Qorxu: İnsanın Dirilik Qaynağı

Qorxu və qeyri-müəyyənlik ilk baxışda mənfi duyğular kimi görünə bilər, lakin əslində insan varlığının ayrılmaz hissəsidir. Onlar həm dini mətnlərdə, həm də fəlsəfi düşüncədə – xüsusilə də varoluşçuluqda – insanın mənəvi, əxlaqi və psixoloji ölçülərinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Qorxu sadəcə bir zəiflik deyil, əksinə, insan həyatını dərinləşdirən və onu mənalandıran təməl bir hala gələ bilir.

Varlığın Qəlbindəki Qorxu

Kierkegaard’ın məşhur əsərində yer alan Hz. İbrahim nümunəsi, qorxunun sıradan bir hiss olmadığını, bəzən insanın Allaha olan təslimiyyətində belə ciddi daxili təlatümlər doğurduğunu göstərir. Övladını qurban etmə əmri qarşısında yaşanan daxili sarsıntı – həm övlad itkisi, həm də ilahi əmrin ağırlığı arasında qalan insanın yaşadığı qorxu – bir növ, insanın öz sərhədlərini aşmaq məcburiyyətində qalmasıdır. Bu kimi hallar göstərir ki, insanın imanla hərəkət etdiyi anlarda belə qorxu tamamilə aradan qalxmır – əksinə, onu diri saxlayan bir xatırlatma kimi mövcud olur.

Qorxu: İnsani Kamilliyin Əsaslarından Biri

Əksəriyyətin düşündüyünün əksinə olaraq, qorxu təkcə məhv edilməli bir hiss deyil; əksinə, insanı oyaq tutan və əxlaqi fəzilətləri doğuran bir mexanizmdir. İnsan qorxduğu halda cəsarətli olur. Əgər bir insan heç nədən qorxmur və hər şeyə atılırsa, bu artıq "dəli cəsarəti" sayılır. Gerçək fəzilət, qorxuya rəğmən edilən seçimdə özünü göstərir – istər mərhəmət olsun, istər comərdlik, istərsə də səbir. Çünki bu keyfiyyətlər, insanın öz acizliyini qəbul etməsi və onu aşmaq istəyi ilə meydana çıxır. Qorxusuz insanın bu istiqamətdə inkişafı da qeyri-mümkün görünür.

Qorxunun yalnız dini müstəvidə deyil, gündəlik həyatımızda da əhəmiyyətli rolu var. Zəlzələlərdən tutmuş maddi itkilərə qədər hər şey qorxu doğura bilər. Bu baxımdan, İbn Hazm çox maraqlı bir nöqtəyə toxunur: Alimlərdən tutmuş peyğəmbərlərə qədər bütün saleh insanlar üçün "əxlaqlı qalmağı mümkün edən şey", qorxunun və ya narahatlığın tamamilə itməməsidir. Yəni, insanı diri saxlayan məhz onun içindəki narahatlıqdır. Niyazi Misri də şeirlərində bu həqiqətə toxunur – insan öz halını dərk edir və sonunun necə olacağını düşünərək narahat olur. Bu narahatlıq isə onu axtarışa, dəyişməyə və inkişaf etməyə sövq edir. Beləliklə, qorxu insanın həyatla əlaqəsini diri saxlayan bir mexanizm kimi çıxış edir.

Qorxunun İdarəedilməz Halı və Təlükəsi

Ancaq qorxu, idarə oluna bilmədikdə, ağlı və iradəni arxa plana ataraq duyğusal bir xaosa çevrildikdə, təhlükəli bir gücə çevrilir. Psixologiyada da bu hal geniş şəkildə tədqiq olunmuşdur – qorxunun bizi tamamilə nəzarətə götürdüyü vəziyyətlərdə insan hərəkətsiz qalır, hətta öz həyatını belə risk altına atır. İbnül-Əsir bu barədə çox heyrətamiz bir nümunə verir: Moğol ordusunun bir əsgəri – təkbaşına və silahsız halda – qorxudan 40 nəfəri susdura bilir. Bu hadisə açıq şəkildə göstərir ki, qorxu idarədən çıxanda təkcə insanın iradəsini deyil, bütün bir cəmiyyəti iflic edə bilər.

Belə bir qorxu artıq təkcə hiss deyil, dağıdıcı bir gücə çevrilir. Ona görə də qorxudan qorxmaq deyil, qorxunu tanımaq və onunla düzgün şəkildə yaşamağı bacarmaq lazımdır. Əks halda, qorxu bizi öz həqiqətimizdən uzaqlaşdırar.