etməmişdir. XIX və XX əsrlərdə İslam dünyasında “İslam tərəqqiyə mane olurmu?” kimi suallar geniş müzakirə edilməyə başladı. Bir çox müsəlman ziyalı bu suala “Xeyr, İslam tərəqqiyə mane olmur” şəklində cavab verməyə çalışdı. Ancaq burada daha əsas bir məsələ nəzərdən qaçırıldı: tərəqqi dediyimiz şey nədir və onun ölçüsünü kim müəyyən edir? Dini müasir tərəqqi anlayışına uyğunlaşdırmaq əvəzinə, həmin tərəqqi modelinin insan fitrətinə və İslamın dəyərlərinə uyğun olub-olmadığını da soruşmaq lazımdır.
Müasir həyat insana böyük sürət, rahatlıq və texnoloji imkanlar gətirib. Ancaq bunun əvəzində təbiətin dağıdılması, insan münasibətlərinin zəifləməsi, ailə bağlarının dəyişməsi, istehlakçılığın artması və insanın daim daha çox istehsal və istehlaka məcbur edilməsi kimi problemlər də meydana çıxıb. Buna görə də hər texnoloji və iqtisadi inkişafı avtomatik olaraq həqiqi tərəqqi hesab etmək doğru deyil.
İman, əməl və əxlaq
İslam insan həyatını bütöv şəkildə qiymətləndirir. Bu baxımdan dini həyatın etiqad, əməl və əxlaq kimi bir-birini tamamlayan tərəfləri vardır. Maturidi kəlam məktəbinə görə əməl imanın mahiyyətindən bir hissə deyil. Yəni bir müsəlmanın günah etməsi və ya dini əmrlərdən bəzilərini yerinə yetirməməsi onu avtomatik şəkildə iman dairəsindən çıxarmır. Böyük günah işləyən şəxs günahkar olur, lakin sırf həmin günaha görə kafir sayılmır. Tarixdə bunun əksini müdafiə edən bəzi ifrat cərəyanlar da olmuşdur. Onlar əməli birbaşa imanın tərkib hissəsi hesab etmiş və böyük günah işləyən şəxsin imanını itirdiyini söyləmişlər. Bununla belə, “əməl imanın bir hissəsi deyil” ifadəsini əməlin əhəmiyyətsiz olması kimi başa düşmək olmaz. Əksinə, əməl insanın imanını qoruyur, qidalandırır və onun yəqinini dərinləşdirir. İmanda baş verən dəyişiklik burada say və miqdar baxımından deyil, daha çox keyfiyyət və dərinlik baxımından başa düşülə bilər.
Bütün bunlarla yanaşı, müsəlman şəxsiyyətinin əsas dayaqlarından biri də əxlaqdır. İslam əxlaqında insan yalnız cəmiyyətin görüb-görməməsinə görə davranmır. Onun davranışlarının arxasında Allah qarşısında məsuliyyət hissi dayanır. İnsan heç kim görmədiyi halda da halal-haram sərhədlərini qorumağa çalışır. Məhz burada İslamın dəyər anlayışı ilə yalnız mənfəət və faydanı əsas götürən düşüncə arasında ciddi fərq ortaya çıxır. İslamda iqtisadi qazanc və maddi inkişaf məqsəd deyil; onlar daha böyük əxlaqi və mənəvi prinsiplərə tabe olmalıdır.
Nəticə olaraq, müasir dövrdə sağlam etiqad şüurunu qorumaq üçün həm İslamın əsas inanc prinsiplərini düzgün öyrənmək, həm də müasir dünyanın bizə təqdim etdiyi anlayışları sorğulamadan qəbul etməmək lazımdır. Elm, texnologiya və inkişaf mühüm vasitələrdir, lakin insanın həqiqət, əxlaq və fitrət anlayışının yerini tuta bilməz. Müsəlman üçün əsas məsələ dövrün düşüncəsinə uyğun bir din qurmaq deyil, yaşadığı dövrü öz iman və dəyər ölçüləri əsasında düzgün qiymətləndirə bilməkdir.
