Nəfsi Anlamaq və Tərbiyə Etmək

Bəzən insan olaraq ya nəfsimizə həddindən artıq yüklənirik, ya da onu yetərincə tanımırıq. Nəticədə, özümüzlə sağlam münasibət qurmaqda çətinlik çəkirik. Halbuki nəfsi doğru tanımamaq, onun əsiri olmağımıza, mübarizə yolunda səhvlər etməyimizə və sonda həm ruhən, həm də mənən zərər görməyimizə səbəb ola bilər. Bu baxımdan, nəfsimizi tanımaq və ona necə yanaşacağımızı öyrənmək olduqca vacib məsələdir.

Nəfsi anlamaq üçün iki əsas mənbəyə söykənməliyik: Qurani-Kərim və Peyğəmbərimizin (s.ə.s) sözləri və həyatı – yəni Sünnə. Qurani-Kərimdə “nəfs” kəlməsi müxtəlif formalarla ümumilikdə 296 dəfə işlənir və bu sözə 8 fərqli məna verilir. Bu da Qurani-Kərimin çoxmənalı ifadələrdən istifadə etməsinə bir nümunədir.

Qurani-Kərimdə Nəfsin Müxtəlif Mənaları:

• Zat (mahiyyət, şəxsiyyət) mənasında – Ali-İmran, 28

• Cövhər (əsas maddə) mənasında – Ənam, 98

• Can (həyat) mənasında – Kəhf, 6

• Ruh (nəfəs, dirilik) mənasında – Zumər, 42

• Daxili aləm (duyğu, düşüncə) mənasında – Yusif, 68

• Şəxs (fərd) mənasında – Bəqərə, 48

• Qəlb (vicdan, daxili hiss) mənasında – İsra, 25

• Bədən (fiziki varlıq) mənasında – Yusif, 23

Qurana görə nəfsin mahiyyəti və xüsusiyyətləri

Qurani-Kərim yalnız nəfsin fərqli mənalarını deyil, onun necə bir varlıq olduğunu və hansı xüsusiyyətlərə sahib olduğunu da bizə aydın şəkildə göstərir:

• Nəfs and içiləcək qədər dəyərlidir. – Şəms surəsində “Nəfsə və onu nizama salana and olsun” (Şəms, 7) ayəsi bu dəyəri vurğulayır (fəqət biz yalnız Allaha and içə bilərik).

• Nəfsdə həm fücur (pislik meyili), həm də təqva (ilahi məsuliyyət hissi) mövcuddur. – “O nəfsə fücurunu və təqvasını ilham etdi.” (Şəms, 8)

• Nəfs təmizlənərsə, insan nicat tapar. – “Nəfsini təmizləyən, həqiqətən nicat tapdı.” (Nəcm, 23)

• Nəfs, insanı arzu və ehtiraslara aludə edən bir mexanizmdir. – İnsanların çoxu zənn və nəfsinin istəyinə uyur. (Nəcm, 23)

• Nəfs çox zaman insana pisliyi pıçıldayan bir imtahan vasitəsidir. – Hz. Yusif (ə.s.) deyir: “Mən nəfsimi təmizə çıxarmıram. Həqiqətən, nəfs, Rəbbimin mərhəməti olmadıqda, daim pisliyə meyillidir.” (Yusif, 53)

Nəfsə Qarşı Necə Yanaşmalı?

Qurani-Kərim və Sünnə bizə nəfsə qarşı münasibətdə hansı mövqedə dayanmağımız lazım olduğunu da öyrədir:

• Nəfslə düşmənçilik edilməz, amma ona qarşı həssas və ayıq olmaq lazımdır.

• Nəfsə boyun əyilməz, onunla mübarizə aparılar.

• Nəfsin fitnələrinə biganə qalınmaz, təyaqquz (aylıq halı) daim qorunmalıdır.

• Nəfs yalnız günah etdikdən sonra yox, əvvəlcədən tərbiyə edilməli, qabaqlayıcı tədbirlər görülməlidir.

• Nəfs öldürülməz, əksinə üsul və mərifətlə tərbiyə olunmalıdır.

Bu prinsiplər bizə göstərir ki, nəfsimizi tanımadan və tərbiyənin mahiyyətini dərk etmədən edilən hər cəhd, bizi istədiyimizin əksinə aparar. Bəzən elə olur ki, nəfsi tərbiyə etdiyimizi zənn etdiyimiz halda, əslində onun azğınlığını qızışdırırıq.

Peyğəmbərimizin (s.ə.s) Nəfs Duası

Peyğəmbərimizin (s.ə.s) nəfs mövzusunda etdiyi dualar da bizə bu mübarizədə çox mühüm bələdçilik edir. Rəsulullah (s.ə.s) tez-tez belə dualar edərdi:

“Allahım! Acizlikdən, tənbəllikdən, simiclikdən, qocalıb əldən düşməkdən və qəbir əzabından Sənə sığınıram.”

“Allahım! Nəfsimə təqva nəsib et, onu təmizlə. Onu ən gözəl şəkildə təmizləyəcək Sənsən. Onun dostu da, tərbiyəçisi də yalnız Sənsən.”

“Allahım! Faydasız elmdən, titrəməyən qəlbdən, doymayan nəfsdən və qəbul olunmayan duadan Sənə sığınıram.”

(Bu dualar Müslim, Zikr, 73 və Nəsai, İstiazə, 13 nömrəli hədislərdə keçir.)

Bu dualar bizə göstərir ki, nəfsə qalib gəlmək ancaq Allahın köməyi ilə mümkündür.