Həzz: Reallıq, Simulyasiya və Neyrobiologiya

Bu gün “həzz” sözü tarixdə heç vaxt olmadığı qədər çox işlənir, amma paradoks ondadır ki, insanlar heç vaxt bu qədər az həqiqi həzz yaşamayıb. Populyar mədəniyyət həzzi sadəcə “keyfinə düşkünlük” kimi səthi bir anlayışa endirsə də, əslində hedonizm həm fəlsəfi, həm fenomenoloji, həm siyasi, həm iqtisadi, həm də neyrobioloji qatları olan böyük və dərin bir anlayışdır. Doç. Dr. Enis Doko’nun dediyi kimi, müasir dövrdə hedonizmin yüksəlişi əslində cəmiyyətlərin yaşadığı böyük mədəni və mənəvi boşluğun nəticəsidir. Günümüzdə yüksələn şey həqiqi hedonizm yox, onun simulyasiyasıdır.

Fəlsəfi Hedonizm: Həzzi Yaşamağı Bilə Bilmək

Hedonizm, meta-etik bir mövqe olaraq, “bir şeyi yaxşı edən nədir?” sualına cavab axtarır və yaxşı həyatın ölçüsünü həzdə görür. Klassik hedonistlərin mövqeyi isə bugünkü Instagram mədəniyyətinin “şouya çevrilmiş həzz” anlayışından çox uzaqdır. Əsl hedonizm (normativ hedonizm) həzzi ani zövqdən ibarət saymır; onu həyatın ən yüksək məqsədi kimi dərk edir. Bu cür həzz:

1. Şüurlu və məqsədli bir yönəlimdən doğur.

2. Diqqətlə, burada və indi olma halı ilə yaşanır.

3. Etik və varlıq bir məna daşıyır; insanın özü və həyatı haqqında dərin bir fərqindəlik yaradır.

Bu baxımdan, bir insanı stula bağlayıb ona davamlı xoşbəxtlik hormonu vurmaq nəticəsində yaranan zövq — insan həmin təcrübənin fəal subyekti olmadığı üçün — fəlsəfi mənada həzz hesab olunmur. Gerçək həzz, məsələn, bir buddist öz məbədində yeməyi 45 dəqiqəyə yemək kimi, sadəcə dadın özünə diqqət ayırmağı tələb edir. Yəni həqiqi həzz, həzzin özündən də həzz almağı bilməkdir.

Neyrobioloji Ayırım: Wanting (İstəmək) və Liking (Xoşlamaq)

Həqiqi həzz ilə onun simulyasiyası arasındakı ən önəmli fərqləri neyrobioloji göstərir. Berridge adlı tədqiqatçı beynimizdə “wanting” (istək) və “liking” (xoşlanma, həzz) sistemlərinin fərqli olduğunu sübut edib. Biz çox vaxt dopamini “həzz hormonu” kimi tanıyırıq, amma əslində dopamin təkbaşına həzz yaratmır:

• Wanting sistemi: Dopamin motivasiya yaradır, bizi bir şeyin ardınca getməyə məcbur edir.

• Liking sistemi: Həqiqi rahatlama, xoşlanma və “oh nə yaxşı” hissi isə opiod sistemilə əlaqəlidir və dopamindən həm funksional, həm də anatomik olaraq fərqlidir.

Buna görə də bəzən bir şeyi dəlicəsinə istəyə bilərik, amma ondan həzz ala bilmərik. Bu, müasir insanın yaşadığı əsas problemlərdən biridir.

Həzzin Manipulyasiyası və Tükətim Mədəniyyəti

Bugünkü dünyada insanlar həzzi həyatın ən yüksək məqsədi kimi deyil, istehlak obyektinə çevrilmiş şəkildə yaşayır. Bu isə həm sistemin, həm də alqoritmlərin bizi yönləndirməsinin nəticəsidir. Korporasiyalar, xüsusən də Silikon Vadisi nəhəngləri diqqətimizi və hormon sistemimizi manipulyasiya etməklə iqtisadi dövrlərini qidalandırırlar. Həzzin simulyasiyasına aid tipik nümunələr:

• Instagramda yemək paylaşmaq və bəyənilər toplamaq — həzzin performansa çevrilməsi.

• Sonsuz Reels axınında itib getmək — dopamin süründürməsi.

• Karyera, diplom və məşhurluq dalınca qaçmaq — sosial kapital uğrunda yarış.

Bugün “əyləncə” kimi təqdim olunan çox şey artıq bir növ öhdəliyə çevrilib: yoga studiyasına üzvlük, masaj, brend qəhvə içmək… Bunlar çox vaxt “özünə dəyər vermək” adlı sosial kodlar altında bir növ məcburi fəaliyyətə çevrilib. Nəticədə, özünü rahatlaşdırmaq üçün etdiyimiz bir çox fəaliyyət — self-care ritualları, “kiçik qaçışlar” — daxildə performans, təzyiq və günahkarlıqla qarışır. Bu isə Epikürün sakit və dərin həzz anlayışı ilə heç uyğun gəlmir. Beləliklə ortaya “həzsiz həzz” çıxır.