İnsanların və cəmiyyətlərin həyatını formalaşdıran ən əsas amillərdən biri onların alışqanlıqları və gündəlik rutinləridir. Fərdin şəxsi vərdişləri ilə cəmiyyətin ümumi davranış qaydaları bir-birindən fərqlənsə də, insan öz gündəlik həyatını əslində həmin cəmiyyətin əsrlər boyu formalaşmış adət-ənənələri içində qurur. Bu dərin köklü adətlər və təcrübələr olmasaydı, biz necə davranmalı olduğumuzu belə çox vaxt bilə bilməzdik. Hətta davranışlarımızın sərhədlərini də bizə bu ənənələri daşıyan dil göstərir.
İnsan vərdişləri, istər valideyn-övlad münasibətlərində, istər ailədaxili münasibətlərdə olsun, cəmiyyətin kökündən miras qalan böyük bir çərçivə içində formalaşır. Bu səbəbdən, ciddi bir səbəb olmadıqca və həmin səbəb insanlar tərəfindən dərk olunmadıqca, birinin alışqanlıqların kənarına çıxması qəribə görünür. Əslində böyük ictimai ənənələr yalnız ciddi sarsıntı anlarında dəyişir. Məsələn, iqtisadi və mədəni şərtlərin dəyişməsi, şəhərləşmə və yeni sosial mühitlər, insanların ənənəvi toy vərdişlərini belə dəyişməyə məcbur edib: bir vaxtlar kənd həyətlərində keçirilən toylar indi salonlara keçib və yeni bir formaya düşüb. Yəni böyük alışqanlıqların dəyişməsi üçün yalnız fərdi qərarlar kifayət etmir – bütün sosial şəraitin dəyişməsi tələb olunur.
Bu gün isə tam fərqli bir mərhələ yaşayırıq: insanların ənənəvi davranışlardan çıxması, hətta bunu nümayiş etdirməsi adiləşib. Sosial şəbəkələrdə cəmiyyətin normal saydığı davranışların kənarına çıxmaq bir növ qürur mövzusuna çevrilib. Bu tendensiya Modernizmin və xüsusilə Sənaye İnqilabının gətirdiyi radikal dəyişikliklərdən doğur. Müasir dövrün ana ideyası “azadlıq”dır. Bu azadlıq yalnız insanın təbiətin səbəb-nəticə qanunlarından qurtulması deyil, həm də cəmiyyətin öz fərqinə varmadan insana sırıdığı çərçivələrdən çıxmaq deməkdir. XX əsrin ikinci yarısından etibarən bu düşüncə fəlsəfi müstəvidə dərin şəkildə işlənib. Bu nəzəri dəyişikliklər hüquqa da təsirsiz ötüşməyib. Hüquqi anlayışlar yenidən formalaşmağa başlayıb. Son iki əsrdə yaranan yeni siyasi dəyərlər və yaşam tərzi, ailədaxili münasibətlərdən tutmuş cəmiyyətlərarası davranışlara qədər bütün hüquqi sistemi dəyişməyə məcbur edib.
Avropada başlayan bu böyük dəyişim təkcə Avropanın qədim adətlərini sarsıtmaqla kifayətlənməyib – bütün dünyaya yayılıb və hələ də davam edir. Bu proses birdəfəlik baş verən bir hadisə deyil; 1600–1700-cü illərdən başlayaraq günümüzədək uzanan böyük bir tarixi qırılmadır. Bu dəyişim qədim dünyanın bizə ötürdüyü sosial və fərdi alışqanlıqları kökündən dəyişdirib. Vaxt anlayışımız, məkan hissimiz, gündəlik ritmlərimiz belə başqa bir məzmun alıb. Bu əsaslar dəyişdikcə, onların üzərində qurulan bütün vərdişlər də məcburən yeni formalar alır.
Bununla belə, bir həqiqəti də unutmamaq lazımdır: böyük vərdişlər sandığımız qədər asan yoxa çıxmır. Onlar elə dərin kök salıb ki, ən kiçik bir çatlaqdan yenidən özünü göstərməyə qadirdir. Elə bu səbəbdən də cəmiyyətlərdə hər şeyin dərhal dəyişdiyini düşünmək yanlışdır. XIX əsrdə elmi inkişafların dini tamamilə sıradan çıxaracağına dair düşüncələr böyük bir sadəlövhlük idi və zaman içində yanlış olduğu sübut edildi. Eyni şey adətlərə də aiddir: ənənələr və vərdişlər, qəlblərdə, mahnılarda, şeirlərdə, davranışlarımızda yaşamağa davam edir. Bu dəyərlər olmadan nə mahnı oxuya, nə hekayə danışa, nə də normal bir məclis qura bilərik.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder