Ölüm, Yaşam və Ruhun Mənası

İnsan tarix boyu ölümü həm maraqla qarşılayıb, həm də dərin düşüncələrin mövzusu edib. Ölüm sadəcə bir hadisə deyil, yaşamaq istəyimizi və dünyanı qavrama tərzimizi kökündən sarsıdan bir həqiqətdir. Bu anlayışı formalaşdıran bir çox amil var: İslam fitrəti üzrə dünyaya gəlmək, fərqli din və mədəniyyətlərə mənsub olmaq, qəbilə və cəmiyyət təsirləri və s.

Ən əsas məsələ odur ki, insan üçün həyat hər zaman ölümə üstün tutulur. Çünki insan, fiziki olaraq bu dünyanı tərk etsə də, mövcudluqdan vaz keçmək istəmir. Varlıq hissi o qədər dəyərli və o qədər şirin bir duyğudur ki, insan – təkcə insan yox, heyvan belə – onu qorumaq üçün hər şeyini qurban verə bilər. Bu isə göstərir ki, var olmaq özü-özlüyündə insan təbiətinin əsas istinad nöqtəsidir. Özünü dərk edən bir varlıq olaraq, yoxluq düşüncəsi ilə qarşılaşmaq bizim üçün sadəcə qorxunc deyil, həm də anlaşılması çətin bir vəziyyətdir.

İnsan Ruhdur: Bədən Sadəcə Vasitədir

İslam düşüncəsində peyğəmbərlər, ariflər və mənəvi dərinliyi olan insanlar insanın yalnız maddi bir varlıq olmadığını, ruhani bir mahiyyət daşıdığını bildiriblər. Bədən daim dəyişən və bölüşülən bir struktura malikdir, lakin mənlik deyilən anlayış bütöv, sadə və dəyişməzdir. Hətta yaddaşda müxtəlif qatlar olsa da, özünü dərk edən “mən” daim sabit qalır. Bu sabitlik göstərir ki, mənliyimiz bədənlə izah oluna bilməz. Yəni bədən ruhun yerləşdiyi yer deyil, sadəcə onun dünyaya görünmə vasitəsidir.

Axirət: Yoxluğun Sonu Yoxdur

Peyğəmbərlər ruhun ölüm sonrası vəziyyəti ilə bağlı bizə ətraflı məlumat veriblər. İslamda cənnət, cəhənnəm və axirət həyatı haqqında çox sayda məlumatın olması, əslində, ölümün son deyil, keçid olduğunu göstərir. İnsan ölmür, sadəcə məkan dəyişir. Bədən isə, bu varlığın bir növ "libası" kimidir.

İnsanlığın söylədiyi iki böyük cümlə var: "Allah var" və "axirət var". Bu iki inanc, insanın mənəvi bütövlüyünü qoruyur. Axirət inancı, insanı məsuliyyətli və əxlaqlı bir varlıq olmağa çağırır. Əgər bu dünyada etdiklərimizin bir qarşılığı varsa, deməli, həyatın mənası və istiqaməti də vardır.

Lakin bu məlumatlar ağıl yolu ilə tam dərk edilə bilməz. Cənnət necədir, cəhənnəm nədir – bunu təkcə ağıl izah edə bilməz. Necə ki gözlə görmədən əşyaların varlığına tam inanmaq olmur, axirət haqqında bilik də bənzər şəkildə, müşahidə və mənəvi hal ilə dərk olunur.

Dünya – Sadəcə Bir Körpüdür

İslam bizə bədəni kiçiltməyi deyil, onu düzgün yerə qoymağı öyrədir. Dünya, əbədiyyət üçün bir hazırlıq meydanıdır. İnsanın qarşısına çıxan hər bir vəziyyət – istər sevinc, istər kədər – onu axirətə hazırlayan bir vasitədir. Əgər dünya və bədən bu qədər əhəmiyyətsiz olsaydı, iman gücləndikcə insanlar onlardan uzaqlaşmağa, onları yox etməyə can atardılar. Halbuki əksinədir – imanlı insan bədənini və dünyasını daha dəyərli şəkildə istifadə etməyə çalışır.

“Ölümündən Əvvəl Öl” – Sufi Baxışı

Sufilər ölüm sonrası həyatı daha bu dünyadaykən yaşamağa can atıblar. Bu, bədənin maddi dünyaya bağlılığından azad olunması ilə mümkündür. İslamda isə bu hədəfə ibadət və Allah’a yönəli həyat tərzi ilə çatmaq olur. “Ölümündən əvvəl öl” çağırışı, əslində insanın iradə ilə bədəni aşması və mənəvi bir dərinliyə enməsidir. Bu, fiziki yox olmaq deyil – mənəvi bir keçiddir. Hətta bu dünyada belə, müəyyən hal və vəziyyətlərlə mələklərlə bir səviyyəyə çatmaq mümkündür.

Ölüm – Dəvətnamədir, Qorxu Deyil

Sufilərin ölümə “Şəbi-Ərus”, yəni “Toy Gecəsi” deməsi, bu dünyadan bezməkdən yox, qarşıda duran gözəllik və hüzurdan doğur. Sevdiyinə qovuşan insan, ayrıldığı deyil, qovuşduğu şeylə sevinər. Ölüm burada bitmək deyil, bir başlanğıcdır.

Ancaq bu düşüncə tərzinə çatmayanlar üçün ölüm qorxulu gəlir. Bu qorxunun əsas səbəbi isə bəzən öləcəyini bilməkdən çox, ayrılıqdır.