Hz. Adəmə İsimlərin Öyrədilməsi və Rəbb Əsması

İslamın metafizik düşüncə ənənəsi Qurani-Kərimdəki "Allah Adəmə bütün adları öyrətdi" (Bəqərə, 31) ayəsini yalnız zahiri bir bilgi kimi deyil, həm də dərin mənəvi və varlıq səviyyəsində məna daşıyan bir hadisə kimi təfsir edir. Burada söhbət sadəcə varlıqların adlarının öyrədilməsindən getmir, əslində bu, Allahın Öz isimlərini – yəni "Əsmaül-Hüsna"nı – Adəmə tanıtmasından ibarətdir. Allahın Rəhman, Rəhim, Kərim və s. kimi adlarını Adəmə öyrətməsi, Onun Özünü insana açması deməkdir. Bu hadisə, Allahın bir "gizli xəzinə" olaraq tanınmaq istəyinin, başqa sözlə, tanınmağa yönəlmiş iradəsinin bir təcəssümüdür. Həmin iradə ilə adların öyrədilməsi arasında tam bir uyğunluq mövcuddur. Beləliklə, Adəmə adların öyrədilməsi – əslində Allahın insana Özünü tanıtmasıdır. Bu, müəyyən zamanla məhdudlaşan tamamlanmış bir hadisə deyil, yaşadıqca davam edən və varlıqla birgə axan bir öyrənmə prosesidir. İnsanlıq bu adları tanımağa davam edir.

Bu öyrənmə prosesi İslam metafizik ənənəsində varlığın bir məktəb, bir dərs yeri – bir növ "mədrəsə" – kimi qəbul edilməsi ilə tamamlanır. Burada varlıq bir dərs mühiti, Allah müəllim, dərslər isə Onun adları – əsma – hesab edilir. Və bu dərslər nəzəri deyil, əksinə, həyatın içində, təcrübə yolu ilə öyrənilir. İnsan xəstəlik, zəiflik, tək qalmaq, zənginlik, güclənmək və digər həyat halları ilə qarşılaşdıqca bu adları tanımağa başlayır. Bu öyrənmə halı insanın həyatı daha dərindən anlamasına, Allah qarşısında hörmət və təqvanın artmasına, həm də Allahın sonsuzluğuna qarşı bir heyranlıq və təəccüb hissinin formalaşmasına səbəb olur.

"Rəbb" adının çoxqatlı mənası: Mürəbbi, Malik və Muslih

Allahın "Rəbb" adı bəzi ad siyahılarında xüsusi bir ad kimi çəkilməsə də, "rububiyyət" anlayışı çərçivəsində əsas kateqorial adlardan biri kimi qəbul edilir. "Rəbb" sözü çox vaxt izafətlə – yəni aidlik şəkilində işlənir: məsələn, "Rəbbül-aləmin" (aləmlərin Rəbbi), "Rabbənə" (bizim Rəbbimiz) kimi. Bu ifadə təkcə aidlik bildirmir, eyni zamanda hakimiyyət və nəzarət mənasını da daşıyır.

"Rəbb" adının əsas üç mənası vardır:

1. Mürəbbi (Tərbiyə edən, yetkinləşdirən):
Bu mənada Allahın varlıqları yaratmaq, ruziləndirmək, onlara ağıl və bilgi vermək, davranışlarını islah etmək və onları potensial haldan kamilliyə doğru yönəltmək fəaliyyəti nəzərdə tutulur. "Əl-Həmdu lilləhi Rabbil-aləmin" dedikdə, bütün aləmləri tərbiyə edən, yönləndirən və inkişaf etdirən Allah nəzərdə tutulur. Rəbb – hər kəsə xeyir diləyən, yaxşılığı çatdıran və mərhəmətlə istiqamətləndirəndir. Bu məna insana dayaq verir və onu azadlaşdırır. Çünki insanın qoruyucu bir varlığa aid olduğunu bilməsi, onun başqalarına və ya dünyaya olan asılılığını azaldır.

2. Malik (Sahib, mülkiyyət sahibi):
Bu ad göstərir ki, kainatda hər şeyin bir sahibi var və heç bir şey sahibsiz deyil. "Rəbbül-aləmin" deyərkən, bütün varlığın Allahın malikiyyəti altında olduğu ifadə olunur. Bu ad insana aidlik və mülkiyyət anlayışını yenidən düşündürür. Həyata gəldikdə, artıq sahib olunmuş bir dünyanı görürük. Lakin "Malik" adı bu aidiyyətlərin hamısını kökündən sarsıdır və insanın təkcə Allaha məxsus olduğunu göstərir. Bəzi müasir düşüncələrin əksinə olaraq, Allahın Malik olması idarəçilərə, krallara və ya sistemlərə haqq qazandırmaq üçün deyil, əksinə, onların da məhdud və məsuliyyətli olduğunu xatırlatmaq üçündür.
Bu ad eyni zamanda bir paradoksu da içində daşıyır:
– Sərhədləndiricidir, çünki insanların bir-biri üzərindəki hökmranlığını məhdudlaşdırır.
– Azadlaşdırıcıdır, çünki insanları və münasibətləri Allaha bağlayaraq qarşılıqlı asılılıqlardan azad edir.
Azadlıq tək tərəfli deyil – istər işçi-işəgötürən, istər idarə edən-idarə olunan, istər ata-övlad münasibətlərində olsun – hər iki tərəfin bir-birindən asılı olduğu unudulmamalıdır. Bu əlaqələr əslində bir əmanətdir. Yalnız güclü və üstün tərəfin azadlığa ehtiyac duyduğu düşüncəsi yanlış və səthi bir yanaşmadır. Allahın Malik olması bu qarşılıqlı asılılığın hər iki ucunu azadlığa doğru yönəldir.

3. Muslih (İslah edən, yaxşılığı istəyən):
Bu məna mürəbbi adının tamamlayıcısı kimi çıxış edir. Allah yalnız tərbiyə edən deyil, eyni zamanda bizim üçün nəyin yaxşı olduğunu bilən və onu bizə rəva görəndir. Bu mənaya iman etmək təvəkkül ruhunu gücləndirir və razılığa – yəni Allahın hər şeydə bizim xeyrimizə qərar verdiyinə inamla təslimiyyətə – aparır. Nəticə etibarilə insan həyatın hər halına təşəkkür və şükür ruhu ilə yanaşmağa başlayır.

Bu baxışlar, Allah ilə insan arasındakı əlaqənin nə qədər dərindən və çoxşaxəli bir şəkildə qurulduğunu göstərir. İnsanın bu əlaqə içində tədrici şəkildə formalaşması və Allahın adlarını yaşantı içində tanıması, onun həm mənəvi yüksəlişinə, həm də varlığı daha dolğun şəkildə anlamasına xidmət edir.