Qorxunun Qaynağı və İnsan Psixologiyası

Qorxu, insanın daxilində formalaşan mürəkkəb və çoxqatlı bir hissdir. Onun kökündə çox vaxt öz zəifliklərimizi dərk etməyimiz dayanır. Biz nədənsə qorxuruqsa, əksər hallarda bu, həmin mövzuda özümüzü aciz hiss etməyimizdən və vəziyyəti tam nəzarətdə saxlaya bilməyəcəyimizi düşünməyimizdən irəli gəlir. Elə buna görə də insanlar əsasən qeyri-müəyyən vəziyyətlərdən, güclərini aşan hallardan və ölçə bilmədikləri bir qüdrətlə qarşılaşanda qorxu hiss edirlər. Qorxunun həqiqi mahiyyəti isə qarşıda dayanan bu qüdrəti hiss etdiyimiz an açıq-aydın ortaya çıxır. Qeyri-müəyyənlik bizə bəzən nəhəng bir güc kimi görünür, bəzən isə artıq dərk etdiyimiz bir qüdrətlə üz-üzə qalmaq bizdə qorxu doğurur.

Məlumat və aydınlığın qorxu üzərindəki təsiri

Tarixdə elə hadisələr var ki, qorxunun əsas səbəbinin qeyri-müəyyənlik olduğunu bizə açıq şəkildə göstərir. Məsələn, Elxanilər dövrünün tanınmış simalarından Nəsirəddin Tusinin başına gələn məşhur bir hadisə buna gözəl nümunədir. Tusi, hökmdarı elmi investisiyalara təşviq etmək üçün bir ziyafət təşkil edir və əvvəlcədən planlaşdırılmış şəkildə məclis zamanı qübbə birdən çökdürülür. Böyük gurultu baş verəndə oradakıların hamısı vahiməyə qapılır, panikaya düşür. Amma hadisədən xəbərdar olan Tusi və hökmdar tam sakit qalırlar. Tusi bu vəziyyəti izah edərkən belə deyir: “Biz qorxmadıq, çünki nə olacağını əvvəlcədən bilirdik.” Bu hadisə açıq şəkildə göstərir ki, nə baş verəcəyini bilmək və qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmaq qorxunu yox edə bilər.

Din və qorxu: Ümid və qorxu arasında bir tarazlıq

Qorxu anlayışı dinlə, xüsusilə də İslam inancı ilə çox dərin şəkildə bağlıdır. İslam insanı həm qorxunu diri tutmağa, həm də ümidi itirməməyə çağırır. Bu anlayış “beynəl-xavf və rəca” — yəni “qorxu ilə ümid arasında” olmaq halı ilə ifadə olunur.

• Qorxu (Xsvf): Bu qorxu hissi insanda daim canlı qalmalıdır. Çünki qarşısında dayanıb rəqabət aparacağımız deyil, sadəcə itaət göstərə biləcəyimiz mütləq bir qüdrət – Allah – vardır. Bu qorxu Onun böyüklüyünün və müəyyənliyinin nəticəsidir. İnsan bu mütləq qüdrəti tanıyanda, Onun iradəsini qəbul edəndə daxilində həm ehtiram, həm də təvazökarlıqla qarışıq bir qorxu hissi baş qaldırır.

• Ümid (Rəca): Qorxu nə qədər realdırsa, ümid də bir o qədər vacibdir. Mütləq qüdrət qarşısında nəticələri əvvəlcədən görə bilməsək də, bu qüdrətin bizdən istədiklərini yerinə yetirdikdə bizə əminlik və arxayınlıq bəxş etdiyini görürük. Allahın “Mü’min” — yəni “Əminlik Verən” adı da məhz bu yönünü ifadə edir. Rəca – yəni ümid – bu qüdrətin açdığı qeyri-müəyyən bir sahədən doğur. Bu, insanın həm bu dünyada, həm də axirətdə Rəbbin mərhəmətinə və nemətlərinə nail olmaq arzusu ilə bağlıdır.