Borcun Ünsürləri və Qaynaqları | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 7

Fiqh — İslam hüququnun əsrlər boyu formalaşmış böyük bir elm sahəsidir. O, insan həyatının bütün sahələrini — gündəlik təmizlik qaydalarından (təharət) tutmuş miras bölgüsünə qədər — əhatə edir. Bu geniş sistemin içərisində “İslam borclar hüququ” fiqhin yalnız mali münasibətlərə (muaməlat) aid olan hissəsinin bir qolunu təşkil edir. Bu sahəni anlamaq üçün borcun mahiyyəti, onun tərifi, əsasları, yaranma səbəbləri və sona çatma halları kimi mövzulara nəzər salmaq lazımdır.

Klassik fiqh mənbələrində ayrıca “borclar hüququ” bölməsi yoxdur. Bu məsələlər əsasən “əqd nəzəriyyəsi” çərçivəsində, xüsusilə “satış əqdi” (bəy’) mövzusu altında izah olunur. Başqa sözlə desək, satış müqaviləsini anlamaq — İslam hüququnda borcların ümumi prinsiplərini anlamaq deməkdir. Fiqh ümumilikdə üç əsas bölməyə ayrılır:

1. İbadət – təmizlik, namaz, oruc, zəkat, həcc və s. kimi ibadət qaydaları;

2. Muaməlat – insanın digər insanlarla və əşyalarla əlaqəsini tənzimləyən maddi və ailəvi münasibətlər (satış, icarə, borc, nikah, talaq və s.);

3. Uqubat – cinayət və cəza məsələləri (hudud, təzir və s.).

İslam borclar hüququ bu bölgünün “mali muaməlat” hissəsinə daxildir. Müasir hüquq sistemlərində isə bu, Mülki Məcəllənin tamamlayıcı bir hissəsi sayılan “Borclar Məcəlləsinə” uyğun gəlir.

Fiqh terminologiyasında “borc” anlayışı “deyn” sözü ilə ifadə olunur. Borc — insanın öhdəsində sabit olan bir məsuliyyət, yəni bir şeyi vermə, etmə və ya çəkinmədir. İslam hüququnda borc üç səviyyədə izah edilir:

1. Ən dar mənada borc – məsələn, birindən alınan pulun (qarz) geri qaytarılması kimi tək tərəfli öhdəlik.

2. Tək tərəfli məsuliyyət – zərər vurmaq və ya qəsb etmək nəticəsində yaranan təzminat borcu.

3. İkitərəfli öhdəliklər – satım və ya icarə kimi hər iki tərəfə də məsuliyyət yükləyən müqavilələr.

Borcun öhdəliyi üç formada təzahür edə bilər:

• verilmə (pul, mal və s.),

• yerinə yetirmə (müəyyən işi görmə),

• çəkinmə (bir əməli etməmək).

Borc münasibəti üç əsas ünsür üzərində qurulur:

1. Tərəflər: borcun tərəfi həm fiziki şəxs, həm də hüquqi şəxs (təşkilat, müəssisə) ola bilər. Hüquqi şəxs anlayışı müasir sistemlərdə geniş işlədilsə də, onun əsası klassik fiqh dövrlərinə qədər gedib çıxır.

2. Borcun səbəbi: borcu yaradan hüquqi əsasdır. Bu, müqavilə, birtərəfli hüquqi əməl və ya birbaşa şəri hökmdən qaynaqlana bilər.

3. Borcun mövzusu: yəni nəyi etmə, vermə və ya etməmək öhdəliyi daşıdığını göstərir.

Müsbət davranışlar:

• Deyn: pul kimi misli əşyaların ödənməsi (məsələn, icarə haqqı, borcun qaytarılması).

• Ayn: konkret bir malın təhvil verilməsi (məsələn, satılmış telefonun alıcıya verilməsi).

• İş: müəyyən bir əməyin yerinə yetirilməsi (məsələn, ustanın evi boyaması).

Mənfi davranışlar: bir hərəkətdən çəkinmə borcudur (məsələn, rəqib firmada işləməmək və ya qonşunun yol hüququnu pozmamaq).

İslam hüququnda borcun yaranma səbəbləri üç əsas kateqoriyaya bölünür:

1. Hüquqi əməl:
   Borcun ən yayılmış mənbəyidir.

   • İkitərəfli hüquqi əməl (əqd): qarşılıqlı razılıqla bağlanan müqavilələr.

   • Təktərəfli hüquqi əməl: insanın öz iradəsi ilə borc altına girməsi.
     Nümunələr:
     • Vəqf: bir malı xeyir məqsədi ilə bağışlama,
     • Nəzir (adaq): müəyyən bir ibadəti etməyi vəd etmək,
     • Cüalə: “bunu edənə bu mükafatı verəcəyəm” kimi bir təklif.

2. Hüquqi hadisə:
   Müqaviləyə əsaslanmayan, lakin insan əməli ilə meydana gələn hallardır.

   • Zərər vurma (haqsız fel): başqasının malına zərər vermə nəticəsində təzminat borcunun yaranması.

   • Səbəbsiz zənginləşmə: qanuni səbəb olmadan gəlir əldə etmə (məsələn, kiminsə səhvən göndərdiyi pulu geri qaytarmaq borcu).

3. Şəri və ya qanuni əsaslar:
   Müqavilə olmasa da, İslam hüququ tərəfindən birbaşa vacib sayılan öhdəliklər.

   • Mehr: evlilik zamanı qadına vacib olan haqq.

   • Nəfəqə: ailə daxilində kişinin maddi məsuliyyəti.