Bu gün dini elmlərin, xüsusilə İlahiyyat fakültələrində tədris olunan biliklərin əksəriyyəti, bəzi istisnalar olmaqla, daha çox “kitab bilikləri” səviyyəsində qalır. Yəni əsasən əvvəllər yazılmış mətnlər üzərindən öyrədilir. Əlbəttə, bu mətnlərin özləri pis deyil, amma nəzərə almaq lazımdır ki, onlar müəyyən bir tarixi və mədəni kontekstdə meydana gəlib və hətta Quran ayələrinin anlaşılması belə dövrün reallığı ilə sıx bağlıdır. Məsələn, Ənfüs və Əfak ayələrinin təfsiri tarix boyu coğrafi, elmi və mədəni mühitdən asılı olaraq dəyişib.
Əsas problem ondan ibarətdir ki, dinin dəyişməz prinsipləri ilə mövcud həyat reallığı arasında əlaqə daim canlı saxlanılmır. Halbuki həyat özü dinamikdir, şərtlər durmadan dəyişir və buna görə də bu boşluğu daim yeni şərhlərlə, təfsir və təvillərlə bağlamaq vacibdir. Amma unutmaq olmaz ki, bu cür şərhlər dinin dəyişməz təməl prinsiplərinin yerinə keçməməli, yalnız insan əqli məhsulu kimi bir fəaliyyət olaraq qalmalıdır.
Yenilənmə və “Fəal olmaq” Zərurəti
Dinin özünün təməl həqiqətləri səviyyəsində yenilənməyə ehtiyacı yoxdur – əks halda din olmaqdan çıxar. Amma o təməldən qaynaqlanan və tarixi şərtlərlə formalaşan şərhlər, məzhəblər və yanaşmalar dəyişməlidir. Bugünkü əsas problem odur ki, müəyyən dövrlərdə formalaşmış nəzəri şərhləri dəyişməz həqiqət kimi dondurub saxlayırıq. Bu, sadə insanlar üçün praktik asanlıq yaratsa da, elmi baxımdan ciddi problem doğurur.
Məsələn, Şəmsəttin Səmərqəndinin XIV əsrdə insanı mərkəzə qoyaraq “Əfak və Ənfüs elmi” kimi bir sahə qurması göstərir ki, dini elmlər necə dinamik ola bilər. Belə yanaşmalar bu gün də reallığı, müasir elmi biliyi nəzərə alaraq əsas prinsiplərlə aradakı boşluğu doldura biləcək yeni şərhlər tələb edir. Yeni bir kəlam kitabı yaza bilmək, yeni bir Maturidilik, Əşarilik və ya İbn Sina fəlsəfəsini inkişaf etdirə bilmək bu dinamizmin göstəricisidir. Əks halda, “dondurulmuş” bir qəfəsdə yaşamağa məcbur qalırıq və dinin dili reallıqla əlaqəsini itirir.
Fikir ifadə formalarının, anlayış çərçivələrinin və ümumiyyətlə düşüncə tərzinin yenilənməsi vacibdir. Bu isə yalnız yenidən düşünməyə başlamaqla mümkündür. Öz yolunu, öz intellektual xəritəsini yarada bilməyən bir cəmiyyət təkcə tərcümə ilə irəli gedə bilməz.
Nəticə
Nəticə olaraq, tarixi təcrübəmizi kənara atmadan, tənqidi baxışla öz mədəniyyətimizi düşüncənin mövzusuna çevirmək və təməl prinsipləri müasir reallıqla əlaqələndirərək yeni metafizik sistemlər qurmaq zəruridir. İslam mədəniyyəti əslində epistemoloji baxımdan çoğuldur – yəni tək bir “doğru” əvəzinə müəyyən metod çərçivəsində fərqli düşüncə formalarının mümkünlüyünü qəbul edir. Əsas məsələ, bilik istehsalında metod və üsulun şəffaf və yoxlanıla bilən olmasıdır.
Bugünkü vəziyyət o qədər ağırdır ki, cəmiyyətimizin dini dünyagörüşü hələ də 150 il əvvəlki nənələrimizin inanc səviyyəsində qalıb. Məsələn, Məvaqif kimi klassik kəlam kitablarının strukturu göstərir ki, düşüncə, anlayış istehsalı, məntiqi nəticələr çıxarmaq, varlıq və ontologiya kimi əsas anlayışlar müasir şərtlərə uyğun şəkildə yenidən işlənməlidir.
Bizim bəşəriyyətin ortaq biliyi ilə problemimiz yoxdur. Əsas məsələ odur ki, biz “fəal” – yəni özümüzü aktor, subyekt kimi ortaya qoyaq. Əgər fəal deyilsək, bu fərq etməz – istər dini elmlər, istər təbiət elmləri, istər humanitar sahələr, hətta idman sahəsi belə – heç birində özümüzə aid yeni bir dəyər, məktəb və ya sistem qura bilmərik. Təəssüf ki, bu gün dini elmlərin vəziyyəti də, digər sahələr kimi, hələ də əsasən tarixi mətnlər üzərində dövr edir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder