Gözəllik və Estetik Qavramları

Gözəllik anlayışı, insan düşüncəsinin tarix boyu ətrafında dolaşdığı əsas mövzulardan biri olmuşdur. Fəlsəfədə həqiqət nədir, yaxşı nədir və gözəl nədir kimi üç böyük sual var ki, məhz bu suallar bir çox düşüncə sistemlərinin özəyini təşkil edir. Bu mənada gözəllik yalnız estetik bir hiss deyil, insan varlığının dərin qatlarına toxunan fəlsəfi bir məsələdir.

Gözəlliyi Təsvir Etmək: Çətinlik və Dərinlik

Gözəllik sadə bir anlayış kimi görünsə də, onu konkret şəkildə ifadə etmək çətindir. Adətən bir şeyi izah edə bilmək üçün onu zehnimizdə müəyyən bir formaya salmalı, dərk edə biləcəyimiz bir surətdə təsəvvür etməliyik. Lakin gözəllik bu qəliblərə sığmır, özündə qeyri-müəyyənlik və qavranılması çətin bir dərinlik daşıyır. Bu səbəblə gözəllik anlayışı birbaşa deyil, pillə-pillə açıqlanmalı olur.

Əslində gözəlliyə olan maraq, metafizik düşüncənin mərkəzində dayanır. Ancaq bu anlayış təkcə metafizik sahə ilə məhdudlaşmır; riyaziyyatdan tutmuş fizika, əxlaq, siyasət və incəsənətin bütün sahələrinə qədər sirayət edən çoxşaxəli bir anlayışdır.

Gözəlliyin Pilləli Təbəqələri

Gözəlliyin mahiyyətini anlamaq üçün onu varlığın müxtəlif mərtəbələrində izləmək lazımdır:

• Ən ali mərtəbədə, yəni varlığını heç bir şeydən almayan, özü-özlüyündə yetkin və kamil olan bir varlıq nəzərdə tutulduqda, gözəllik də ən mütləq və saf şəkildə məhz orada mövcuddur ki, o da Allahdır.

• Aşağı mərtəbələrə endikcə, gözəllik müxtəlif formada təcəlli edə bilər: başqa bir varlıq tərəfindən yaradılmış və zamanla yetkinləşmiş varlıqlarda, münasibətlərdə, əşyaların nizamında, bu nizamı izah edən biliklərdə və nəhayət, fiziki obyektlərin görünüşündə və onların bir-birinə uyğunluğunda. Bu, gözəlliyin mərhələli və dərəcəli bir formasıdır.

Varlıqla Gözəllik Arasındakı Bağ

Gözəlliyə ən yüksək səviyyədən, yəni metafizik bir anlayış kimi yanaşdıqda, onu da digər fəlsəfi anlayışlar kimi varlıq kateqoriyası ilə əlaqələndirmək olar. Metafizik düşüncə, aşağıya doğru müxtəliflik yaradan, yuxarıya doğru isə birləşdirici bir quruluşa malikdir. Bu strukturun zirvəsində isə mənalar və anlayışlar bir nöqtədə birləşir, hər şey öz mahiyyətinin təmizliyində və mənbəyində qovuşur.

Məhz bu ali mərtəbədə, gözəllik – hər hansı forma və ya surət daşımadan – sırf bir zərurət, saf və soyut bir keyfiyyət olaraq mövcuddur. Bu mənada yalnız Allahın gözəlliyindən danışmaq mümkündür. Çünki bu səviyyədə gözəllik artıq hiss olunan bir forma deyil, qavranıla bilməyən bir mahiyyətə çevrilir.