Qorxu çox vaxt təbii bir instinkt kimi qəbul olunur, amma əslində insan onu yaşayaraq, hiss edərək və başqasından görərək öyrənir. Əlbəttə, bəzən təhlükədən qaçmaq instinktiv ola bilər, amma nəyin təhlükəli sayıldığı, nə vaxt qorxmalı olduğumuz zamanla və təcrübəylə formalaşır. Elə bu öyrənilmiş mahiyyəti də qorxunu həm fərdi, həm də ictimai planda daha mürəkkəb bir hala gətirir.
Qorxunun Şəxsiyyət və Cəmiyyətə Yıxıcı Təsiri
Uzun müddət təzyiq altında yaşayan cəmiyyətlərdə qorxu sadəcə hiss deyil, düşüncəni dumanlandıran, iradəni zəiflədən, insanın bacarıqlarını yox edən dağıdıcı bir gücə çevrilir. Ən sərt rejimlərin cəmiyyətə vurduğu ən dərin yaralardan biri də məhz budur. Qorxu insana hakim olanda, insan gerçək "mən"ini qorumaq yerinə saxta kimliklər yaratmağa başlayır. Bu ikiüzlülük, bir növ nifaq halı alır. Vaxt keçdikcə bu saxta kimliklər insanın əsl xarakterini basdırır və nəticədə daxili parçalanma yaşanır – yəni insanın özü-özündən uzaq düşməsi.
Qorxunun başqa bir təzahürü isə insanın öz tarixinə baxışında ortaya çıxır. Bəzən insan keçmişin boşluqları ilə o qədər məşğul olur ki, sonunda tarixi inkar etməyə başlayır. Formal olaraq ona hörmət etdiyini desə də, daxilində onu mənasız və dəyərsiz görür. Bu isə milli və mədəni yaddaşın dərinliklərində bir növ özünü inkar vəziyyətinə gətirib çıxarır.
Qorxudan Doğulan Aqressiya və Məzlumun Zalıma Çevrilməsi
Əksəriyyət düşünür ki, qorxu insanı geri çəkilməyə, susmağa vadar edir. Halbuki qorxu bəzən əksinə, şiddətə və hətta ölçüsüz aqressiyaya səbəb ola bilər. Qorxu ilə yanaşı qəzəb də gəlir. Bu nöqtədə belə bir sual meydana çıxır: "Dünənin məzlumu sabahın zalımına çevrilə bilərmi?" Tarix və təcrübələr göstərir ki, bəli, çevrilə bilər. Çünki insan zamanla zülmü öyrənir. Zülmə məruz qalmış biri zamanla zülmün mexanizmini qavrayır, öyrənir və bu bildiklərini gələcəkdə öz davranışlarına tətbiq etməyə başlayır.
Duyğuların İdarə Edilməsi və Fəzilətin Əhəmiyyəti
Zülmə məruz qalanların qisas hissiylə hərəkət etmələri çox vaxt yeni zülmlərə yol aça bilər. Bu cür halların qarşısını almağın yolu isə qorxunu və ümumilikdə duyğuları doğru idarə etməkdən keçir. Əgər bu cür proseslərdə fəzilətli və düşüncəli insanlar önə çıxmasa, kütlənin duyğuları dağıdıcı nəticələrə səbəb ola bilər. İnqilablardan sonra inqilab edənlərin özlərinin zalıma çevrilməsi də bu idarə olunmayan qorxunun və nəzarətsiz ümidlərin nəticəsidir.
Uzun müddət bir duyğudan – məsələn, azadlıq, təhlükəsizlik, ədalət kimi şeylərdən – məhrum qalan insanlar bu hisslərlə necə davranacaqlarını da bilməz olurlar. Qorxu və ümid, əgər idarə olunmazsa, bəzən yaxşı niyyətlə belə böyük fəlakətlər törədilə bilər. Bu səbəbdən tarix boyunca müdriklər duyğuların ağıl və mərifətlə tənzimlənməsinə israrla diqqət çəkiblər.
Duyğulara Hakim Olmaq: Tarazlığın Əsl Mənbəyi
Qorxunun və ümumiyyətlə bütün duyğuların idarəsi üçün yalnız ağıl deyil, eyni zamanda ruhi bir dərinlik, mərifət lazımdır. Sevgi belə, öz-özünə buraxıldıqda qısqanclığa, nifrətə və ya hətta dağıdıcı bağlılığa çevrilə bilər. Bu səbəbdən duyğuların özü belə bəzən ziddiyyətli nəticələr doğura bilər. Ona görə də insanın duyğularını yalnız yaşaması deyil, onları dərk edib yönəltməsi də vacibdir. Qədim mədəniyyətlərin daim "mərifətullah"dan, yəni Allahı tanımaqdan, insanın kamilləşməsindən bəhs etməsi də elə bu səbəbdəndir – çünki duyğularla ağıl bir araya gəlmədən insan tam mənada insan ola bilməz.
Qurani Kərimdə Qorxu Anlayışı
Qurani-Kərim qorxunu tək bir duyğu kimi təqdim etmir. Əksinə, qorxu ilə birlikdə ümid, sevgi və təslimiyyət anlayışlarını da verir. Quranda qorxunun qarşısında dayanacaq tək şey ümidsizlik deyil, həm də Allaha sevgi və Ona təslimiyyətin verdiyi bir daxili rahatlıqdır. Təslim olmaq, Quranda mənfi deyil, əksinə dərin bir zövq və rahatlıq halı kimi izah edilir. Yəni qorxu, əgər imanla, ümidlə və sevgi ilə tarazlansa, dağıdıcı olmaq əvəzinə insanı yüksəldə bilər.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder