Ölüm, Qorxu və Axirət Mərifəti

Ölüm, bir tərəfdən dünyadakı yaxınlarımızdan, əzizlərimizdən, topladığımız mal-mülkdən ayrılıq deməkdir. Bu ayrılıq, təbii olaraq, insanda hüzün və acı doğurur. Amma ölümü həqiqətən qorxulu edən təkcə bu ayrılıq deyil; ayrılığın verdiyi kədərlə bilinməyənin yaratdığı qorxunun birləşməsi, insanın içində dərin bir titrəyiş yaradır. İnsan nə qədər inkar etsə də, bədənindən ayrıldıqdan sonra qarşılaşacağı mümkün halları düşünməkdən özünü saxlaya bilmir. Bu, bir dəfə könlümüzə toxunduqdan sonra silinməyən bir xatırlatma kimidir — Allahı dərk etmək də belədir, varlığı dərk etmək də.

Əslində, ölüm sonrası sevdiklərimizlə görüşəcəyimizə inanmasaydıq belə, vidalaşma tərzimiz çox dəyişməyə bilərdi. Çünki duyğularımız da, münasibətlərimiz də zənn etdiyimiz qədər bu cür bilgilərə bağlanmır. Həyatı yaşama tərzimiz çox vaxt əşyanın mahiyyətini parçalamaq üzərində qurulub. Bilgi əldə etməyin özü belə bir növ “parçalama” prosesidir: bir şeyi tam mənimsəmək üçün onun bütövlüyünü pozuruq. Necə ki, həyatda yaşamaq üçün qidaları parçalamalı və istehlak etməliyik, eləcə də həyat özü daimi bir qaçhaqaç və mübarizədən ibarətdir. Bu canlılıq və tərpəniş, bəzən ölümü düşünməyimizə belə imkan verməyəcək qədər cazibədardır. Bəzi insanlar deyir ki, qorxduğumuz şey ölüm deyil, yetərincə yaşamamış olmaqdır. Amma “yeterincə yaşamamaq” hissi, adətən, geriyə baxanda yaranır. Yaşayarkən isə insanların çoxu elə o anın gedişində yetərincə yaşayıb-yaşamadığını düşünmür. Hətta həyat bizə yenidən verilsə belə, çox güman ki, yenə eyni şeyləri edərik. Qurani-Kərimdə cəhənnəmliklərin danışığı da bunu göstərir: dünyaya geri dönmək istəsələr də, gəlsələr belə, dəyişməyəcəkləri bildirilir.

Bu dünyadakı sınağın mahiyyəti, axirət haqqında məlumatın sadəcə bir xəbər səviyyəsində qalması ilə dəyişmir. Axirət bilgisi bizi sarsıdacaq bir güc qazanmaq üçün tam aydınlıqla qəlbə enməlidir. Belə bir aydınlıq, bir peyğəmbərdə, bəzən axirət mənzərələrini seyir edən bir vəlidə, bəzən də dərin idrak sahibi olan bir alimdə özünü göstərir. İnsanın geriyə baxanda “50 il göz açıb yumana qədər keçdi” deməsi təsadüfi deyil. Bu illərin içində saysız çətinliklər, gözəlliklər, dəyişən hallar var, amma yaddaş geriyə dönəndə sanki bu zaman qatlanır, sıxılır və bir ana yığılır.

Ölüm qorxusunu tam mənasıyla aşmağın yeganə yolu, axirətə dair biliklərimizin mərifətə — yəni dərin idrak və şüurlu bir tanımağa — çevrilməsidir. Bu dönüşüm daha bu dünyada mümkündür. Başqa bir yol isə, Allah Rəsuluna (sab) olan təslimiyyətin və bizə çatdırılan xəbərlərə olan inamın o qədər güclənməsi ilə mümkündür ki, artıq bu inamın qarşısında qorxu durmasın. Buna görə Qurani-Kərim Allah dostları haqqında “onlara qorxu yoxdur” buyurur və onların dünyada da, axirətdə də müjdələnəcəyini bildirir. Möminlərin hamısı ümumi bir mənada Allahın dostudur, amma bu geniş dairənin içində elələri var ki, ölüm sonrası həyata dair ya mərifət sahibidir, ya da mərifət qədər təsirli bir təsdiqə çatıb. Onlarda ölüm qorxusu demək olar ki, yoxdur. Bu halın altında olmayan insanlarda isə, zehni acılara bağlanmış bir təbəqə səbəbilə az da olsa bir narahatlıq daim hiss olunur.