İnsan: Şüur və Qorxu Arasında

İnsan, təkcə bədəni ilə yox, mənəvi və zehni aləmi ilə də digər canlılardan fərqlənən xüsusi bir varlıqdır. Bu fərq ən çox da onun şüur dərinliyində və metafizik hadisələri qavrama qabiliyyətində özünü göstərir. Əlbəttə, heyvanlar da qorxu hissi keçirə və müəyyən mənada sevgiyə cavab verə bilirlər. Amma insanın hissləri yalnız instinktlərlə deyil, eyni zamanda şüurun işığında formalaşır və dərinlik qazanır.

İnsanı digər canlılardan ayıran əsas cəhətlərdən biri budur: insan sadəcə şüurlu olmaqla kifayətlənmir, həm də öz şüurunun fərqindədir. Məsələn, ölüm gerçəyini bilə-bilə yaşayan yeganə canlı insandır və bu bilik onun bütün emosional dünyasına təsir edir. Baş verənləri anlamaq, həyatın mənşəyini və mahiyyətini dərk etməyə çalışmaq da yalnız insana xas bir xüsusiyyətdir. Bu idrak dərinliyi qorxu anlayışını da dəyişdirir. Heyvanlar ölüm sonrası haqqında düşünməz, kainatın necə yarandığı sualı onları narahat etməz. Amma insan məhz bu bilinməzliklər üzərində düşünür və bəzən bu düşüncələrə görə narahatlıq keçirir.

Bu çoxqatlı şüur bəzən vasitəsiz şəkildə üzə çıxır. Məsələn, bir tısbağanın axirət haqqında düşünmədiyini və ya bir ilan kimi sevə bilmədiyini anlamaq üçün mütləq o canlı olmaq lazım deyil. İnsan həm özünə baxa bilir, həm də başqasını anlayacaq bir idrak gücünə malikdir. Elə bu fərqindəlik sayəsində də insan əli ilə yalnız mexaniki iş görmür, həm də o əl vasitəsilə mənalar yaradır, düşüncə inşa edir və mədəniyyət qurur.

Qorxunun Daxili Gücü və Canlandırıcı Təsiri

Qorxu çox zaman neqativ bir hiss kimi qəbul edilir. Amma məsələyə daha dərindən baxanda bu hissin insan həyatında ikili funksiyası olduğunu görmək mümkündür. Qorxu həm dağıdıcı ola bilər, həm də insanı ayaqda saxlayan, canlı tutan bir gücə çevrilə bilər.

Bu fikri daha yaxşı anlamaq üçün belə nümunələr verək:

• Əgər bir dövlət öz təhlükəsizliyinə həddindən artıq əmin olsa, qısa müddətdə dövlət olaraq mahiyyətini itirə bilər.

• Bir insan tənqid və rəqiblərindən tamamilə sığortalanmış vəziyyətdə yaşasa, özünü göstərmək ehtiyacını hiss etməz və get-gedə zəifləyər.

Məşhur psixoanalitik Karl Qustav Yungun xatirələrində bir rəssamdan bəhs olunur: gənc yaşlarında böyük uğurlar qazanan bu sənətkar “onsuz da mən ustayam” düşüncəsinə qapılıb uzun müddət heç bir əsər yaratmır və nəticədə həm sənət aləmindən uzaqlaşır, həm də ciddi mənəvi böhran yaşayır. Bu nümunə onu göstərir ki, insan əmin olduğu şeyin haqqını verməsə, o əminlik də onu xilas edə bilməz. Əksinə, yeni və daha dərin qorxulara qapı açar.

Ona görə də qorxu təkcə çarəsizlik yox, eyni zamanda bir dirilik işarəsidir. Necə ki, arzu insanı diri saxlayır, qorxu da insan varlığının təbii və bəzən çox faydalı bir hissəsidir. Qarşı tərəf, əks fikir, düşmən – bunlar da bizi formalaşdıran və dirilədən amillərdir.

Tarazlıq, Ziddiyyətlər və İlahi Təzahürlər

Əsl ideal vəziyyət hər kəsin bir-birinə sonsuz güvəndiyi vəziyyət deyil. Çünki belə bir hal reallıqdan uzaqdır. Əsl ideal – fərqli təbəqələr və qüvvələr arasında bir tarazlığın olmasıdır; bu tarazlıq da zərər verməmək üçün vacibdir. Əgər bu tarazlıq pozularsa, zəif olan tərəf məhvə sürüklənə bilər.

Ətrafımızda müşahidə etdiyimiz ziddiyyətlər – həyat və ölüm, sevinc və kədər, verən və alan – bütün bunlar Allahın isimlərinin kainatda təzahür etməsi ilə əlaqəlidir. Allah təkcə yaşadan deyil, eyni zamanda öldürəndir; yalnız verən deyil, alan da odur. Bu ilahi adların təcəllisi bütün yaradılmışlarda görünə bilər, amma bu təzahürlərin ən dolğun halı məhz insanda müşahidə olunur. İnsan bəzən bir zamanda içində həm gülür, həm də ağlayır. Bunlar, insanın içindəki ziddiyyətlərin canlı nümunələridir.

Ziddiyyətlərin varlığı həyatın sadə və düz bir xətt üzrə getmədiyini göstərir. Əksinə, həyat hər an yeni bir vəziyyətlə qarşı-qarşıyadır. Ona görə də bu prosesi doğru və sağlam şəkildə idarə etmək, insanın özü və çevrəsi ilə harmoniyada yaşaması üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Qorxu və ona bənzər hisslər düzgün başa düşüldükdə və idarə edildikdə, insanın daxili dünyasını gücləndirən və onu yetkinləşdirən bir gücə çevrilir.