Əqdin Quruluş Şərtləri | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 8

Əqdlər (müqavilələr) borclar hüququnun ən geniş və əsas sahəsini təşkil edir. Sadə şəkildə desək, əqd — hüquqi nəticə doğurmaq məqsədilə iki tərəfin iradələrinin eyni məna üzərində birləşməsidir. İslam hüququnda borcun mənbələri izah edilərkən, hüquqi əməl (məsələn, tək tərəfli əməllər — nəzir, cüalə və s.) və qanunla yanaşı, əqd xüsusi bir mərkəzi yer tutur. Məcəllənin 103-cü maddəsində əqd belə tərif olunur: “Əqd, tərəflərin bir işi öhdələrinə götürmələri və vəd etmələridir ki, bu da icab və qəbulla gerçəkləşir.” İslam mali əməliyyatlarını düzgün qavramaq istəyən bir insan, ilk növbədə əqd nəzəriyyəsini — xüsusilə də satış əqdini — yaxşı mənimsəməlidir. Maraqlıdır ki, bu sahədə İslam hüququ ilə müasir hüquq arasında ciddi fərqlər yoxdur; çünki hüququn əsas prinsipləri, əslində, bütün sistemlərdə oxşardır.

Bir əqdin hüquqi cəhətdən mövcud sayılması rızaya bağlıdır. Rıza isə daxili bir hal olduğundan, onun xaricə yansıması və isbat olunması lazımdır. Bu da icab (təklif) və qəbul vasitəsilə mümkün olur. Deməli, əqdin mahiyyətini təşkil edən əsas nöqtələr məhz icab və qəbuldur.

• İcab (təklif) – əqdi başlatmaq üçün ilk deyilən sözdür. Satış müqaviləsində birinci təklif edən tərəf icabda bulunmuş olur. Müasir hüquqda bu, “təklif” adlanır.

• Qəbul – qarşı tərəfin bu təklifi qəbul etməsidir. Qəbul ifadə edildiyi an, əqd tamamlanmış sayılır.

Əsas qayda: Hənəfi fiqhində və müasir hüquqda ilk deyilən söz həmişə icab hesab olunur; bunun kim tərəfindən deyil­məsinin fərqi yoxdur. Şafii məzhəbində isə satıcının sözü icab, alıcının sözü qəbul sayılır. Əgər icab və qəbul, yəni əsas ünsürlər mövcud deyilsə, belə bir əqd batil (hökmsüz) sayılır.

Əqdin qurulması və keçərli sayılması dörd əsas şərt qrupuna bağlıdır:

1. Quruluş şərtləri (İniqad): Əqdin hüquqi cəhətdən yaranması üçün vacib olan əsas şərtlərdir. Əgər bunlar yoxdur­s­a, əqd batildir.

2. Keçərlilik şərtləri (səhhət): Əqdin nəticə doğurması üçün lazımdır. Bu mərhələdə qüsur varsa, əqd fasid (qüsurlu, natamam) sayılır. Məsələn, satışda qiymətin və ya ödəniş vaxtının dəqiq göstərilməməsi.

3. İcra şərtləri (Nəfəz): Bu şərtlər olmadıqda əqd “asqıda” qalır, yəni məvquf olur. Məsələn, bir şəxsin icazəsi olmadan onun malının satılması.

4. Bağlayıcılıq şərtləri (Lüzum): Əqdin tərəfləri hüquqi cəhətdən bağlayıb-bağlamadığına aiddir. Satış əqdi bağlayıcıdır, amma hibə (bağış) bağlayıcı deyil — bağışlayan sonradan fikrindən dönə bilər.

Tədris asanlığı üçün əqdin əsasını təşkil edən ünsürlər adətən üç qrupda izah olunur: Tərəflər, İradə bəyanı, Əqdin mövzusu (mal və ya xidmət).

1. Tərəflər (Əqd əhliyyəti)

Əqd tərəflərində bu əsas xüsusiyyətlər olmalıdır:

• Ağıl və rüşd: Əqd bağlayan şəxs ağlı başında və rəşid olmalıdır, yəni malını israf etmədən istifadə edə biləcək dərəcədə yetkin. Məsələn, 6 yaşlı uşağın satışı hüquqi qüvvəyə malik deyil.

• İki tərəf: Satış və digər mali əqdlərdə iki tərəf olmalıdır. Hənəfi hüququna görə bir şəxs eyni anda əqdin hər iki tərəfini təmsil edə bilməz (nikahda bu mümkündür, amma satışda yox).

2. İradə bəyanı (Rızaya əsaslanma)

Əqdin əsası qarşılıqlı razılığa dayanır. Rıza azad şəkildə, təzyiq və zor olmadan ifadə edilməlidir. Tərəflərin seçim azadlığı üçün hüquqda bəzi “muxayyərlik” növləri müəyyən olunub:

• Vaz keçmə muxayyərliyi (xiyarur rücu): Satıcının təklifdən dönmə haqqı.

• Qəbul muxayyərliyi (xiyarul qəbul): Alıcının təklifi qəbul edib-etməməkdə sərbəst olması.

• Məclis muxayyərliyi: Əqd hələ tam bağlanmadan tərəflərin razılaşmadan dönmə hüququ.

3. Əqdin mövzusu (mal və ya xidmət)

Əqd mövzusunun — yəni alınıb-satılan şeyin — müəyyən xüsusiyyətləri olmalıdır:

• Mütəqavvim olmalıdır: Şəriət baxımından alqı-satqıya uyğun sayılan mal olmalıdır. Haram və ya murdar şeylər (məsələn, leş, donuz, içki) mal sayılmır.

• Mövcud olmalıdır: Əqd zamanı mal mövcud olmalıdır. Var olmayan bir şeyin satılması qadağandır (məsələn, doğulmamış heyvanın satışı).

• Məlum olmalıdır: Satılan şey aydın və tanınan olmalıdır. Qeyri-müəyyənlik (ğarar) əqdi etibarsız edir.

• Təslim edilə bilər olmalıdır: Satılan şeyin təhvili mümkün olmalıdır; əks halda əqd batil sayılır (məsələn, havadakı quşu satmaq).