Gözəlliyin Metafizik və Fizik Mənaları

Gözəllik anlayışı, xüsusilə müasir dövrdə estetik həssaslığın artması ilə birlikdə daha çox müzakirə edilən və hətta bəzən təhrif edilən bir anlayışa çevrilib. Amma gözəllik, təkcə görünən forma və xarici uyğunluq deyil – o, həm də varlığın ən dərin qatlarına toxunan, fiziki aləmlə məhdudlaşmayan, daha geniş və daha köklü bir mənanı daşıyır.

Metafizik Gözəllik: Şəklə ehtiyacı olmayan saf zərurət

Ən yüksək səviyyədə, gözəllik artıq forma və surət ehtiva etmir. O, heç bir şeyə çevrilmədən, heç bir təkamülə və ya tamamlanmaya ehtiyac duymadan, sadəcə özündə mövcud olan bir zərurət halıdır. Bu, artıq gözlə görünən və ya hisslə qavranan deyil, yalnız yüksək bir idrak səviyyəsində fərqinə varıla bilən bir varlıq halıdır. Belə bir gözəlliyi dərk etmək, maddi dünya təcrübəsi ilə deyil, varlığın saf mahiyyətinə nüfuz etməklə mümkündür.

Bu təməl mərtəbədə gözəllik – varlıq, yaxşılıq və zərurətlə tam birləşir. Bu da o deməkdir ki, artıq suallar çoxluğundan bir tək suala, mənalar çoxluğundan bir kök mərkəzə yönəlir. Bu səviyyədə, məsələn, "rəhmət" belə sabit bir formada deyil – yalnız diriltmək və ya vermək deyil, bəzən məhrum etmək, örtmək və ya sona çatdırmaq da bu çərçivəyə daxil ola bilər. Ancaq burada diqqətəlayiq olan budur: Allahın bir feli Onun qatında rəhmət sayıla bilər, amma bu, insan baxımından da rəhmət demək deyil, daha doğrusu, insan bunun mənasını fərqli dərk edə bilər.

İlahi Sifətlərdə Gözəlliyin Təcəlliləri

Gözəllik, Allahın sifətləri səviyyəsində fərqli yönlərdə ortaya çıxır. Məsələn, Elm (bilmə), İradə (istəmə), Qüdrət (güc yetirmə) – bunların hər biri özlüyündə bir gözəllik təcəllisidir. Bu mərhələdə bilmək gözəllikdir, istəmək gözəllikdir, güc yetirmək gözəllikdir. Yəni varlıq özünü bilik, iradə və qüdrət kimi göstərdikcə, gözəllik də bu yönlərdə bərqərar olur.

Fiziki Aləmdə Gözəllik: İlahi Fellərin Parçalanmış Təzahürü

Metafizik baxımdan tək bir zərurət, yaxşılıq və varlıq olan gözəllik, ilahi fellər səviyyəsində müxtəlif şəkillərə bürünür və sanki parçalanaraq fərqliləşir. Bu dünya – bütöv şəkildə Allahın fellərinin bir cilvəsidir. Hər bir varlıq, hadisə və əlaqə, o ilahi bilik, iradə və qüdrətin bir nəticəsidir. Bu səbəbdən də gözəllik fiziki aləmdə bizə bir neçə fərqli təcəlli ilə üzə çıxır:

• Əşyalar kimi: İnsan, ulduzlar, dağlar və ya çiçəklər.

• Hadisələr kimi: Məsələn, yağışın yağması, küləyin əsməsi, günəşin doğması.

• Əlaqələr kimi: İnsanla insan, insanla təbiət və ya əşya arasındakı münasibətlər.

• Fenomenlər və proseslər kimi: Məsələn, bir dövrə xas olan anlayışlar – "qədim dövr", "müasir çağ" və s.

Fiziki dünyadakı gözəllik həm təbii, həm də sosial olaraq formalaşdırıla bilər. Bəzən bizə gözəl görünən şey, əslində cəmiyyətin bizə aşılamasıdır. Lakin həqiqi gözəllik, özündə tükənməzlik daşıyan və zamanla adiləşməyən, alışqanlığa çevrilməyən bir təzahürdür. O, daimi olaraq içimizdə eyni həyəcanı doğurursa – deməli o, öz varlığında zəruridir.