Ölümün Sirri: Varlıq, Ruh və Toy Gecəsi

Ölüm anlayışına təsir edən faktorlar çoxdur. İnsan İslam fitrəti üzərində doğulsa da, sonradan müsəlman, xristian, yəhudi, məcusilik və ya buddizm kimi fərqli dinlərə mənsub olması, hətta hansı qəbilədən gəlməsi belə ölüm idrakının formalaşmasına təsir edir. Bu mövzuda əsas müzakirələr isə üç istiqamətdə cəmləşir: həyatın ölümə nisbətdə üstünlüyü, insanın yaşamaq arzusunun haradan qaynaqlandığı və nə ilə nəticələndiyi, həmçinin ölümün mahiyyətinin necə dərk edildiyi.

Ölüm barədə düşünərkən qarşımıza çıxan ikinci böyük mövzu, həyatın ölümə nisbətdə üstün görülməsidir. Üçüncü mövzu isə yaşamaq istəyinin qaynağı və bunun bizdə doğurduğu nəticələrdir. İnsanlar bədənlərindən ayrılıb bu dünyanı tərk etdiklərində belə, varlıqdən ayrılmaq istəmirlər. Çünki var olmaq gözəldir, ləzzətlidir, insana güc və zövq verir. Varlıq şüuru o qədər güclüdür ki, hər bir canlı bu varlığını qorumaq üçün lazım gələrsə hər şeyini fəda edir. Bu, təkcə insanlarda deyil, heyvanlarda da açıq-aşkar görünür.

Peyğəmbərlər, ariflər və mənəvi təcrübə sahibi olan müdriklərin baxışına görə, insan əslində ruhani bir varlıqdır. Bədən isə onun sadəcə qabığıdır. Bədən daim dəyişdiyi və paylaşılmış (içində başqa canlıların da yaşadığı) üçün, sabit bir “mən” hissi yaratmağa uyğun deyil. Mənlik – yəni insanın özünü idrak etdiyi nüvə – sadə və təmiz bir mahiyyətdir. Halbuki bədən dəyişkəndir, davamlı əmələ gəlmə və dağılma halındadır. Bu səbəbdən insanın varlığını yalnız fiziki mövcudluğa endirmək mümkün deyil. Belə olan halda, bədən yox olduqda belə, şüurun və mənlik dərkimizin davam etməsi zəruridir. Çünki bədən ruhun məkanı deyil, sadəcə bir vasitəsidir. Axirət haqqında ən geniş məlumatı bizə peyğəmbərlər gətirir, xüsusilə də Həzrət Peyğəmbərin (sav) gətirdiyi son din – İslam dini cənnət və cəhənnəm təsəvvürünü ətraflı şəkildə izah edir. Bu xəbərlərin nəticəsi olaraq ortaya çıxan əsas fikir budur: İnsan əslində ölmür, sadəcə bir məkanı tərk edir. Bədən isə sadəcə bir libas, bir vasitə və ya bizi daşıyan bir səddir.

İnsanlığın ən böyük iki cümləsi var: “Tanrı vardır” və “Axirət vardır”. Axirətə iman, şəxsiyyətimizin və fərdiliyimizin qorunduğunu, bədən torpağa qarışdıqdan sonra belə mənliyimizlə davam etdiyimizi bildirir. İnsanların əxlaqı, dəyərləri və dünyagörüşü əslində bu iki cümlə üzərində dayanır. Axirət inancı insanı əxlaq sahibi olmağa vadar edir və bütün həyatı başqa bir həyata hazırlıq kimi görməyə yönləndirir. Bu baxış, bədəni dəyərsizləşdirmir. Əksinə, İslam dünyanı əbədiyyəti qazandığımız yeganə yer kimi təqdim edir. Dünya – axirət üçün hazırlığın görüldüyü bir məkan, gələcəyin qazanıldığı bir meydandır. Həzrət Ömərin (r.a) məclisində Ubey bin Kab (r.a) belə demişdi: Dünyanı pis görmək doğru deyil, çünki oraya (axirətə) hazırlıq ancaq burada mümkündür. Bədən də buna görə, azğın bir çayı keçmək üçün qurulmuş körpü kimidir: onsuz keçmək mümkün olmazdı.

Ölümün “Şəb-i Arus”, yəni “Toy Gecəsi” adlandırılması, insanın bədəndən qurtulması ilə bağlı deyil; əsas səbəb, qovuşulan şeyin bu dünyadan daha üstün olmasıdır. Dünya dəyərsiz olduğuna görə deyil, insanın qovuşduğu yer daha üstün olduğuna görə bu ad verilib. Bu hal həm ayrılığın hüznünü, həm də qovuşmanın sevincini özündə birləşdirir.

“Ölmədən öncə ölmək” ideyası peyğəmbərlərin və böyük ariflərin insana öyrətdiyi həqiqətlərdən biridir: İnsan, ölüm sonrası həyatın bir qismini bu dünyada ikən təcrübə edə bilər. Riyazət, mücahədə kimi mənəvi yolçuluq metodları bunun üçündür – ruhu maddi dünyanın asılılığından qoparmaq. İslamda məqsəd, insanın mənəvi aləmi dünyanı seyr edirmiş kimi açıq şəkildə qavraya bilməsidir. Bu isə ancaq səmimi qulluqla mümkündür. Qulluq yalnız niyyətdə deyil, əməl və davranışlarda özünü göstərir. Bu halı yaşayanlar deyirlər ki, insan ölümü və ölüm sonrası həqiqətləri bu dünyada ikən də seyr edə bilər. Bu, Allah Rəsulunun (sav) axirət haqqında verdiyi xəbərlərin doğruluğunun təsdiq edilməsi anlamına gəlir. Axirət ağıl yolu ilə dərk olunan bir şey deyil, çünki cənnətin və cəhənnəmin necə olduğunu ağıl tam qavraya bilməz; bu, ancaq müşahidə olunan, yaşanan bir haldır. Bu mərhələdə “ölüm” artıq bədənin ölümü deyil; insanın öz iradəsi ilə maddi bağlarını aşması anlamında “ixtiyari ölüm”dür.

Ölüm mövzusunun beşinci böyük sahəsi isə insanın dadını qaçıran ölüm qorxusudur. Bu qorxu iki əsas səbəbdən qaynaqlanır: birincisi, ölüm hadisəsinin öz-özlüyündə qorxulu görünməsi; ikincisi isə ayrılıq hissi. Şairin “Ölüm Allahın əmri, ayrılıq olmasaydı” deməsi də məhz bu acını vurğulayır.