Marağın Varlıq Qaynağı

İnsanın təbiətinə və varlıq halına diqqətlə baxanda görürük ki, maraq hissi bizim ən əsas hərəkətverici qüvvələrimizdən biridir. Aristotelin də dediyi kimi, insan fitrətən maraqlanmağa, öyrənməyə meyillidir. Amma bir şeyə maraq hiss edə bilməyimiz üçün əvvəlcə həmin şey haqqında bilməməyimiz, yəni bir növ “boşluq” içində olmamız lazımdır.

Marağın ortaya çıxması üçün iki şərt bir araya gəlir:

1. Maraq doğuran mövzunun özündə bir gizliliyin olması — yəni kəşf ediləsi bir tərəfinin olması.
2. İnsanın içində müəyyən bir “aclıq” halının mövcud olmasıdır. Bu aclıq sadəcə məlumat çatışmazlığı deyil; emosional və varoluşsal bir ehtiyac da ola bilər. Yəni həm baxdığımız şey bizə gizli gəlməlidir, həm də öz içimizdə hələ açılmamış, dərin bir “mən nədir?” sualı olmalıdır.

Bu iki gizlilik bir nöqtədə görüşəndə maraq doğur. Klassik düşünürlərin dediyi kimi, marağın əsasında insanın dünyaya bilmədən gəlməsi dayanır. Hər şeyi bilən insanın marağı qalmadığı kimi, artıq əldə edilən şey də yenidən əldə edilmək üçün arzu doğurmaz. Buna görə də “hasılı təhsil mümkün deyil” – yəni artıq meydana gəlmiş bir şeyi bir daha yenidən meydana gətirmək olmaz – deyiblər.

Marağın bizdə bu qədər güclü olmasının səbəbi, insanın tam formalaşmış bir varlıq olaraq dünyaya gəlməməsidir. Bədən və ruh baxımından müəyyən bir zəminlə doğulsaq da, “insanlığımız” zaman içində yavaş-yavaş formalaşır. Tamamlanmamış varlıqlar olduğumuz üçün bu proses ölümə qədər davam edir. Həyat boyu bizdəki yoxluq halları varlığa çevrilir: gözümüzlə görüb əldə etdiklərimiz, qulağımızla eşidib yadda saxladıqlarımız, öyrəndiklərimiz bizə “varlıq” qazandırır. Bu tamamlanmamışlıq hissinin bizdə oyatdığı ən böyük təkan isə məhz maraqdır. Maraq olmasaydı, insan özünü inkişaf etdirmədən yox olub gedərdi.

“Çox maraq adamı öldürər” sözü daha çox zarafat mahiyyətlidir. Əslində insanı öldürən, geriyə salan və cəmiyyətləri çürüdən şey maraqsızlıqdır. Elmi marağın tükənməsi bir cəmiyyət üçün ən təhlükəli gerilik nöqtəsidir. Nümunə olaraq, Peyğəmbərimizdən (sav) sonra İslam cəmiyyətinin yüksəlişinin səbəblərindən biri məhz var olan hər şeyə dair duyduqları elmi maraq idi. Maraq həmişə bir bədəllə gəlir. Hayatda heç bir şey çəkilən zəhmət olmadan “yoxluqdan varlığa” keçmir. Adam çabalayır, nəticə isə bəzən həmin çabanın tam qarşılığı olmur, amma yenə də hər irəliləyiş müəyyən bir səy tələb edir. Məsələn, sadə bir yemək bişirmək belə bir əməyi gərəkdirir. Maraq isə bu əməyi doğuran əsas təkan, boşluqları dolduran hərəkət qüvvəsidir. Bir sözlə, maraq bizim formalaşma prosesimizin mühərrikidir. O, içimizdəki çatışmazlıqları tamamlamaya yönəldən enerjini daim diri saxlayır.