İslam Mal Varlığı Hüququ — Milk və Zimmət | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 5

Ədalət sistemi ümumilikdə iki əsas bölməyə ayrılır: xüsusi hüquq və ictimai hüquq. Mülkiyyət və əmlakla bağlı məsələlər isə xüsusi hüququn bir alt sahəsi olan mülki hüququn tərkibinə daxildir. Mülki hüquq — ailə hüququ, miras hüququ, şəxsin hüququ, borclar hüququ və əşya hüququ kimi sahələri əhatə edir. Bu sahələrdən borclar hüququ və əşya hüququ birlikdə əmlak hüququnun əsasını təşkil edir.

Hüquqlar, daşıdıqları iqtisadi dəyərə görə iki qrupa bölünür:

1. Şəxsi hüquqlar – iqtisadi dəyəri olmayan hüquqlardır (məsələn, şəxsin şərəfi, valideynlik və ya qəyyumluq hüququ).

2. Əmlak hüquqları – maddi dəyəri olan hüquqlardır (məsələn, mülkiyyət hüququ, alacaq hüququ və s.).

Əmlak hüquqları da mövzuya görə iki əsas istiqamətdə öyrənilir:

1. Ayni hüquqlar — Əşya hüququnun əsası

Ayni hüquq dedikdə, konkret bir maddi əşya üzərində sahiblik və ya istifadə səlahiyyəti nəzərdə tutulur. Məsələn, evin mülkiyyəti və ya bir daşınmaz əmlak üzərində ipoteka hüququ buna nümunədir.

Ayni hüququn əsas xüsusiyyətləri bunlardır:

• Müəyyən bir maddi əşya üzərində qurulur;

• Hər kəsə qarşı iddia edilə bilər (yəni mütləq hüquq xarakteri daşıyır).

Fiqh terminologiyası ilə desək, ayni hüquqa sahib olan şəxs üç əsas səlahiyyətə malik olur:

1. İstifadə (istimal) – əşyanı şəxsi məqsədlərlə işlətmək.

2. Gəlir əldə etmək (istiğlal) – əşyanı icarəyə verməklə və ya məhsulundan faydalanmaqla qazanc əldə etmək.

3. Təsərrüf – əşyanı satmaq, bağışlamaq və ya başqa hüquqi əməliyyatlara mövzu etmək.

Mülkiyyət hüququ bu üç səlahiyyətin hamısını özündə birləşdirən yeganə tam ayni hüquq sayılır. Qalan ayni hüquqlar isə yalnız bu səlahiyyətlərin bir hissəsini ehtiva etdiyindən “məhdud ayni hüquqlar” adlanır.

2. Şəxsi (borc) hüquqları — Borclar hüququnun mövzusu

Şəxsi hüquqlar konkret bir əşyaya deyil, müəyyən bir şəxsə qarşı irəli sürülə bilən iddialardır. Başqa sözlə, borc və alacaq eyni münasibətin iki tərəfini ifadə edir.

Alacaq hüququnun əsas mənbələri beş qrupda toplanır:

1. Müqavilələr – məsələn, alqı-satqı və ya icarə müqaviləsi;

2. Tək tərəfli iradə – məsələn, bir mükafat vədi;

3. Qeyri-qanuni əməllər (zərər vurma) – başqasına maddi və ya mənəvi zərər vermə nəticəsində yaranan öhdəliklər;

4. Əsassız zənginləşmə – hüquqi səbəb olmadan başqasının əmlakından faydalanma;

5. Qanun – vergi və ya aliment kimi qanunla müəyyən olunan borclar.

Əmlak anlayışı və hüquqi bütövlük ideyası

Avropa hüquq ənənəsində (xüsusilə Roma hüququnda) “mal varlığı” anlayışı şəxsin bütün maddi dəyəri olan hüquq və borclarının birlikdə təşkil etdiyi hüquqi vahid kimi başa düşülür:

• Aktiv mal varlığı – şəxsin hüquqları (mülkiyyət, alacaqlar və s.);

• Passiv mal varlığı – şəxsin borcları.

Bu anlayış iki mühüm nəticəyə gətirir:

1. İnsan borclu olsa belə, öz mülkiyyətində sərbəst şəkildə təsərrüf edə bilər (məsələn, evini sata bilər);

2. Şəxs malik olduğu əmlakdan çox miqdarda borc altına girə bilər, çünki borc onun mal varlığına deyil, bu hüquqi “bütövlük” anlayışına aiddir.

İslam hüququ bu məsələlərə öz terminologiyası və sistematikası ilə yanaşır.

Milk (mülkiyyət)

“Milk” anlayışı iqtisadi dəyəri olan hüquqları ifadə edir — həm maddi əşya üzərindəki mülkiyyəti (milkül-ayn), həm də istifadədən doğan mənfəəti (milkül-mənfəa). Həmçinin, başqasına qarşı sahib olunan alacaq hüququ (milküd-dəyn) da bu çərçivədə qiymətləndirilir. Lakin İslam hüququnda “milk” bu elementləri birləşdirən vahid bir “mal varlığı” yaratmır.

Zimmət (öhdəlik qabı)

İslam hüququnda “zimmət” anlayışı Roma hüququndakı “mal varlığı bütövlüyü” ideyasına yaxın funksiyanı yerinə yetirir. Zimmət həm hüquqi, həm də əxlaqi baxımdan çox önəmli bir anlayışdır:

1. Borcların hüquqi daşıyıcısı – zimmət insanın borclarının yazıldığı və saxlandığı mənəvi “qab” kimidir.

2. Hüquqi şəxsiyyətin əsası – insanı hüququn subyekti edən, yəni onu haqlara və borclara malik edə bilən xüsusiyyət məhz zimmətdir.

Beləcə, insanın heç bir maddi varlığı olmasa da, zimməti sayəsində borc altına girə bilər. Borc onun malına deyil, zimmətinə aid olduğuna görə, alacaqlı onun əmlakına birbaşa müdaxilə edə bilməz.

İnsan vəfat etdikdə, onun zimməti sona çatır və zimmətə aid olan borclar birbaşa tərəkəyə (miras əmlakına) keçmiş olur. Mirasın bölünməsi bu ardıcıllıqla aparılır:

1. Dəfn xərcləri (kəfən, qəbir, lazımi təchizat);

2. Borcların ödənilməsi – əvvəlcə insanların haqları, sonra Allah’a aid haqlar (Hənəfilərə görə ibadət xarakterli borclar niyyət tələb etdiyindən məcburi deyil, Şafiilərə görə isə ödənməlidir);

3. Vəsiyyətlərin icrası – yalnız mirasın üçdə bir hissəsinə qədər;

4. Qalan hissənin varislər arasında bölünməsi.